Qui Lorenzo Pucci parla distesamente del discorso da lui tenuto con questo Cardinale di Alessandria. Egli lo pregò di assumere la parte di padrino presso Giannozzo, la cui moglie era prossima a sgravare:
E dopo qualche ragionamento li dissi: Monor mio io userò in questa prima mia visitation prosuntion di domandare una gratia speziale da Va Sigria Revma perchè la brevità del tempo non patisce la differischa in altro tempo; e questo è che Giannozo mio fratello, e servitore di Va Revma Sigria aspeta de avere figliuolo o figliuola fra 15 di del prossimo mese della donna sua, e desidera Va Revma Sigria si degni di volere fare uno prochuratore che in nome di quella batezi quello che sarà insieme con Monsigre di Parma e da Farnese e il Magco Piero....
Per questa non mi ochorre altro. Cristo vi conservi come desiderate.
Die 24 Dicembris 1493.
Lorenzo Pucci.
(L'originale nell'Archivio di Stato di Firenze, Carte Strozziane, filza 343.)
Roma, 12 settembre 1496.
Illme princeps et exme Dne: pr honorem.me per Miss. Jo. Carlo secretarº de V. S. con lrè credential ho inteso: quanto quella se congratula della mia venuta et le amorevole offerte che per suo nome mi ha facte. La ringratio del tutto súmaméte: offerendomi pari modo alla v. Illma S. paratissimo ad ogne suo Bnplacito. Ho facto el mio debito colla Ste de Nro. sre. In Ricomandarli V. S. quantuncha cognoscessi essere superfluo: per amar sua Beatne quella nò altramente che suo charmo et amatissimo figliolo: allaquale sempre mi ricommando. Dat. Rome ex palatio aplico die XIIª septembr. MCCCCLXXXXVI.
Filius Dux Gandie et suesse ac princeps theany.
Illmo principi et exmo Dno pri honmo Dno F. Marchioni
Mantuan. ac Illmi D. Venetor. Capitaneo Generali.
(Archivio Gonzaga in Mantova.)
Si quis est heu nros casus miseratus acerbos
Siste gradum, et lachrimas funde per ossa tuas.
Respice si similis fuit unquam pena, dolorque;
Aut nostra hac fuerit mors miseranda magis.
Ille ego Gandie princeps: dominusque Suesse
Qui Beneventi agrum nuper adeptus eram
Qui modo vexillum duxi: validasque phalanges
Agmina intrepidus sedis apostolice
Qui Sesto sacroque fui de presule summo
Natus Alexandro. Qui modo tantus eram
Ecce vides gladio confossum, gutture secto
In Tyberim jactum, stare sub hoc lapide
Non Scyron: non Busyris: dirusque procustos
Nec fuit Orthe suis sevior hospitibus
Sevit ut in nostros certus maleficus amicus
Dum sibi credentem me tullit e medio
At tu quisquis eris, nimium ne crede, fides nam
Et pudor, et pietas deseruere viros.
(Liber Hartmanni Schedel: fol. 164.)
Carpentras, 10 luglio, 1497.
Beatme pr. ac clme Dne. post pedum oscula Beatorum. Hodie cum jam Iter Italicum versus cepissem Inter equitandum allatus est mihi tristis nuntius de obitu Ill. Dni. Ducis Candie, qui me profecto vehementer et graviter afflixit, non solum ex causa vre. Sanctis sed ex ipso atroci et crudeli genere mortis commisso in personam publicam et Capitaneum Ste romane Ecclesie ob quam rem ipsi sedi aplca Injuriam hujusmodi irrogatam fuisse nemo est qui dubitare possit. Itaque ex hoc tam acerbo, et miserabili casu tantum plane doloris et molestie cepi, quantum profecto cepissem, si ipse urbis prefectus germanus meus defunctus fuisset. Et ad hunc justum dolorem meum accedit is dolor per quem ex hujusmodi luctuoso casu Beatnem vram. affectam et exulceratam jure suo intueor, Nihilominus cognoscens summam in omnium rerum accidentia V. Stis constantiam et moderationem, et ejus sublime ac divinum ingenium, non dubito quin omnia que sunt humane fragilitatis forti, et equo animo ferat. Et se cum voluntate illius cujus vices in terris gerit conformet: ac plane dicat cum patientissimo illo Job. Dnus dedit. Dnus abstulit: sit nomen Dni benedictum, quare pluribus circa haec apud Stem vram immorari nugatorium sane et ineptum esse existimo; cum ea sit sola, a qua reliqui omnes exempla patientie petere debemus. Illud igitur unum altissimum precabor ut ipsam beatitudinem vram sue sancte Ecclesie diutissime felicem et incolumem conservet. Cujus sacratissimis pedibus me humillime commendo. Carpentorati die X Julij MCCCCLXXXXVII.
E. V. Sanctis
Humill. et devotiss. servus Jul. epus ostien.
Card. Sti P. ad vinla manu propria.
(Bibl. Marciana, Cod. Lat., Cl. X. CLXXV.)
10 giugno 1498.
Alexander Episcopus Servus Servorum Dei.
Ad Aeternam Rei memoriam.
