81.  «Grammaticus futurus Vergilium scrutatur.» Seneca, Epist. 108.

82.  «iamvero Ciceronis ac divi Augusti Vergilique (monimenta manus) saepenumero videmus» Plin. Nat. hist. XIII, 83. «Quomodo et ipsum (Ciceronem) et Vergilium scripsisse manus eorum docent.» Quintil. I, 7, 11; «Quod ipse (Hyginus) invenerit in libro qui fuerit ex domo atque familia Vergili,» Gell. N. A. I, 11, 1; «in primo Georgicon quem ego, inquit (Probus), manu ipsius correctum legi» ID. XIII, 2, 4 «qui scripserunt idiographum librum Vergili se inspexisse.» ID. IX, 14, 7; «... ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis, emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur.» Id. II, 3, 5.

83.  «vatum studiosus novorum» è chiamato da Ovidio, Trist. III 14, 7.

84.  Sulla critica di Virgilio in questo tempo e poi ved. Thomas, Essai sur Servius et son commentaire sur Virgile. Paris 1880, Georgii, Die antike Aeneis-kritik. Stuttgart 1891.

85.  Cf. Keil, Gramm. Lat. V, 7 (Praefat. ad Cledonium).

86.  «Quis ad sophisticas Isocratis conclusiones, quis ad enthymemata Demosthenis, aut opulentiam Tullianam, aut proprietatem nostri Maronis accedat?» Auson. Epist. XVII, 3.

87.  Schmidt, De Nonii Marcelli auctoribus grammaticis, p. 4 sg., 96 sgg.

88.  Veggansi i richiami a piè di pagina nella ediz. del Ribbeck.

89.  Quintil. I, 8, 1.

90.  «Quamquam ad intelligendas eorum virtutes firmiore iudicio opus est; sed huic rei superest tempus, neque enim semel legentur. Interim et sublimitate heroici carminis animus assurgat, et ex magnitudine rerum spiritum ducat, et optimis imbuatur.» Quintil. I, 8, 5.

91.  Quintil. I, 8, 13 sgg.

92.  «et grammaticos offici sui commonemus. Ex quibus si quis erit plane impolitus et vestibulum modo artis huius ingressus, intra haec quae profitentium commentariolis vulgata sunt consistet; doctiores multa adicient.» Quintil. I, 5, 8.

93.  «Enimvero iam maiore cura doceat (grammaticus) tropos omnes, quibus praecipue, non poema modo, sed etiam oratio ornatur, schemata utraque idest figuras etc. etc.» Quintil. I, 8, 16.

94.  «Veteres grammatici et rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii feruntur; secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo, quamquam iam discretis professionibus, nihilo minus vel retinuisse vel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad eloquentiam praeparandam ut problemata, paraphrases, allocutiones, ethologias atque alia hoc genus; ne scilicet sicci omnino atque aridi pueri rhetoribus traderentur.» Sveton. De grammaticis et rhetorr. 4.

95.  «Solebat autem ex Vergilio Fuscus multa trahere ut Maecenati imputaret.» Senec. Suasor. 3.

96.  «Hic enim quemadmodum ex Oceano dicit ipse amnium fontiumque cursus initium capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum dedit.... Nam, ut de laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam, nonne vel nonus liber quo missa ad Achillem legatio continetur, vel in primo inter duces illa contentio, vel dictae in secundo sententiae omnes litium ac consiliorum explicant artes?... Iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta ceteraque probandi ac refutandi sunt ita multa ut etiam qui de artibus scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant.» Quintil. X, 1, 16 sgg.

97.  Veggansi i luoghi di Seneca il vecchio che abbiamo già riferiti a p. 18.

98.  Un saggio dei prodotti poetici che ottenevano onori nell'agone capitolino istituito da Domiziano lo abbiamo oggi nella iscrizione che accompagna il monumento di Q. Sulpicio Massimo fanciullo dodicenne che si distinse improvvisando i versi greci riferiti in quella iscrizione. Sono cosa intieramente retorica per tema e per tono; di poetico non c'è che il verso. Veggasi la bella ediz. di C. L. Visconti, Il Sepolcro di Q. Sulpicio Massimo, Roma 1871.

99.  «ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus» X, 1, 90. Da studiare agli oratori in compagnia di Virgilio e di Orazio è proposto anche nel dialogo De Oratoribus, 20: «exigitur enim iam ab oratore etiam poeticus decor, non Acci aut Pacuvi veterno inquinatus, sed ex Horati et Vergili et Lucani sacrario prolatus.»

