The Project Gutenberg eBook of De Architectura, by Vitruvius.

Plain text

omnium animalium in mundo generatim qualitates.
6 ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis
calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec 
autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum,
cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus 
naturali temperatura corpus. item si umor occupavit
corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia
ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus 
virtutes. item haec e refrigerationibus umoris
ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non 
minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio
augendo aut minuendo infirmat cetera principia,
terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. |

7 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, 18
animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 
terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae.
aliam enim mixtionem habet genus avium,
aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres 
minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate,
aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius 
in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium
naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et
aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido 
quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in
corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram 
perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria
quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata
minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant 
umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.
8 ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et 

1 qualitatis ante corr. H.

2 cumque Nohl: cum x (cf. p. 232, 21). | exuperatae H = exsuperat e GS.

4 certis: cae(ę GS)teris x.

8 ut aliquida H, ut liquida G, aut aliquida S. | con (m GS)positionibus (-ibꝰ) sic x.

13 terrena x.

14 si qui x (si quis in ras. S, unde G^c, sed si qui in marg. S²).

15 attendat: tendat HS, intendat G.

16 considerabit GS: -uit H.

19: temperate G, -tae H (-ti S).

22 plurimum(-ū S)que ex x.

Plain text

e principiis animalium corpora composita sensu percipimus
et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique
iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri 
oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum
quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 
9 itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo
rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur
in is locis quibus aut oppida aut castra stativa
| constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et 
vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo 
an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant
et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex
aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem 19
vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis
corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis 
aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant
10 regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem 
fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur,
licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium
qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae 
inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim
et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae 
pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex
altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem
splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 
in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt
lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos 
hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον

2 esuperationibus x (i. e. e sup. = 64, 3 cf. exuperat = exsuperat 17, 14).

6 censeo GS: cens& H.

8 is: his x.

14 iudicio transferebant. Idem in humanis x.

18 (terrę) habere supra add. S^c.

20 pothereum (-ū G) HG: potherū S.

21 (24) corty(i GS)nam x.

23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem: gnoson(. GS) si quae (que G, quę S) autem x (ubi ad gnoson˸ in marg. S^c ˸splenem habent, ut rec., inepte).

24 proxime G (S²): -ma HS(G^c).

26 rudendo HG (rodendo S, radendo G^c).

27 lienosus H.

28 asplenon x.

Plain text

vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates

locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.

11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae
paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem 
aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes 
excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur
esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus
ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia
motionibus concitata amarique mixtionibus non
patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de 
superioribus | locis natando proxime litus perveniunt, 20
inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei
Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam
Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia
sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent 
12 incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt
paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina
neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et
umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item
in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia 
rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt
Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex
quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando
pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes
impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda 
conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed
statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus
est possessionem loco salubri ab senatuque populoque

7 fit G: om. HS.

8 mare … aucto H (auctum Ussing), mari … aucto GS. | paludis HS (-des G).

9 concitata marique (marisque GS) x.

14 aquilegiam x.

17 per (fl.) GS^c: om. H et ante ips. corr. S.

18 pomptinae H: pomtinę GS. | putescunt: sic x (putrescunt L. cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, Keil ad Varr. p. 90). putṛescunt (sic) male corr. Plin. Aug. 11, 277—non 12, 96.

20 diomedis H.

22 elphias x.

23 quod annis (semper) H (ut quod pro quot).

24 m̄ H, M. S, marcū G.

25 ut his HS, uti his G.

26 elegeret quae H.

Plain text

Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque
moenia et areas divisit nummoque sestertio
singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum 
aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit.
itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab 
oppido veteri habitant in salubri loco.

V Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium
con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus 
ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones
aut opportunitates fluminum seu per portus marinae 
subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas, 21
tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt
facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in
solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur,
crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram 
sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.
2 item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti
cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus
dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur.
curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad 
oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia
et excogitandum uti portarum itinera non sint
directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum
dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum
proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non 
quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus,
uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim
anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus
3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem
muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam 

1 romano GS, ṝ H. | petiit S(G^c) = petit HG.

5 passus x (cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1).

6 veteri HS: -re G (ut x 33, 14). | in HS: om. G.

7 inmoe(ę S)nium con(l GS)locandorum x (cf. p. 17, 8. 18, 21. 108, 15).

11 subvectionis (pro -nes) S^c (ut L) | habuerit x.

13 queant x.

14 videatur G: -antur HS.