Derivata in nos a Beato Petro Apostolo, celestis Regni clavigero et Domini Nostri Jesus Christi in terris Vicario, ligandi atque solvendi potestas, nos inducit ut, juris temperato rigore, clavium potestate utamur prout ad scandala semovenda et pacem concordiamque servandam inter cunctos Christi fideles nostre cure commissos conspicimus in Domino salubriter expedire. Sane postquam dilecta in Christo filia nobilis mulier Lucretia de Borgia, Domicella Romana, olim per certos procuratores suos, ad id ab ea specialiter constitutos, cum dilecto Filio Nobili Viro Gaspare de Proscida Comite Almenare dilecti filii etiam Nobilis Viri Johannis Francisci Comitis Averse nato matrimonium legitime contraxerat; ipsique Gaspar et Lucretia qui nunquam illud carnali copula consumaverant, in dicto matrimonio ulterius progredi nollent, et quantum in eis fuit mutuo consensu se invicem a vinculo dicti matrimonii liberassent, prefata Lucretia nulla dicti matrimonii ad nova sponsalia contrahendum novasque nuptas celebrandas.... facta dissolutione nec aliqua dispensatione desuper obtenta sua quadam inconsulta facilitate sive alias per errorem inducta cum dilecto Filio Nobili Viro Johanni.... et pro romana Ecclesia in civitate nostra Pisauriensi in temporalibus Vicario matrimonium de facto contraxit et cum ad ejus.... permasisset, nullumque adhuc nuptiale ministerium intervenisset prout etiam dictus Johannes per certum procuratorem suum ad id ab eo specialiter.... re confessus fuit prefata Lucretia per definitivam sententiam per dilectos filios nostros Antoniotum Sancte Praxedis et Johannem Antonium sanctorum Nerei et.... Cardinales, judices et Commissarios a nobis deputatos rite latam obtinuit pretensum matrimonium inter predictos Johannem et Lucretiam contractum cum omnibus inde secutis esse nullum, ac nullas penitus vires obtinere, dictosque Johannem et Lucretiam nulliter et de facto sub pretextu matrimonii conjunctos ab invicem separandos et separari ac a mutua cohabitatione servitiis et obsequiis matrimonialibus absolvendos esse et absolvi debere declarari ipsosque separarunt, que quidem sententia nulla provocatione suspensa in rem transivit iudicatam ipsique Johannes et Lucretia veritatis conscii etiam illi aquieverunt. Nosque deinde de illis plenius informati sententiam predictam motu proprio et ex certa scientia approbavimus et confirmavimus, ac plenum firmitatis robur perpetuo obtinere decrevimus prout in nostris inde confectis litteris plenius continetur. Cum autem sicut exhibita nobis nuper pro parte dilecte Lucretie petitio continebat dictus Gaspar iam dudum etiam matrimonium cum alia muliere contraxerit illuque carnali copula consumaverit, ac exinde prolem procreaverit ipsaque Lucretia cupiat effici mater liberorum et ad scandala que exoriri possent evitanda matrimonium primum huiusmodi nunquam carnali copula inter eos consumatum dissolvi pro parte ipsius Lucretie, nobis fuit humiliter supplicatum ut primum matrimonium predictum dissolvere aliasque in premissis opportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur qui inter cunctos Christi fideles pacis amenitatem vigere et augeri nostris potissime temporibus supremis desideramus affectibus ac scandalis et dissensionibus ne eveniant quantum cum Deo possumus libenter obviamus prefatam Lucretiam a quibuscumque excommunicationis suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris et penis a iure vel ab homine quavis occasione vel causa latis si quibus quomodolibet innodata existit ad effectum presentium dumtaxat consequendum, harum serie absolventes et absolutam fore censentes, nec non quodcumque juramentum per dictam Lucretiam seu ejus procuratores prefatos de huiusmodi primo matrimonio sicut prefertur contracto et non consumato observando seu consumando forsitan prestitum sibi relaxantes et quatenus propter secundum pretensum matrimonium sic contractum perjurii reatum incurrisset illam a reatu perjurii hujusmodi etiam absolventes, ac in pristinum et eum in quo antequam illud committeret quomodolibet existebat statum restituentes reponentes et plenarie reintegrantes omnemque inhabilitatis et infamie maculam sive notam per eam premissorum occasione contractam penitus abolentes; ex premissis et certis aliis nobis expositis et etiam notis causis huiusmodi supplicationibus inclinati matrimonium predictum inter eosdem Gasparem et Lucretiam sic contractum et nondum consumatum auctoritate apostolica et ex certa nostra scientia ac de apostolico potestatis plenitudine tenore presentium omnino dissolvimus, eos ab omni vinculo matrimonii penitus absolventes ac dicte Lucretie cum quocumque alio viro matrimonium libere et licite contrahendi, et in eo postquam contractum fuerit remanendi licentiam concedentes. Non obstantibus premissis ac constitutionibus et ordinationibus apostolicis ceterisque contrariis quibuscumque. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre absolutionis restitutionis repositionis reintegrationis abolitionis dissolutionis et concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit indignationem omnipotentis Dei ac Beatorum Petri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Rome apud Sanctum Petrum. Anno Incarnationis Dominice Millesimo quadrigentesimo nonagesimo octavo. Quarto Idus Junii, Pontificatus Nostri anno Sexto.
L. Podocatharus.
(L'originale nell'Archivio di Stato di Modena.)
20 giugno 1498.
Adsit propitius adjutor et fautor omnipotens et eternus deus cum suo unigenito filio dno nro Jesu Xpo ac individua spir. sanct. unitate in quor. nomine hec celebrantur.
Pateat oib. hoc psens pub. instrum. inspecturis qualiter anno salut. Mille CCCCLXXXXVIII pontif. Smi D. N. D. Alexandri div. prov. pp VI Jnd. pa mensis Junii die XXmo prefat. Sm d. n. ex una et Rmus ac Ill. D. Ascanius Sforza Vicecomes S. R. E. Dyacon. Card. ac Vicecancellar. et magci viri dnus Bernardus de Bernardo et Tomax' Regulanus de Neapoli sermi dni federici regis Sicilie etc. procuratores spetialr. deputati habentes ad hec plena et sufficientia mandata sicut ex public. docum. sigillis appositis dicti sermi Regis munitis in manib. mei not. traditis ac diligenter visis lectis et recognitis apparet et ipsius sermi dni Federici Regis nomine parte ex altera Concorditer devenerunt ad infrascr. pacta sponsalia et conventiones et capitula felicib. auspitiis inter eos tractata conclusa et firmata et inpresentia mei pubi. Not. et testium infrascr. ad ea convocator. et rogator, sollemniter celebrata videlicet.
Inprimis prefat. Sm. D. N. D. Alex. sext. Pont. M. soll. pactione et stipulatione interven. promisit se facturum et curaturum taliter et cum effectu quod ill. dna dna lucretia Borgia ejus neptis legit sponsalia et nuptias contrahet cum Ill. juvene dno Alfonso de Aragonia sermi quond. dni Alfonsi secundi Regis Sicilie filio ac ipsius sermi dni federici ejusd. in dic. Regno successoris nepoti et in ejus legit. matrimonium consentiet liberumq. consensum prestabit postq. personalit. pfatus Ill. dnus Alfonsus erit in urbe cum dote quatraginta milium duc. in urbe currentium ad computum decem carl. pro quolib. duc. cum infrascr. conditionib. conventionib. et modis persolvendorum.
Que quatraginta mil. duc. pref. Smus D. N. D. Alexander in opus et utilit. prefate Ill. dne lucretie dare solvere tradere et consignare promisit dicto Ill. D. Alfonso futuro marito deo concedente dicte Ill. D. Lucretie hoc modo vid. quatuormill. duc. pro dicta dote promissor. illico et incontinenti in pecunia numerata importantia pro redemptione cujusd. terre et oppidi Quarata vulgar. nuncupati quod sit et esse debeat dotalis fundus ipsius Ill. D. Lucretie dicto Ill. dno Alfonso realiter et effectualiter solvere trad. et consig. promisit.
Item alia sexdecim milia ducat. de dicta dote Idem Smus D. N. Alex. solvere et utiliter expendere et erogare promisit in emptione et comparatione alicujus status aliar. terrar. sive oppidor. sive in Regno et territorio Neapolitano sive in territorio urbis Rome vel alibi prout melius et habilius et certius poterit ad utilitatem dictor. Ill. dnorum Alfonsi et Lucretie et ad voluntat. prefati Smi dni Alexandri et Sermi Regis et Ill. D. Alfonsi prefati que oppida seu terre similiter sint et esse intelligantur dotalis fundus ejusd. ill. Dne Lucretie.
Item reliqua viginti milia ducator. usq. ad integram sum. dictor. quatraginta mil. duc. pro dicta dote promissor. dare trad. et consig. promisit id. Sm D. Alexander in gemmis lapidibq. pretiosis et anulis aureis margaritis monilib. unionib. vasis et lancib. argenteis ornamentis et vestib. tam aureis q. sericeis et aliis bonis et rebus mobilib. que secundum dignitatem et eminentiam personarum inter jocalia computari consueverunt ad dictam summam et quantit. viginti mil. similium ducator. secund. communem extimationem ascendentia.