100.  Vergilius orator an poeta; di questo scritto non si conserva che un frammento del principio, pubblicato da Ritschl dapprima e poi riprodotto da Jahn nel suo Floro (Leipz. 1852).

101.  «Plures hodie reperies qui Ciceronis gloriam quam qui Vergili dectractent.» De Oratorr. 12.

102.  Esprime questa venerazione anche in modo entusiastico: «Clamat ecce maximus vates et velut divino ore instinctus salutare carmen canit: optima quaeque dies etc.» Dial. X, (de brev. vit.) 9, 2. Altrove dice: «Homerus et Virgilius tam bene de humano genere meriti.» Dial. XI (ad Polyb. de Consolat.) 8, 2 «vir disertissimus.» Dial. VIII 1.

103.  «auctor eminentissimus» I, 10, 10; «acerrimi iudicii» VIII, 3, 24; «poesis ab Homero et Vergilio tantum fastigium accepit» XII, 11, 26.

104.  Cfr., oltre a quanto nota Ernesti intorno a ciò, i raffronti di Dräger, Syntax und Styl des Tacitus. Leipz. 1868.

105.  Quintil. VIII, 2, 12 sgg.

106.  «propriis (verbis) dignitatem dat antiquitas. Namque et sanctiorem et magis admirabilem faciunt orationem; quibus non quilibet fuerit usurus.» Quintil. VIII, 3, 24.

107.  «Odiosa cura; nam et cuilibet facilis, et hoc pessima quod rei studiosus, non verba rebus aptabit, sed res extrinsecus arcesset quibus haec verba conveniant.» Quintil. VIII, 3, 30.

108.  «tamquam scopulum sic fugias inauditum atque insolens verbum» ap. Gell. I, 10, 4.

109.  Catalect. 2.

110.  Cfr. Herz, Renaissance und Rococo not. 76. Fu già attribuito a Frontone lo scritto intitolato Quadriga, seu exempla elocutionum ex Vergilio Sallustio Terentio Cicerone; ma poi è stato riconosciuto non essere esso di Frontone, bensì di Arusiano Messio. Cfr. Teuffel § 427, 4.

111.  Presso Gellio II, 26, 1.

112.  «Plane multum mihi facetiarum contulit istic Horatius Flaccus, memorabilis poeta, mihique propter Maecenatem ac maecenatianos hortos meos non alienus.» Ad Caes. II, 1. I poeti che legge il suo allievo imperiale sono Plauto, Accio, Lucrezio, Ennio; «... aut te Plauto expolires, aut Accio expleres, aut Lucretio delenires, aut Ennio incenderes.» De feriis Alsiensibus, 3, p. 224 (ed. Du Rieu). La scuola opposta, a cui appartengono Quintiliano, e l'autore del dialogo De oratoribus, faceva leggere Virgilio, Orazio, Lucano; cf. Dial. de orat. 20.

113.  La maggior parte degli autori che lodano Frontone sono Galli; tali Ausonio, Claudio Mamerto, Eumenio, Sidonio. Il grammatico Consenzio che cita Frontone (Keil V, 333) è anch'egli di Gallia. Leone consigliere di Evarige, re dei Goti, si vantava di discendere da Frontone. A lui scrive il suo amico Sidonio: «suspende perorandi illud quoque celeberrimum flumen quod non solum gentilitium sed domesticum tibi, quodque in tuum pectus per succiduas aetates ab atavo Frontone transfunditur.» (Sidon. Ep. VIII, 3). Piacque Frontone anche ai suoi connazionali d'Africa, come vedesi da Minucio Felice e Marziano Capella. Il più forte suo lodatore è però, all'infuori del contemporaneo Gellio, Sidonio che ammira principalmente la sua «gravitas.»

114.  Donat. Vit. Verg. p. 63. Notevole per l'enfasi è l'ultimo di quei tre distici:

«Infelix gemino cecidit prope Pergamon igni,

et paene est alio Troia cremata rogo.»

Le perioche attribuite a Sulpicio, e che nulla distoglie dal creder sue, veggansi nell'Anth. lat. n.º 653 (ed. Riese). Di Virgilio occupavasi Sulpicio anche nelle sue epistole (cf. Gell. II, 16, 8 sgg.). Pei suoi rapporti con Frontone ved. Gell. XIX, 13, 1.

115.  Non ho potuto persuadermi dell'idea contraria che l'Hertz sostiene e il Kretschmer trova probabile, De auctoribus A. Gelli grammaticis p. 3 sg.