19 vulneretur G^c: -rentur x.

23 tum H: dum G, tunc S.

26 circuitionibus x.

28 quod S(G^c): quo HG.

29 tuetur HS: tueatur G.

Plain text

venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint.
tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae
quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes
inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam
habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries 
| nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in 
terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis
utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam
in substructionibus quique parietes murali crassitudine
erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. 
4 intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius 22
sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur,
tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus
reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque
contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis 
tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint
interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro
fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui
repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint,
non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem 
penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque
5 rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim

2 tum: dum x. | taleae: tabulae x.

3 creberrimae H = -me (adv. sine unc.) GS.

5 neceſ̣ſ̣^carieſ H^c, ne.cc̣ aries G^c, neccaries S.

6 tempestates HS: -tas G.

7 permanet G: -nent H et (ubi utiles) S.

12 sagitta emissionis x.

13 ac om. x (ut 29, 5).

14 hostis a. c. H.

15 inferiores x.

22 rutundae H, qui sic—item rutunditas, rutundare, rutundatio—semper solus (raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, 26. 271, 14). scil. e 37 locis (ind. Nohl.) corrigendo litt. u in o mutatur his septem 22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. 6. r&undationi legitur 25, 26 (cf. ital. ritondo). at (sine corr., ut videtur) o non legitur nisi duobus 29, 2 et 264, 6. alteratutunditatis H 252, 13 ut repetunt L et P (l—sed corr. c) ex H, ita ex antiquiore fonte G (qui, ut EPS, ipse numquam habet ru-) sic scribens altera rotutunditatis. sic etiam in antiquissimo Plinii Augiensi semper ru- 11, 275. 12, 127. 13, 47. 14, 30 (sed 11, 58 rotonditatum sic!) etc. item cod. Marcianus SRR. et Lucretii vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. 6. | poly(i S)gonea x.

Plain text

machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo
frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum
adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri 
turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores,
quod neque arietes neque suffossiones neque machinae 
6 ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est
aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto
loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda.
itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae 
latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde 
fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae
et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum
7 facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum
distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita 
uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad 
defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum
autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta,
tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori
fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum 
serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit 
factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in 23
parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla
8 ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem
muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est
praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, 
eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata
sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his
erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido
bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent

2 cuneos GS: cuneus H.

3 munition＜is＞ in ras. S (ex -ibꝰ).

8 munia x.

12 est (ea) HS: om. G.

20: solentes se G, solventes se HS(G^c).

22 pondere HS: -ra G.

29 harena H^cSG (ut p. 14, 15. 19 x): arena H, qui ante corr. sic saepius scripsit (item G), sicut arenoso HG 38, 1. arenariis G 40, 18. harena G^c 40, 1. harenaria H^c 40, 9. 43, 25. ⱶarenę G^c 41, 1. harenę H^c 41, 3. harenosa H^c 43, 21 etc. (harena etc. semper S). | ex: & x.

Plain text

murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates 
habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex
his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur
sine vitio murus.

VI Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum 
divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem
| directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt 
ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt,
si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur
hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus 
usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo
oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, 
sed positum non prudenter. in qua civitate auster
cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum
septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis 
et plateis non possunt consistere propter vehementiam
2 frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta 
motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem
et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id
autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de 
latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus 24
divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae
aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo
aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam

2 utilitatis H.

5 secuntur H: sequntur G (sequuntur SG^c).

6 angiportuum (-uū) x (pro -tûm?). cf. p. 26, 17. 22. 29, 23 [plinthuum H = plinthum G 78, 3].

7 de(i G)rectione(i G)s dirigentur. haec (Hęc GS) x.

10 avertendum x.

11 usu HS usus G.

14 chorus (ut infra) x.

19 calfactionis (= fervoris rec.) Lorentzen (tactionis olim ego, cf. impetu tangit p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19): factionis x (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη apud Gal. XVI, 398 cf. G. Kaibel: Hermes 20, 581). | vim x: vi S^c. | flantis Lor. (φυϲοῦντοϲ Gal.): flatus H et (ante ras.) S, flatum G (-ū S^c).

20 ex acolis aeris H, ex … ris G (ex eolypylis aereis in ras. G^c), ex eolis aereis S (ubi aereis in ras. et in marg. ꝉ eolippilis S^c). itaque ex eolis aeris ante ras. GS (corr. ex p. 24, 2).

23 quo aqua: quae qua H, quę aqua GS.