Et ex converso prefatus Rmus et Illmus D. Cardinalis Ascanius una cum prenominatis dnis Bernardino et tomaxio procuratorib. et nuntiis per serum D. federicum Regem special destinatis et una cum pfato Rmo dno Cardle Ascanio ad hec peragendum deputati et procuratorio nomine prefati Sermi dni Regis sollemni pactione et stipul. interveniente promiserunt et convener. se facturos et curaturos realiter et cum effectu quod dict. Ill. D. Alfonsus Regis Alfonsi secundi fil. et ipsius Sermi dni federici Regis Nepos in dict. legit, matrimonium prefate Ill. dne lucretie parifirmiter consentiet cum dicta dote et pecuniis et reb. dotalib. ad dictam summam et quantitatem quatraginta milium ducator. ascendentib. ac legitimas nuptias cum ea contrahet secund. ritum et morem S. matris Ecclie.
Item dicto noie promiserunt et convener. quod ipse Sermus Rex Federicus constituet et dabit eid. Illmo dno Alfonso suo nepoti et suis futuris heredib. et successorib. per directam lineam masculinam descendentib. unum perpetuum statum cujus fruct. redit, et proventus ascendant ad valor. summar. et quantitatem octomilium ducator. similium.
Item pro implemento in parte promissor, dicto noie promiserunt et convenerunt quod dictus Sermus Rex ex nunc in ducatum eriget et constituet quandam civitatem vigiliarum latine nuncupatam et Vegelle vulgariter appellatam sitam etc. cum arce et fortellitiis ac omnib. et sing. introitib. et exitibus membris pertinentiis et adjacientiis et cum toto ejus territorio ac dominio potestate jurisdictione meroq. et mixto imperio et cum oib. usib. utilitatib. et commoditatib. intra se et extra se ad dictum oppid. ejusq. territorium spectantib. et pertinentib. tam de jure quam de consuetudine et cum potestate latius extendendi.
Item promiserunt dicte Regie majestatis noie ante quam dicta sponsalia fiant dare trad. et consignare in manib. pfati Ill. D. Alfonsi sui Nepotis sollemnia et autentica privilegia et Regales lras concessionis dicti ducatus Vigelle in personam dicti Ill. D. Alfonsi cum sollenitatib. clausulis et cautelis solitis et consuetis ita quod per se et suos hrdes frui potiri et libere gauderi valeat et quod semper remaneant et sint obligata dicta oppida pro dotib. et dotalib. jurib. ipsius Ill. dne Lucretie.
Item promiserunt quod dicta sacra majest. Sermi Regis quam primum vacaverit in dicto ej. Regno Neapolitano aliquis status cuj. fructus redit, et proventus ascendant ad valor. mille aut duor. mil. vel trium aut quatuor milium ducator. computatis tamen fructibus dicti Ducatus Vigelle et Quarate illico conferre transferre et dare et consig. prefato Ill. D. Alfonso suo nepoti fruendum tenend. et fructificand. per se et suos heredes et successores et in perpetuum et similiter super his facere expediri autentica privilegia cum oib. sollennit. et cum oib. clausul. et cautelis consuetis. Et tam diu quamdiu dictum statum vel status non dederit promiserunt are eid. ac assignare et consig. in fructib. foculatione et satis usq. in summam dictor. quatuor milium ducator. si tanta quantitas deficiet in dictis reditib. et fructib. alias in ea summa et quantitate que sibi deficiet usq. ad integrum complementum redituum dictor. octomilium ducator.
Item promiserunt dicto nomine quod tempore sponsalium predictor. dict. Ill. dnus Alfonsus donabit propter nuptias pfate dne lucretie usq in summam quarte partis dotis predicte per ipsam viro premoriente si post consumatum matrimonium ipsam sine liberis ex eo matrimonio nascituris premori contigerit ad usum fructum et proprietatem et ad usufruendum tantum liberis coib. extantibus lucrandor. et acquirendor. secund. consuetudinem Romanam in urbe servari solitam.
Item solemni stipulatione et pactione interveniente convenerunt pfatus Smus D. Alexander et prenominati procuratores dicte Regie majestatis noie quod si casus mortis dicte Ill. dne Lucretie viro superstite et liberis non extantib. contingeret, quod dicta integra dos ad ipum Smum D. nrum dotantem si tunc supervixerit revertatur Alias cui ipsa Ill. dna Lucretia dederit vel commiserit.
Que quid. oia et sing. promiserunt et convenerunt mutuo et vicissim quam citius et celerius potuerint facere et adimplere et impleri et exequi et ad effectum deduci facere ad coem requisitionem et voluntatem dictar. partium vel alterius ipsar. sub obligatione et ypoteca omnium et singulor. bonor. utriusq. partis et cujuslib. ipsar. mobilium et immobilium presentium et futuror. et sub fide pontificali et fide Regia et ita pref. Smus D. N. pp et Rmus D. Card. Ascanius ponendo dextras manus ad pectus in animam et conscientiam suam et in animam prefati Sermi Regis prefati autem dni Bernardinus et Tomasius procuratores layci tactis corporaliter sacris scripturis in manib. mei Notarii dicto nomine virtute dicti eor. mandati respective observare et observari facere promiserunt, et juraverunt Rogaveruntque me Notarium etc. et dederunt potextatem extendendi.
Acta fuerunt hec Rome in palatio apostolico in primo cubiculo post cameram papagalli presentib. Rdis in xpo prib. dno Luisio Epo caputaquens. et dno Johe Marades Epo tulensi et venerabili viro ano Fracº garzetto testib. ad premissa adhibitis et rogatis.
Seguono a' 21 luglio: Ratificatio pactorum et sponsalia de presenti inter Ill. dom. Alfonsum et dnam lucretiam ambo puberes, assistentib. ibid. Rmo dno Ascanio Card. et Vicecancellario et Jo. lopis Card. perusino et Jo. Borgia cardinali Valentiano in presentia mei Not.
Quindi lo stesso giorno: promissio et obligatio Rmi dni Card. Ascanii super observatione pactorum per ser. Regem. Acta fuerunt hec in palatio ap. in secunda camera nova post aulam pontificum psentib. Ris in xpo ptrib. dno Aloisio Epo caputaq. et Jo. Marades Epo Tullen. et dno (Manca il nome) Epo Interaranensi ac Magco et Excell. Armor. ductore dno Johe Cerbiglion pro testib. adhibitis, et aliis quam plurimis clarissimis personis ibidem abstantibus et predicta videntibus et audentibus.
Eodem instanti et loco et in mei notrii et testium supradictor. presentia feliciter celebrata fuerunt sollemnia sponsalia per verba vis volo legitimum consensum matrimonii importantia omnib. supranominatis adstantibus et in conspectu prefati Smi dni nri et Ror. dictor. cardinalium ensem super caput sponsi et sponse tenente prefato magco dno Johe Cerviglione milite et armor. ductore secund. ritum et antiquam consuetudinem Romanam et cum sollemni subarratione secund. consuet. Romanorum per immissionem anuli per sponsum in digito anulari imposit. me notario publico interrogante et solemniter stipulante etc. de quib. etc.