116.  «ei libro (Aeli Melissi) titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; scriptus quippe est De loquendi proprietate» XVIII, 6, 3.

117.  «isti novicii semidocti» XVI, 7, 13; «turba grammaticorum novicia» XI, 1, 5; cf. anche XVII, 2, 15.

118.  «cum pace cumque venia istorum, si qui sunt, qui Verri Flacci auctoritate capiuntur» XVII, 6, 4.

119.  Arriva a dire di Seneca «ineptus atque insubidus homo» XII, 2, 11.

120.  Non vado quindi d'accordo in ciò con Bernhardy (p. 872). Frontone è oratore e la sua scuola è scuola di oratori, nè all'infuori del campo puramente oratorio si possono cercar Frontoniani. Non c'è bisogno di pensar a Frontone per ispiegare certe caratteristiche della lingua e dello stile di Gellio.

121.  «Vive moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus» I, 205, sg.

122.  «poeta verborum diligentissimus» II, 26, 11; «elegantissimus poeta» XX, 1, 54; «multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum» V, 12, 13.

123.  «grammatici aetatis superioris haud sane indocti neque ignobiles» II, 6, 1.

124.  «insulsa et odiosa scrutatio» (parla di una critica di Anneo Cornuto, vera sofisticheria) IX, 10, 5; «sed Hyginus nimis hercle ineptus fuit cum etc.» VII, 6, 5.

125.  Una volta è accennata la taccia d'improprietà con un semplice existimatur (X, 29, 4); per un altro luogo però essa è recisamente asserita (I, 22, 12)

126.  «ut Pindaro quoque, qui nimis opima pinguique esse facundia existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit... Audite nunc Vergilii versus, quos inchoasse eum verius dixerim quam fecisse» etc. XVII, 10, 8 sgg.

127.  «oves bidentes dictae quod duos tantum dentes habeant.» XVI, 6, 9.

128.  «Illi qui Lucilium pro Horatio et Lucretium pro Vergilio legunt... quos more prisco apud iudicem fabulantes non auditores sequuntur, non populus audit, vix denique litigator perpetitur.» Dial. de Oratorib. 23.

129.  «Ciceroni Catonem, Vergilio Ennium, Sallustio Coelium praetulit, eademque iactatione de Homero ac Platone iudicavit.» Spartian. Hadrian. 16.

130.  Spartian. Hadrian. 2; «quos versus (Aen. VI, 869 sgg.) cum aliquando in horto spatians cantitaret» Spartian. L. Ver. 4. Il voluttuoso Lucio Vero, che portava seco anche in letto Ovidio ed Apicio, non sapeva meglio esprimere il suo amore per Marziale che chiamandolo il suo Virgilio. Spartian. L. Ver. 5.

131.  

«Ennius est lectus, salvo tibi, Roma, Marone.»

Ep. V, 10.

«Scribere te, quae vix intelligat ipse Modestus

et vix Claranus, quid, rogo, Sexte, iuvat?

non lectore tuis opus est, sed Apolline, libris;

iudice te, maior Cinna Marone fuit.

Sic tua laudentur: sane mea carmina, Sexte

grammaticis placeant, et sine grammaticis.»

Ep. X, 21.

132.  «legerat (Probus) in provincia quosdam veteres libellos apud grammatistam, durante adhuc ibi antiquorum memoria, necdum omnino abolita sicut Romae;.... quamvis omnes contemni magisque obprobrio legentibus quam gloriae et fructui esse animadverteret.» Sveton. De gramm. et rhetorr. 24.

133.  In una questione con un grammatico dappoco le autorità invocate sono Plauto, Sallustio, Ennio, Virgilio (VI, 17). In un altro luogo un grammatico cerretano dice a Gellio: «si quid ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.» (XX, 10, 2).

134.  «eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius unice est usus» VIII, 3, 24; «vetustatis, cuius amator unice Vergilius fuit» IX, 3, 14; «Vergilius amantissimus vetustatis» I, 7, 16.

135.  «Vergilius quoque noster non ex alia causa duros quosdam versus et enormes et aliquid supra mensuram trahentes interposuit, quam ut Ennianus populus agnosceret in novo carmine aliquid antiquitatis.» Presso Gellio XII, 2.

136.  Epist. II, 1, 64 sgg.

137.  

«Curritur ad vocem iucundam et carmen amicae

Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem,

Promisitque diem; tanta dulcedine captos

Afficit ille animos tantaque libidine vulgi

Auditur.