Plain text

calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere 
coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita
scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo
de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.
3 ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, 
non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem,
sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui 
in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae
contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum
expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter 
curantur in regionibus quae sunt supra scriptae
haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis 
eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus
curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod
ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo 
viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur
unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et 
efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui
perflatus non habet neque crebras redundantias, propter
inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit 
eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis.

4 | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente 
aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente
aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem. 25
sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, 
maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum

1 s. a. ut f. x (ut del. Stock).

4 rationibus exclusi fuerint (sine albo) x (ex Gal XVI, 398 sic lacunam, de qua v. not. ed. pr., certius explet G. Kaibel: Hermes 20, 582 cf. infra p. 26, 19).

9 exclusiones x.

12 gravitudo arteria ca&ussis H, gravitudo arteriacę (-ce S) tussis GS (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ Gal. XVI, 399). ubi gravitudo librariorum est (cf. Theod. Prisc. p. 515) ex forma gravido = gravedo scil. narium = κόρυζα Cels. 4, 5 etc. de arteriaca autem passione i. e. brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528 (Gal. XIII, 4) quem citat Simon Ian. s. v. | pleuri(e S)tis tiphisis x.

16 e (ex S): est (ex é) H, ē G (ē ex G^c). | extenuabitur x.

21 is: his x.

22 ventos GS^c: -tus HS.

24 ab septentrionali x (cf. ad p. 144, 26).

Plain text

conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in
singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines 
excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque
eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem
aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, 
et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper
contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti 
5 indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum
et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum
et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium 
et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter
septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse 
expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde
flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum
habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit 
6 ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium
mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula
et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius 
loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator
umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana 
circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra
et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum
quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a 
centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda
postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et 26
cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem 

1 turrem HG (-rim S = G^c, ut v. 6 x).

2 octagonon HS: octogonon G (item p. 29, 17. 23) sed 25, 4 octagoni x.

3 excalpas H, exscaptas G, exsculpnas S. | quosque (Faventini cod. S p. 288, 18): cuiusque x.

11 caurus HS: chaurus G.

13 numerus x (-ros S^c).

16 libellum HG^c (-lam G et in ras. -lā S et G² = v. 20). | marmoream ante corr. H et supra S². | amusium HS, hamusium G.

18 hamusium HG (amusium S).

19 aeneos H.

20 sciotheres (ciotheres S) x. | ante meridianā c. horā quinta (-tā SG^c) x.

21 (non 23) gnominis ante corr. S.

23 ex eoque x.

24 ro(e H)tundationi x (-ne S^c, -nis G²).

25 gnominis HS.

26 tetiger& HS (-rit GS^c).

Plain text

7 antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex
his duobus signis circino decussatim describendum, et per
decussationem et | medium centrum linea perducenda ad 
extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio.
tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis 
lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in
meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum
dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et 
septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum
medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes 
perducendae. ita austri et septentrionis habebitur
octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac
sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota 
rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae
sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum 
regiones et platearum et angiportorum videntur debere
8 dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione
exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. 
cum enim plateae contra directos ventos erunt
conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus 
frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus
viribus pervagabitur. quas ob res convertendae
sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes
ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. 

9 Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina
noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse
venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem

2 (10, etiam 28, 25. 29, 15) decusatim x.

3 decusationē HS (decussacionē G).

4 septentrionales H.

5 tum HS: tunc G.

7 qua&angit H (quę t. GS).

12 dextra ac sinistra tres aequales et tres his x.

16 debere G: -ri HS (cf. 134, 23).

17 is: his x.

18 excluserit H (-sa erit GS). | vis molesta HS: molesta vis G.

19 derectos x. | ventus HS (-tos G).

23 ad (pro ab) regionibus HG (a reg. S). | derectiones HS (non G).

26 i (ei): hi (hi≣ H) x. cf. p. 117, 17. 217, 3.

28 venti G(S^c): ventis H, -tos S. | animadverterint HS: adverterint G. | circum(-ū S)itionē HS: circuitionē G.

Plain text

per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et 27
inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus
mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum
quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt
passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, | huius autem octava pars quam 
ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem
milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam
magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus
10 varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra
et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, 
africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes
et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et
corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac
sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum
carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes 
tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem
et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus
11 aut montium procellis tracta. praeterea aurae
matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando
pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens 
ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui 28
cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes,
et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur

1 gnominis HS. | ae(e S)quinoctialis x.