(Protocollo del Notaio Camillo Beneimbene.)
19 dicembre 1498.
In n. D. omnip. Am. A. a. Nat. D. N. Jhu Xsti millesimo quadring. nonagesimo octavo die vero 19. mens. Dec. Ind. II. second. Rom. consuetudin. pontificatus sanct.mi D. N. D. Alexandri div. prov. ppe sexti anno septimo Constituti coram me notario et testib. infrascr. et in pntia Rmi Dni Cardlis Capuan. Honorabilis vir Dnus Alfonsus de Villaviel in leg. Baccalarius Ille dne Marie Enriques matris et tutricis Illmi dni Johannis Borgie filii pupilli quond. Illmi Dni Ducis Gandie procurator ex una, et dnus Ventura de Benassaiis clericus senen. sctimi dni nri familiaris parte ex altera concorditer asserentes secund. relat. factam per supradic. Rum D. Cardem Capuan. presentem et de speciali mandato prefati Smi D. n. ppe ut asseruit sic referentem qd. cum post casum inopinate mortis dicti Illmi dni ducis Gandie prefatus Smus d. n. pro custodia et conservatione bonor. ejusd. Ill. quond. ducis et ne ad alienas manus venirent aurum omne et argentum monilia et ornamenta et tapeta et tapezariam que reperta sunt in bonis ejusd. diligenter annotari et in inventario describi jusserit et dicta oia. bona in auro et argento et jocalibus consistentia per probos et peritos viros ponderari et estimari fecerit videl. per magistrum Bartolomeum Venetum et Ambrosium Mantica Genuen. Gioiellerios et per magistrum Sanctum Aurificem Romanum et reperta fuerunt oia secundum eor. peritiam valoris et cois extimationis ducat. auri in auro triginta milium computatis omnib. bonis etiam in tapezaria et in rebus aliis consistentib., que in totum faciunt et constituunt summam valoris Triginta mill. ducator. auri in auro de Camera, dictaq. oia et singula bona sic extimata prefatus sus D. n. ppa pro maiori utilitate dicti Illmi dni Johannis Borgie filii pupilli ac universalis heredis dicti Illi. quond. dni Ducis ne forte in aliqua parte consumerentur aut deteriorentur seu perderentur tradiderit et consignaverit pro dicto precio triginta milium duc. Rmo in xro pri dno Cesari tunc Carli Valentino patruo dicti pupilli et pro ipsius pupilli maiori utilitate et ut in comparatione bonorum stabilium vel aliis rebus utiliter convertantur in eundem transtulerit. Et postmodum pfata Ill. dna Maria Enriques Ducissa tutrix et mater dicti pupilli ad urben et Roman. Curiam et ad prefatum Sum D. n. Ppam destinavit prefatum dn. Alfonsum de Villaviel special. nuncium ac procuratorem ad negocia dicti pupilli peragenda ac specialiter ad suscipiendam curam dictor. bonor. et inventarium faciend. et alia peragenda que in his necessaria fuerint et opportuna sicut apparet manu Ludovici erari publici Valent. Not. et sicut asseruit pro negociis necessariis dicti pupilli ad pns indigeat habere de dicta summa duc. quinque millia ad dictam matrem transmittendos. Idcirco prefat. Smus D. n. noie prefati dudum dni Carlis et nunc ducis Valentin. pro parte precii dictor. bonor. realiter et in prompta et numerata pecunia et in duc. auri in auro solvi tradi et consignari fecerit et mandaverit per man. prefati dni Venture de Benassaiis dictam summam quinque millium ducator. auri in auro de Cama destinandam per litteras cambii ad civitat. Valentin. et solvend. dicte Ill. dne marie tutrici ac curatorio noie dicti pupilli cum hac tamen conditione, qd oia gesta per dict. ejus procuratorem quo supra nomine ac dictam solutionem et receptionem dictor. 5000 ducat. auri in auro necnon et dictam bonor. extimation. et consignation, per smum D. n. factam et alia uti prefertur gesta in predictis et circa predicta ratificentur per ipsam Illam dnam tutricem et de dictor. 5000 ducat. parte precii triginta millium ducat. solutis et receptis plenam et generalem et specialem faciat quietantiam per acta procur. Notarii. Et Ideo dictus procurator confessus fuit et in veritate recognovit se habuisse et recepisse in prompta et numerata pecunia dictam integram summam dictor. 5000 ducator. ex causa supra expressa post quam quid. confessionem et realem solutionem et receptionem se ultra officium procurationis etiam principalit. obligando de rato et ratihabitione pro dicta Illma Dna Tutrice promisit se facturum etc.
Acta fuerunt hec Rome in palacio aplico in camera prope cameram papagalii presentibus Ris patrib. dnis Johanne Marades Epo segobricen. et Dno Francesco Epo Interamnien.
(Protocollo del Notaio Camillo Beneimbene.)
2 aprile 1499.
Adsit propitius adjutor et fautor omnipotens et dominus deus noster et ad vota benignus descendat. Pateat oib. hoc instr... qualiter a. sal. 1499 Ind. scda die vero mens. aprilis II. pont. S. D. N. Dni Alex. div. prov. pape VI. magcus et generosus vir dnus Ursinus de Ursinis pater et legitimus administrator dne Laure ejus legitime et nalis filie etatis septem annor. existentis presentis... cum assistentia Rmi dni Alexdri tti. S. Cosma et Dam. diaconi Carlis de Farnesio... avunculi dictae puellae... ex una parte, et Rdus pr dnus Paulus Petrus etiam de Farnesio sed. ap. protonotar. patruus et conjuncta persona magci ac generosi pueri dni Federici quond. exmi armor. ductoris dni Raimundi de Farnesio legitimi et naturalis filii in XIImo sue etatis anno constituti pro quo promisit quod infra mensem ratificabit contractum et instrumentum matrimonii... Acta fuer. hec in urbe in cam. paramentor. domus prefati Rmi dni Carlis Farnesii presentibus... his testib. vid. Rdº patre dno Laurentio de puccis sed. ap. proth.º et correctore bullar. et dno prospero de Gatteschis de Viterbio dno herculano petricotti de Marta Magro Jacobo Philippi alias cognominato Aristofalo medico phisico etiam viterbien. dno Jacobo Rufin. de Rufinis milite Jerosolimitano dno Vinantio de Brigidis et dno Cornelio benigno ambobus de viterbio ad pdicta specialiter vocatis rogatis et adhibitis.
Ego Camillus Beneimbene de premissis rogatus malus impeditus per alium michi fidum ac domesticum Notum scribi feci ac propria manu subscripsi pro fide premissorum.
(Protocollo del Notaio Camillo Beneimbene.)
7 febbraio 1500.