Juvenal. VII, 82 sgg.

138.  Su questo modo d'interrogare la sorte in generale v. Hist. lit. de la France III, p. 11 sgg. e i curiosi capitoli di Rabelais, III, 10 sgg.

139.  «Sed et Vergili ac Titi Livi scripta et imagines paulum abfuit quin ex omnibus bibliothecis amoveret, quorum alterum ut nullius ingeni minimaeque doctrinae, alterum ut verbosum in historia negligentemque carpebat.» Sveton. IV, 34.

140.  «Vergilium autem Platonem poetarum vocabat, eiusque imaginem cum Ciceronis simulacro in secundo larario habuit, ubi et Achillis et magnorum virorum.» Lamprid. Alex. Sev. 30.

141.  «quas (imagines) non habebat modo verum etiam venerabatur, Vergili ante omnes, cuius natalem religiosius quam suum celebrabat, Neapoli maxime ubi monimentum eius adire ut templum solebat.». Plin. Epist. III, 7, 8. Questa venerazione per Virgilio, che pare fosse come una monomania di Silio Italico, è anche confermata da Marziale in più di un epigramma, VII, 63, XI, 48, 49. A Silio dedicava Cornuto un suo lavoro sopra Virgilio: «Annaeus Cornutus ad Italicum de Vergilio.» Charis. p. 100, cf. p. 102 (ed. Keil).

142.  

«.... Maroneique sedens in margine templi

Sumo animum et magni tumulis adcanto magistri.»

Stat. Silv. 4, 54.

«.... nec tu divinam Aeneida tenta

Sed longe sequere et vestigia semper adora.»

Stat. Theb. XII, 815.

143.  

«Maiae Mercurium creastis Idus,

Augustis redit Idibus Diana,

Octobres Maro consecravit Idus.

Idus saepe colas et has et illas

Qui magni celebras Maronis Idus.»

Martial. XII, 67. Marziale è pieno di enfasi quando rammenta Virgilio, ch'ei chiama: magnum (IV, 14), summum (XII, 4), immensum (XIV, 186), aeternum (XI, 52). L'idea già riferita sugl'Idi di Ottobre trovasi più tardi ripetuta da Ausonio (323, 23):

«Sextiles Hecate Latonia vindicat Idus,

Mercurius Maias superorum adiunctus honori,

Octobres olim Maro genitus dedicat Idus.»

144.  «amavit litteratos homines, vehementer eos etiam reformidans ne quid de se asperum scriberent.» Lamprid. Alex. Sev. 3.

145.  Spartian. Antonin. Geta 5.

146.  «hic enim vita venerabilis, cum Platone semper, cum Aristotele, cum Tullio, cum Vergilio ceterisque veteribus agens etc.» Capitolin. Gordian. 7.

147.  Vopisc. Numerian. 13.

148.  «omnem pueritiam in Africa transegit, eruditus litteris graecis et latinis mediocriter, quod esset animi iam inde militaris et superbi. Fertur in scholis saepissime cantasse inter puerulos: arma amens capio nec sat rationis in armis (Aen. II, 314).» Capitolin. Clod. Alb. 5.

149.  «cantabat praeterea versus senex, cum Gordianum filium vidisset, hos saepissime: ostendent terris hunc tantum fata etc. (Aen. VI, 869 sg.).» Capitolin. Gord. iun. 20.

150.  «si te nulla movent etc.» (Aen. IV, 274 sgg.) Lamprid. Ant. Diadum. 8.

151.  «versus denique illius fertur, quem statim ad Aurelianum scripserat: «eripe me bis invicte malis» (Aen. VI, 365) Treb. Poll. Trig. tyrann. 24.

152.  δύο ἄνδρας τῶν ἐπιφανῶν ἀπέκτεινεν Ἰούλιον Κρίσπον χιλιαρχοῦντα τῶν δορυφόρων, ὄτι ἀχθεσθεὶς τῆ τοῦ πολέμου κακώσει ἔπος τι τοῦ Μάρωνος τοῦ ποιητοῦ παρεφθέγξατο, ἐν ᾧ κτλ. (Aen. XI, 371 sg.). Dion. Cass., 75, 10.

153.  «egregius forma iuvenis, dignus cui pater haud Maxentius esset» (Aen. VI, 862; XII, 275); Capitolin. Opil. Macrin. 12.

154.  «et tu legisti «incanaque menta regis romani» (Aen. VI, 809) dixerunt decies.» Vopisc. Tacit. 5.