2 inclinatione x (-nē G^c). | erat(h G)osthenin HG (eratostene SG^c).

3 methodiis H(G^c), -dus GS.

4 stadium HG: -diorum S(G^c).

5 passus x. | trecenties et decies quinquaginta milia x (cf. Plin. 2, 247).

6 triciens HG: -cies S.

9 varietatis ante corr. G (non HS).

11 subvesperos x. | ergastes x.

12 aet | thestae (aetthestę G) HG (ethesie SG^c). | chauri x. | circlas H(S), circ(t G)ius GS^c (ī aꝉ cirglas G^c in marg.).

15 ornitiae H (-tię) S, -thiae G (-tⱶıę) S^c (-ciae G^c).

16 tenentes x. | euri cert(c S)ias HS, euri circias GS^c. | uol.turṇus HS (vulturnus G). servavi (cf. H 158, 5. 160, 23) uo- pro uu- in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. frequens enim in H litt. u et o confusio in nom. sg. praecipue decl. II -os: itaque et -uos velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc..

19 qua: quas x.

20 profundens: prudens HG (procedens in ras. S et -p.cerụdens G^c, prodens e^c).

23 ab HG: a S. | aurus x.

Plain text

esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas
αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli 
qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis
terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non
potest nostra scriptura non veras habere terminationes 
12 regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita
est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed 
aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.

Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius
intellegantur visum est mihi in extremo volumine 
formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum
ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus 
oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis
directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus.
erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera A, 
gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est B, et a
centro ubi est A | diducto circino ad id signum umbrae 
ubi est B, circumagatur linea rotundationis. reposito
autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat
faciatque iterum crescendo parem antemeridianae 
umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis
ubi erit littera C. tunc a signo ubi | est B et a signo ubi 
est C circino decussatim describatur ubi erit D, deinde
per decussationem ubi est D et centrum perducatur linea
ad extremum, in qua linea erunt litterae | E et F. haec 29
linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 

2 aurion x. | autem HS: enim G.

3 eratostenem (H, -ē GS) x.

10 intelle(i G^c, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5)gatur x.

11 formā x. | sch(sc S)emata x | explicare HG: explanare S.

12 in marg. H fol. 16^b extat octo ventorum rota in XVI partes descripta cf. p. 64, 23.

16 ubi est .b. et .a. centro (a centro GS) ubi est .a. et .b. deducto x.

17 id HS: om. G.

20 parem G: partem HS(G^c).

22 .c. G(H²): .e. H (vel e— pro c— in marg. S²), d S(G^c).

23 .c. HG (vel c supra S²): d S(G^c). | .d. HG (vel d S² in m.): e S(G^c).

24 per decusationem et centrum ubi est .d. (HG, e SG^c, vel d S^c in m.) perducatur x.

25 ad S: ab (extremum) HG. | er̄ litterę S(G^c): erit littera HG.

26 index HG: indextra S. | septentrionales H.

Plain text

13 tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI,
circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua
tangit rotundationem ubi est littera E, et signandum | dextra 
ac sinistra ubi erunt litterae G H. item in septentrionali
parte centrum circini ponendum in rotundatione 
et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum
dextra ac sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K
et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod
erit spatium | ab G ad H, erit spatium venti austri et 
partis meridianae, item quod erit spatium ab I ad K, erit 
septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres
dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in
quibus litterae L M et ab occidente in quibus sunt litterae
N et O. ab M ad O et | ab L ad N perducendae sunt lineae 
decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia 
in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis
angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum
et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et
africum H, inter africum et favonium N, | inter favonium 
et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem 
et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L,
inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos
octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum
divisiones. |

VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio 30
ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda 
aedibus sacris foro reliquisque locis communibus.
et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum

2 qua: quae (quę GS) x.

4 ac om. x.

5 ro(u H)tundationis et x.

7 ab .g. ad .k. (h supra S²) et ab .h. ad .i. S (= ed.): ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. G(S²), ab .g. et ab .h. ad .i. H(LP).

10 ab .i. ad .k. (H²) S(G^c): ab .i. ab .k. HG.

11 dextra tres. ac sinistra tres HS(G^c): dextrates ac sinistrates G(S²).

14 ab .l. ad .n. H² (= ed.): ab .i. ad .n. x.

16 circumitione S: -nem H, -nē G.

20 chaurum x. | caurum H: chaurum H^cGS.

23 angiportu(o^c)rū H.

24 divisiones. XI. divisis H(LP)G, divisiones. XII. Divisis S(G^c). sequitur enim cap. XII (sine rubr.).