J. C.
Cum sit quod ego Jacobus Caitanus Sermineti ad pres. detineor in castro Sti Angeli ed ut dicitur, seu ut pretenditur, sim ex pretensis delictis que per me commissa fuisse etiam dicitur seu pretenditur, condemnatus ut reus lese maj., et quod debeam tradi curie seculari; egoque sciam me innocentem saltem quoad penam hanc, sicque me plus quam injuste fuisse condemnatum. Et quia semper dixi me sperare in misericordia et clementia dni nri. Sanctmi, pro ut vere sperabam, quod attenta qualitate rei et justificationibus meis satis pro maxima pena me tenuisse in dicto castro per duos menses, eaque spe fretus non aliter me defenderim, sed putaverim ea lenitate verborum reducere Dnum N. Smum ad justitiam, eaque etiam spe fretus multa contra veritatem fuerim confessus, que ex metu carceris et tormentor. comminatorum immo mihi etiam datorum et per me passorum confiteri fui coactus. Ac etiam quia non videbam postquam eram statu et oibus bonis denudatus, quomodo potuissem quoquomodo considerabiliter et cum effectu me juvare, consideratis etiam aliquibus, que nunc sum contentus silentio preterire, et que intendo latius suo tempore prosequi et specificare. Nuncque post hujusmodi pretensam sententiam idem nedum nullam esse clementiam in praefato D. Nro. Smo, immo me contra Deum et justitiam, ut dixi eo modo, quo supra, condemnatum consideremque etiam quod non alias appellare, et hujusmodi appellationem committi petere promptum periculum esset, ne contra Deum et justitiam in statu et contra statum causa non cognita ab initio facta exstitit, hinc est quod his oibus mature, et ut potui consideratis duxi consultius fore simpliciter in his scriptis, et ut infra potui appellare quam aliter agere: propterea igitur hodie scilicet die quarta Februarii 1500 oibus meliorib. formis viis et modis quib. melius et validius possumet debeo ab hujusmodi pretensa sententia et oibus inde sequutis, tam ad eumdem Dnum N. Smum et quatenus etiam opus sit ad futurum Pontem ad sacr. Concilium, si quod unquam fiet appello, deque predicte pretense sententie, totiusque processus desuper facti et habiti omniumq., et singulor., post et contra appellationem hujusmodi factorum, seu faciendorum, multiplici nullitate dico et protestor protestatione quod quamprimum dabitur facultas hujusmodi appellationem et nullitatem prosequendi, eam prosequar et nunc per presentem rogo te Joannem Stagliam, seu Jacobum Balduinum, separatim unum sine alio, quatenus his receptis coram Notario pubco et testib. hujusm. appellationem nomine meo interponas, ac de nullitate dicas cum totali insertione presentis cedule in instrumento desuerfaciendo. Et si hujusmodi appellatio seu de nullitate prpo testatio non est melius composita, non est quia non videam sententiam esse iniquissimam et nullissimam, easque prosequi sic suo tempore, ut dixi, intenderim, sed quia temeo, ut prefertur, et sum nedum sine notario et testibus, sed penitus sine alicujus consilio doque etiam uni ex supradictis per presentem facultatem sine tam prejudicio presentis appellationis et nullitatis protestationis. Iterum quatenus uni ex predictis videatur appellandi de nullitate dicendi, ac omnia agendi que in premissis et circha premissa, alteri ex supradictis videbuntur et opportuna cum plena et libera potestate.
Ego Petrus de Aretio habui in manib. presentem cedulam ista die settima mensis Februarii 1500 et ad memoriam me subscripsi manu propria.
Ego Ludovicus Zephyrus de Lugnano etc. habui presentem cedulam et legi ista die septima Febr. 1500 et ad memoriam me subscripsi manu ppa.
Die 7. Februarii.
Presentib. venerabil. viris dominis Jacobo Ruffino milite Hierosol., ac Domº Petro de Aretio (coram procur. etc.) et Domº Ludovico Zephiro clerico Amerine dioces. testibus.
(Archivio di Casa Gaetani in Roma.)
Assisi, 21 marzo 1500.
Illme Princeps et Exme Dne frater honme Essendomi a questi giorni partita da Urbino e messomi in cammino per andare a Roma per conseguire el iubileo, come de questa mia andata ne ho advisata più giorni fa V. Exa Retrovandomi hogi ad Asisi ho receuta una lettera de quella per la qual havendo visto quanto la me scrive, mi persuade e stringe a volere desistere da questa andata existimando forsi quella che io anchor non mi fossi messa in camino, della qual cosa ne ho ricevuto grandissima displicentia et immenso affanno, volendo da un canto si in questa come in qualunque altra cosa cedere et essere hobedientisa ad ogni volere de V. Illma S. quale di continuo ho avuto et ho non altrimenti che in loco de honormo patre, non essendo mai stato mio animo ne pensiero se non de concurrere ad ogni sua voglia. Dalaltra parte retrovandomi come ho dicto in viaggio et gia fora del stato, et havendo per il mezzo del S. Fabritio et de Ma Agnesina mia hondda cognata et sorella provisto in Roma de casa et de ogni altra cosa necessaria a tal andata e certificatoli dovermi retrovare a Marino fra quattro giorni, e per questo venutosene el S. Fabritio in ante per farmi compagnia essendo etiam qualche fama de questa mia partita e andata non vedo con honore del S. mio e mio potermi ritrare da questa andata essendo la cosa tanto avanti et tanto maggiormente quanto ad ciò io so processa con bona conteza et volonta del S. mio predicto, havendo ben prima considerato ogni cosa, ne la S. V. deve de questa mia andata pigliare alcun affanno o suspitione de animo, perchè ad ciò la sia del tucto informata la intenderà come prima io me ne vo a Marino e deli poi me ne vo con la predta Ma Agnesina incognita a Roma per far la debita visitatione dele chiese ordinate a conseguire questo Sancto Jubileo, non havendo ademostrarmi ne pur parlare cum persona veruna stando alogiata per el tempo starò a Roma nela casa fo del Cardile Savello. Casa buona convenientissa questo mio desiderio e in mezo deli partegiani de Colonesi, benche lanimo mio per la magior parte del tempo sia retornare e stare a Marino. Sicchè V. S. deve senza alcun dubio contentarsi de questa mia andata, ne di ciò pigliarne dispiacere alchuno, e quantunque tucte queste ragioni siano efficacissime ad indurmi non solo a continuare el mio viaggio, ma etiam a principiarlo quando io non fussi partita, tutavolta se io me ritrovasse de non essere partita non per verun dubio o disturbo che io cognosca poter nascere di epsa mia andata ma per satisfare al scrivere de V. S. la qual desidero in ogni cosa poter satisfare haveria revocato lanimo mio da tal andata, e non processo più ultra, ma ritrovandomi dove io so e veduto havera V. Exa questo mio scrivere so certa la resterà contenta delo andar mio, che così ne la pregho e supco la voglia contentarse, e perche io possa con più contentezza e satisfatione de animo pigliare questo jubileo significarmi per una sua directiva a Roma esser così che la se ne contenti. Altramente ne starò in continua agonia e affanno, et in bona gratia de V. Exa mi recomando. Asisij XXI. Martij 1500. De la S. V. minore sorella Elisabetta.
(Archivio Gonzaga in Mantova.)