155.  La più antica raccolta di Centoni virgiliani trovasi nel famoso Codice Salmasiano che è il primo nucleo dell'Antologia latina e risale all'VIII secolo, almeno. Ne contiene dodici di vari autori e di varie età, fra i quali anche la Medea di Osidio Geta. Uno solo fra questi è di argomento cristiano; esso non fu pubblicato nè dal Burmanno nè dal Meyer nelle loro edizioni dell'Antologia latina; lo pose in luce il Suringar (De ecclesia, anonymi cento virgilianus ineditus. Traiect. ad Rh. 1867), ed ha trovato accoglienza nell'Anthologia latina del Riese (Leipz. 1869, I, p. 44).

Sui centoni in generale e sui virgiliani in particolare veggansi Haselberg, Commentat. de centonibus, Puttbus 1846; Borgen De centonibus homericis et virgilianis, Havniae 1826; Revue analytique des ouvrages écrits en centons depuis les temps anciens jusqu'au XIX siècle, par un bibliophile belge (Delepierre), Londres (Trübner) 1868. Tableau de la littérature du centon chez les anciens et les modernes (dello stesso). Lond. 1875. Müller, De re metr. p. 465 sg.; Milberg, Memorabilia virgiliana p. 5-12.

156.  Notevole da questo aspetto è la Ciris attribuita a Virgilio stesso, la quale se non è del tutto un centone virgiliano, è pur quasi tale.

157.  Cfr. Aschbach, Die Anicier und die römische Dichterin Proba (Wien 1870) p. 57 sgg.

158.  Pubblicato da Bursian in Sitzungsber d. Münch. Ak. 1878, 2, 29.

159.  Tanta era la voga di questi centoni cristiani, che papa Gelasio nella sua nota dei libri canonici credette necessario dichiarare che quelli erano apocrifi. «Centimetrum de Christo, Vergilianis compaginatum versibus, apocryphum.» Decret. Gelas. Pap. (ann. 494) ap. Larbé, IV, 1264.

160.  Ausonio però se ne scusa nella lettera con cui manda il suo centone all'amico suo Paolo: «Piget vergiliani carminis dignitatem tam ioculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? iussum erat; quodque est potentissimum imperandi genus, rogabat qui iubere poterat, S. imperator Valentinianus, vir meo iudicio eruditus.»

161.  Un'antica iscrizione romana dice: Silvano coelesti |Q. Glitius Felix| Vergilianus poeta d. d.; Orelli-Henzen n.º 1179. In una iscrizione greca di Egitto leggesi un centone omerico, di cui l'autore chiamasi «poeta omerico.» Ved. Letronne, Inscript. de l'Egypt. II, p. 397.

162.  Trovasi anch'esso nel Codice Salmasiano e lo ha pubblicato per primo il Quicherat in Bibl. de l'école des chartes, II, p. 132. Il Suringar che lo ha ripubblicato, credendolo inedito, dopo il De ecclesia (p. 15), non ha indovinato nè il nome dell'autore, nè il tema. Non così il Riese che per primo lo ha collocato nella Anthologia latina, I, p. 48.

163.  Historia critica scholiastarum latinorum (Lugd. Bat. 1834) vol. II. Parecchi scritti speciali sono poi venuti a luce su taluni dei commentatori virgiliani, di Wagner, Teuber, Riese ed altri. Un lavoro critico di riassunto si ha oggi nei Prolegomeni di Ribbeck (p. 114-198), al quale però è indispensabile aggiungere quanto offre l'importante lavoro di Hagen, Scholia Bernensia ad Vergili Bucolica et Georgica. Lips. 1867, p. 696 sgg.

164.  Ribbeck (Prolegg. p. 179) dice che si sa soltanto di un commento di Elio Donato alle Georgiche e all'Eneide, non alle Bucoliche. Ma egli ha torto. La biografia virgiliana, oggi superstite col nome di Donato, era premessa appunto al commento alle Bucoliche, e seguita quindi da notizie generali su queste che possediamo tuttora. Cfr. Hagen, Scholl. bern. p. 740 sgg.

165.  «puto quod puer legeris Aspri in Vergilium et Sallustium commentarios, Vulcati in orationes Ciceronis, Victorini in dialogos eius et in Terenti comoedias praeceptoris mei Donati, aeque in Vergilium,» Hieronym. Apol. adv. Rufin. I, p. 367.