Roma, 24 maggio 1500.
Illme et Excellme Dne. tamquam fr. hon. Non con minore exultatione inteso havemo per lettere de V. Extia la desiderata et felice natività del suo Ill. figliolo: che se altretanto inteso havessamo de uno nro proprio; Como desiderosissimi de qualunque augmento et felice successo de quella per la strecta et fraterna benivolentia li portamo: volentieri adunque acceptamo desserne compatre: et ad tale effecto per la presente constituimo nro speciale procuratore: quello che la S. V. eligera deli soy conseglieri: el quale per nuy Intervenga ad levarlo de le sacre fonti: Pregamo N. Sor Dio cel conservi ad effecto de nri comuni desiderij: Et la Va Illma S. non se gravi congratularsene per nuy, conla Excellma sua Consorte: la quale speramo havera dato principio ad numerosa prole et perpetua posterita de ambidui si clarissimi et generosi Parenti. Rome in Palatio aplico XXIIII Maij MCCCCC.
Cesar Borgia de Francia Dux Valent. ac S. R. E. Confalonerius et capit. gnalis
Agapytus.
(Archivio Gonzaga in Mantova.)
P. quid mors seva petis. M. te. P. me quo jure. M. quod hora en properat. P. quid ais. M. parcaque fila secat.
P. heu mihi. M. quid luges? P. parum vixisse. M. videtur omnib. at nimium. P. cur rogo. M. quod malus es.
P. dic quid queso mali comisi? M. causa fuisti quod prede Gallis Itala Terra fiat. Non hoc parum. P. invitus feci non sponte: necesse sed fecisse fuit. M. Jam satis est morerer.
P. hoc numquid solum cogit me Tartara adire. M. non fas esse tibi quod scelus omne putas.
P. quod scelus heu miserum. M. solitus quod rendere cuncta per fas atque nephas. P. penitet. M. hoc nihil est.
P. seva nimis cur hoc nihil est. M. in funere quando haud prodest aliquem penituisse mali.
P. Julia me miserum cur non defendis: amavi si te corde magis. M. digna lenone satis. Nunc morerer et te non defendet Julia: neque enixa est utero terque quaterque tibi.
P. Da saltem ante obitum. M. Garris. P. concede rogatis hoc unum. M. insanis. P. hoc. M. citius morere.
P. hoc. M. cedo. P. ut peream illius susceptus in ulnis que modo ab hispania vecta puella mihi est.
M. hec est illa senem que te sine fine coegit insanire furor: non amor hem morere.
P. ergo mihi moriendum est. M. est. P. qua morte.
M. peribis febre gravi: qua nunc languida membra jacent.
P. febre cadam. M. sic est. P. fugias. M. cur. P. stulta putas ne ut qui non perii fulmine: febre cadam.
(Marin Sanuto, Diar., vol. III, fol. 209.)
1. Mandatum Substitutionis R.mi d.ni Cardinalis Ulisbonensis.
25 agosto 1500.
Il cardinale di Lisbona si presenta qual procurator Illi Dni Johannis de Ruvere urbis prefecti ac Illustris Dn Francisci Marie ejus filii... certam habens scientiam de Instrumentis ratificationum factarum per ipsum Ill. Dn. prefectum pro se et filii nomine super contractu sponsalium contractorum inter ipsum R.um Car.lem ac egregium v. Jur. Doctorem Dn. Gabrielem de Gabrielis de Fano procuratores ejusd. Ill.i Dni prefecti pro se et filii nomine agentes ex una, et prefatum S. D. N. Papam ac Ill. D. Rodericum de Borgia germanum fratrem Illis D. Angele de Borgia et eo nomine agentes parte ex altera..... Non valens ipse R. D. Car.lis propter ejus egritudinem personaliter interesse... ad predicta omnia et singula explendum.... substituit h. v. D. Laurentium Burcarium civ. Romanum....
Acta fuerunt hec Rome in antecamera prefati R.mi D. Car.lis que est ad sinistram post aulam magnam presentibus D. Adoardo Borgia penitentiario et D. Luca de Scitt ad prescissa adhibitis et convocatis.
2. Sponsalia Ill. D. Francisci Marie prefecti orbis filii et D. Angele Borgie Neptis Dni Pape.
2 settembre 1500.
È una promessa solenne di matrimonio con la formola: vis, volo, mediante procura.
Acta fuerunt hec Rome in palatio Ap.co in secunda camera nova post aulam pontificum presentibus R.dis patrib. D. Roberto Giube Ep. Treiocen. D. Ludovico de villa nova et D. Trasu (sic!) xpian. Regis francor. oratoribus et procuratorib. D. Francisco Borgia Ep. Teanens. D. N. Pp. prefati Tesaurario D. Adriano clerico cam. ap. et secretario et D. Trocio ejusd. D. N. Camº testibus ad premissa et infrascripta adhibitis et rogatis.
(Protocollo del Notaio Camillo Beneimbene)
Bologna, 17 ottobre 1500.
Illme et exme Dne et cognate honme la Exa V. hara inteso como domenica matina el populo de pesaro per subornatione de quatro giotti se levo in arme: et fomi forza redurre in roccha, con pochi de li mei al meglio chio puote: Dove persentendo le gente nimiche vicinarse ad mi: e messer hercule bentivoglio quale era ad arimino farsi inanti: per non essere serato drento: con consiglio: con opera: et con favore de Jacomo Albanese me parti la nocte de rocha: et son gioncto qua a salvamtu dopo una malissima via: et peximi passi: De che io ne ho obligo prima alla exa V. che me mando dicto Jacomo: et poi a luy che me haby si ben conducto ad salvamto: Jo non ho anche deliberato quello mi voglia fare: ma se fra quatro di non vengo da la Exa V. mandaro a quella el dicto Jacomo, quale gli dira el successo del tutto: et la mente mia: In questo mezo ho voluto che la sapii de la gionta mia ad salvamento: et ad quella me racomm. Bononie 17. Oct. 1500.
Ex. V. cognatus et sor Joannes sfortia de araga comes Cotignole, pisauri etc.
(Archivio Gonzaga in Mantova.)
Pesaro, 29 ottobre 1500.
Illustrissimo Signor mio: Fui in dui di e mezzo in Pesaro, poichè parti da V. Sa Imperocchè Martedi circa le 24. hore gionxi. Et in quella hora appunto el Duca Valentino facea la intrata; et tutto il popolo era alla porta, e con una gran piova lo ricevettono, e li presentarono le chiave de la terra, et allogiò in corte ne la camera del quondam Sigr Giohanne. Fece la entrata molto solemne (per quanto mi riferirono questi mei che v'erano) e con grande ordine e numeroso de cavalli e de fanti della guardia sua. — Jo la sera medesima li feci intendere la venuta mia, expectando audientia ad ogni comodità de Sua Sigria. Circa due hore de nocte me mandò El Sr. Ramiro e el magiordomo a visitare e intendere con molto honorevole parole e se io era bene allogiato, e se me mancava cosa alcuna in tanta moltitudine con dirme ch'io posasse, chel di seguente me ascoltaria. Mercore matina a bona hora me mandò a presentare un gran sacco de orzo, una soma de vino, un castrone, 8. para de caponi e galline, due gran torce; due mazzi de' candelotti, et due scattole de confecti, con honorevole ambassata. Ne mi dette però audientia se bene mandasse a fare escusa, e chio non me maravigliasse. La casone fu perchè se leva de lecto a le 20. hore, e levato desina. Andò poi in Roccha, e li stette insino a nocte e tornò stracco per un tincone, overo Ango chel ha.