166.  Veggansi i luoghi di Servio relativi a Donato riuniti da Suringar, op. cit. p. 37 sgg., e quanto osserva Ribbeck, Prolegomm. p. 178 sgg.

167.  Serv. prooem. eclog. p. 97; cf. anche un testo latino pubblicato da Quicherat in Bibl. de l'école des chartes II, p. 128.

168.  Molto giovevole per tale studio riesce oggi l'edizione critica di Servio ed anche di altri commentatori virgiliani intrapresa da Thilo ed Hagen (Leipz. 1878 sgg.). Cfr. Georgii, Die alte Aeneiskritik, Stuttg. 1891, p. 9 sgg.

169.  «ut Servius dicit» ad Ecl. I, 12; III, 20; IX, 1.

170.  Cfr. Lauer, Gesch. der homer. Poesie p. 6 sg.; Gräfenhan, Gesch. d. class. Philologie im Alterth. II, p. 11 sg. Sugli ἐνστατικοί e i λυτικοί veggasi anche Lehrs, De Aristarchi studiis homericis p. 199-224.

171.  Svet. Tiber. 70; cfr. Gell. XIV, 6; Lauer op. cit. p. 11.

172.  «cur» ovvero «quomodo dixit:...? Solvitur sic:...» Ad Aen. III, 203, 276, 341, 379; IV, 399, 545 ecc. ecc.

173.  

«.......... ut forte rogatus,

Dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat

Nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae

Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis

Quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas.»

Iuvenal. VII, 231 sgg.

174.  «sciendum est locum hunc esse unum de XII (al. XIII) Vergili sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intelligantur.» Serv. Ad Aen. IX, 363 «sciendum tamen et locum hunc esse unum de his, quos insolubiles diximus supra» id. ad IX, 412; cf. anche ad XII, 74; V, 622. Lehrs, de Aristarchi stud. hom. p. 219 sg.; Ribbeck, Prolegomm. p. 109 sgg. A questa categoria appartengono anche le antapodosis (quibus locis commemorantur quae non sunt ante praedicta) delle quali una è notata nel IX dell'Eneide v. 453 da Servio, come la decima. Cf. Ribbeck, Prolegomm. p. 108 sg.

175.  «Ergo per ramum virtutes dicit esse sectandas, qui est y litterae imitatio, quem ideo in silvis dicit latere, quia re vera in huius vitae confusione et maiore parte vitiorum virtutis integritas latet.» Serv. Ad Aen. VI, 136. Per questa osservazione trovansi, nelle più antiche edizioni di Virgilio, attribuiti a questo poeta i versi di Massimino sul valore simbolico della lettera Y (Anthol. lat. n.º 632, ed. Riese):

«Littera Pytagorae, discrimine secta bicorni,

Humanae vitae specimen praeferre videtur» etc.

176.  «Refutandae enim sunt allegoriae in bucolico carmine, nisi cum ex aliqua agrorum perditorum necessitate descendunt» ad Ecl. III, 20.

177.  Cfr. Schaper, Ueber die Entstehungszeit der Virgilischen Eclogen, in Jahrbb. f. Philolog. u. Paedag. vol. 90 (1864) p. 640 sgg.

178.  Suringar, Hist. crit. scholiastt. latinn. II, p. 79. L'ediz. di Lion, però invece di «Arbusta, fruteta idest scholastici» offre «Arbusta, fructeta scholastici vocabant.».

179.  Ad Georg. I, 230. Non mancano espressioni d'ammirazione, come: «unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere» ad Aen. III, 349.

180.  «.... melius existimans loquacitate quadam te facere doctiorem, quam tenebrosae brevitatis vitio in erroribus linquere» Praef.

181.  «Si Maronis carmina competenter attenderis et eorum mentem commode comprehenderis, invenies in poeta rhetorem summum; atque inde intelliges Vergilium non grammaticos sed oratores praecipuos tradere debuisse.» Praef.

182.  Lo leggo in una edizione di Virgilio di Venezia (Giunti) 1544. Un'altra ve n'ha di Napoli 1535 ed una di Basilea (per cura di G. Fabricio) 1561. Il Crinito nel 1496 faceva alcuni estratti da un codice fiorentino di questo commento, ma con poca sua soddisfazione: «videtur opera ludi, non enim omnino doctus hic.... Donatus.» Cfr. Mommsen in Rhein. Museum. N. F. XVI, p. 139 sg. Valmaggi in Riv. d. filol. cl. XIV (1886) p. 31 sgg. Burckas, De Tib. Cl. Donati in Aen. comment. Iena 1888.