Hoggi commo hebbe desinato che era circa le 22. hore, me fece introdurre per el Sig. Ramiro; e con molta dimestichezza et optima cera, per la prima comenzò Sua Sigria a fare excusa de non me havere potuto odire heri, per le occupatione in la roccha, e per la indispositione de quel suo tencone. Passati questi primi rasonamenti: havendo io restrecto l'ambassata mia, in recomandare, visitare, congratulare, ringratiare e offerire Sua Sa (quale veramente molto ben compone sue parole) a parte, a parte e comodissimamente respose: dicendo in summa, che cognosciuta la prudentia e bontà de Va. Sia. lui sempre ne ha amato et havuto desiderio haver pratica con Va. Exa. Et che quando Ella fu a Milano, Sua Sa ne hebbe voglia; ma quel tempo et quelle facende che alhora correvano, nol permisero. E che hora chel veniva a le bande de qua, seguitando pur questo suo desiderio, per un principio e demostratione del animo suo, e per demonstrarni che ve era figliolo, se era messo a scriverni quella lettera de progressi soi, tenendo certo che Sa Sa ne havesse ad haver piacere. Et chel simile faria anchor per lo advenire! perchè desiderava haver più intrinseca amicitia con la Exa. Va. Et a quella offeriva ogni sua facoltà e tutto quello poteva, et che in ogni occurrentia Va Sia ne vederia li effecti. Et che io lo raccomandassi assai a quella, perchè ve haveria per fratre. Rengratiando anchor Va. Sia. de la resposta haveti fatto per lettera, e del haver mandato homo a posta, dicendo che veramente non bisognava: che etiam senza questo lui havea per certissimo che Va. Sigria. dogni suo bene ne haveria vivo piacere. Infine ne migliori ne più acconce parole haria potuto dire, quanto dixe: Sempre nominando Vuj per fratre et se per figliolo.
Et io per mi raccogliendo la cosa e le parole sue tutte, comprendo chel haria charo havere qualche pratica con Va. Sa. et haver bona amicitia. Credo bene ali soi propositi: Tuttavia io non so raccogliere altro che bene. — Questa mandata che ha facto V. Sa. de un suo homo li e stata acceptissima e son informato chello lha scripta al Papa: e con questi soi ne ha parlato in modo che ha dimostrato farne gran caso et extimarla assai. — Dopo alcune breve risposte e repliche hincinde, per le quali io li diceva che non sapea se non commendar la prudentia de Sua Signoria a tenere questa via con Va. Exa. per le conditioni nostre e del stato nostro, le quali cose non poteano se non essere a proposito suo, me lo confirmava molto efficacemente; demonstrando intenderlo molto bene; e così in rasonamenti spezzati intrammo a parlare di Faenza: Sua Sigia. me dixe. Io non so quello vorrà fare Faenza: hella ce vorrà dar poca faticha, come han fatto queste altre! opure vorrà far prova de tenerse. Li dixi chio credeva che feria como queste altre; pur quando non lo facesse, non era se non ad honore de Sua Sigia che daria occasione de poter mostrare la Virtu et Valor suo nell'expugnarla. Demonstrò haverlo caro; con opinione de combatterla aspramente. De Bologna non accadette rasonamento. Hebbe care le ambassate de recomandatione chio feci de Vostri de parte del Sig. Don Alfonso e del Cardinale, e sopra tutto del Cardinale del quale dixe tanto bene, e mostrò amarlo tanto che non potea satiar de dirne.
Così stati inseme una grossa mezza hora, tolsi licentia, et Sua Sigia montò a cavallo et essi levato de qui: va questa sera a Gradara: Domane andarà ad Arimino, e seguitarà el suo viaggio, et ha tutta la gente et artiglieria con se. Et per altro non va così lenta (la qual cosa anchor lui me dixe) se non perchè non vol partirse dal artiglieria.
In questa terra sonno alloggiate 2 m. persone o più: non han facto damno notabile. El contà è stato tutto pieno de soldati: non sapemo ancor se ha facto gran damno. A la terra non ha concesso privilegio ne exemptione alcuna: Glie lassa un doctor Forlivese locotenente. De la Rocca ha levato 70. pezzi de artiglieria; ne li ha lassato gran guardia.
Dirò una cosa a V. Sia de la quale ho più riscontri: ma per expressa me lha dicta un Cavaliere portugalese soldato del Duca Valentino, che è alloggiato qui in casa ove son io de mio genero con 15. cavalli, et è homo molto da bene, et amico del Sigr Don Ferrando nostro, perchè stette col Re Carlo: Dicono che questa terra el papa la dà per dote a Madonna Lucretia; et dalli marito uno Italiano che serà sempre bono amico de Valenza. Sel sia vero non so: cosi se tene.
De Phano; el Duca non lha havuto: gliè stato dentro cinque di: Lui non l'ha domandato! ne li citadini gliel hanno dato: Suo è, e suo sarà se lo vorrà: Dicono loro, chel Papa li commisse, che de Phano non se impacciasse se li cittadini proprij non lo dimandavano: così son rimasti nel stato che erano.
Omissis.
La vita del Duca è questa: Va a lecto a 8. 9. e 10. hore de nocte: l'altro di poi, le 18. hore son l'alba, le 19. el levar del sole; le 20. son di facto: Levato subito va a tavola: et li e depoi fa facende: Tenuto animoso, e gagliardo e liberale: et che tenga bon conto de homini da bene. Aspro in le vendette: cosi ho informatione da molti. Animo vasto et cerca grandezza e fama, par che curi più lo acquistar de stati, che stabilirli e ordinarli.
Omissis.
Pisauri die Jovis 29. Octobris hora 6. noctis 1500.
Illustrissime Ducalis Dominationis Vestre
Servus Pandulphus.
Compagnia del Duca
| Bartholomeo de Capranica Maestro del Campo | Tutti Gentilhomini Romani |
| Piero Sancta Croce | |
| Julio Alberino | |
| Mario don Marian de Stephano | |
| Un suo fratello | |
| Monico Sanguigni | |
| Jo. Baptista Mancini | |
| Dorio Savello |
In Casa del Duca homini de Conto.
| Vescovo di Elna | Spagnoli. |
| Vescovo di Sancta Sista | |
| Vescovo di Trani, Italiano. | |
| Un Abbate Napoletano. | |
| El Sigr. Ramiro del Orca Governatore. Questo fa tutto. | |
| Don Hieronymo Portugallese. | |
| Messer Agabito da Amelia Secretario. | |
| Mesr. Alexandro Spannocchia Thesaurero, quale ha dicto chel Duca ha de spesa ordinaria fin qui 1800. Ducati el di, poichè partì da Roma. |
(Archivio di Stato in Modena.)
Roma, 13 luglio 1501.
Dilecti filii Salutem et ap. ben. Proficiscitur isthuc dilecta in Ch. filia, nobilis mulier Catherina Sfortia: quam cum aliquandiu, ut nostis, ex certis rationabilibus causis detineri fecerimus, gratiose postea liberavimus, et quia pro nra consuetudine et pastorali officio non solum cum eadem Catherina clementia usi sumus, sed quantum cum Deo possumus ipsius etiam commodis paterna benignitate consulere cupimus, scribendum vobis duximus, ipsam Catharinam devotioni vre non mediocriter commendantes: ut sicut ipsa benevolentia nra summopere freta, isthuc tamquam in propriam patriam se recipit, sua spe nris etiam additis commendationibus non frustretur. Erit igitur nobis gratissimum, si intellexerimus illam pro ejus erga istam civitatem observantiam, nro etiam intuitu benigne a vobis susceptam et tractam esse. Dat. Rome ap. S. Petr. sub anulo Piscatoris die XIII. Julii MCCCCCI. Pont. nri. a. nono.
Hadrianus.
(Archiv. Florent. Reform. Atti pubblici, n. 237.)
1º settembre 1501.
Alexander Episcopus Servus Servorum Dei Dilecto Filio Nobili Joanni de Borgia Infanti Romano Salutem et Apostolicam Benedictionem.
Illegitime genitos ex quorum verisimilibus infantilis etatis inditiis spes concipi potest quod succedentibus annis se in viros debeant producere virtuosos quosque progenitorum suorum preclara merita et ortus generosa propago decorant, nature vicium minime decolorat, quia decus virtutum geniture maculam abstergit in filiis et pudicitia morum pudor originis aboletur. Attendentes igitur quod sicut indubie credimus et habet fide dignorum assertio tu qui ut creditur defectum natalium pateris de dilecto filio nobili viro Cesare Borgia de Francia Romandiole et Valentie Duce soluto ad presens gentium nostrarum et Sancte Romane Ecclesie Armigerarum Capitaneo et Confalonerio generali genitus et soluta et in tertio vel circa tue etatis anno constitutus existis defectum predictum succedentibus tibi annis honestate morum et vite aliisque probitatis et virtutum meritis multipliciter recompensabis redimens favore virtutum quod in te ortus odiosus ademit, et propterea volentes te premissorum intuitu favore prosequi gratie spetialis motu proprio non ad tuam vel alterius pro te nobis super hoc oblate petitionis instantiam, sed de nostra mera liberalitate et ex certa scientia ac de apostolice potestatis plenitudine tecum ut in quibuscunque Civitatibus, Dominiis, Ducatibus, Comitatibus, Baroniis, Terris Castris, Oppidis, Locis, Palatiis, domibus, possessionibus aliisve bonis ac juribus omnibus prefati Cesaris Ducis eiusque fratris et sororis, ac parentum, agnatorum cognatorum consanguineorum affinium tuorum et aliorum quorumcumque cuiuscumque qualitatis quantitatis denominationis valoris et pretii etiam quantumcumque notabilis et maximi fuerint etiamsi eisdem Cesari Duci fratri sorori suis parentibus, agnatis, consanguineis et affinibus vel eorum progenitoribus et aliis quibuscumque pro se et descendentibus legitimis et naturalibus in perpetuum vel ad tempus aut in certam generationem a Romana vel aliis Ecclesiis Monasteriis locis ac personis Ecclesiasticis secularibus vel regularibus in vicariatum feudum censuale seu nobile antiquum paternum et avitum seu retrofeudum, vel in emphiteosim aut livellum locationem seu censum aut alias quomodolibet concessa forent et in posterum concederentur aut a progenitoribus prefatis eisdem Cesari Duci fratri sorori suis parentibus agnatis cognatis consanguineis, et affinibus ac aliis quibuscumque donata relicta vel legata aut alias concessa seu hereditate fideicommisse vel alio quovis titulo in eos etiam cum prohibitione quod ad illegitimos devenire non possint translata existerent et transferentur seu concederentur in futurum tam ex testamento quam ab intestato absque tamen preiuditio illorum qui si Cesar Dux frater soror eius parentes, agnati cognati consanguinei et affines predicti intestati decederent succedere deberent succedere (sic), et ad illa ac quocumque alia similia vel dissimilia fideicommisse legati donationis inter vivos causa mortis aut quovis alio titulo quo etiam a nobis et sede apostolica in posterum illa tibi concedi, dari et donari quovis modo contigerit devenire eaque recipere consequi habere possidere et retinere ac in eisdem civitatibus dominiis Ducatibus Comitatibus Baroniis Terris Castris Oppidis atque locis Vicarii feudatarii et superioris in illis nomine jurisdictione imperio preeminentia honore et auctoritate fungi et potiri ac de eisdem civitatibus dominiis Ducatibus Comitatibus Baroniis Castris Oppidis Terris locis iuribus palatiis domibus possessionibus atque bonis disponere et in illis successores et heredes habere, ac ad honores dignitates Magistratus et offitia quecumque secularia publica et privata eligi recipi et assumi illaque et quoscumque actus legitimos cuiuscumque qualitatis et denominationis fuerint gerere et exercere ac de agnatione Cesaris Ducis et de familia de Borgia huiusmodi esse censeri et nominari ac nobilitate insignibus armis privilegiis concessionibus iuribus indultis libertatibus prerogativis et preeminentiis quibus legitime geniti de familia predicta utuntur potiuntur et gaudent ac uti potiri et gaudere poterunt quomodolibet in futurum utri potiri et gaudere libere ac licite ac efficaciter possis et debeas, tuque et Cesar Dux frater soror eius agnati cognati consanguinei et affines prefati invicem agnati cognati consanguinei et affines vere et omni prorsus fictione cessante quoad omnes iuris comunis et municipalis concessionumque predictarum, et alias quoscumque plenissimos effectus sitis in omnibus et per omnia et sine ulla prorsus differentia perinde ac si de legitimo Thoro procreatus fores auctoritate Apostolica tenore presentium de spetialis dono gratie dispensamus tibique pariter indulgemus teque quoad premissa omnia et quecumque ac qualiacumque alia eisdem motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine legitimamus ac vere ingenuitati et justis natalibus plenissime et etiam efficacissime motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine similibus omnino restituimus et reintegramus ac legitimatum et vere ingenuitati justisque natalibus huiusmodi plenissime et etiam efficacissime omnino restitutam et reintegratum decernimus ac nuntiamus per presentes tibique ut in omnibus et singulis per te de cetero a nobis et sede predicta et Legatis eiusdem seu alias quomodolibet impetrationibus indultis gratiis concessionibus privilegiis libertatibus immunitatibus exemptionibus dispensationibus et litteris obtinendis seu alias concedendis gratiam et justitiam aut utrumque mixtim concernentibus nullam de defectu et dispensatione huiusmodi mentionem facere tenearis nec gratie et litere desuper conficiende propterea de surreptionis obreptionis et nullitatis vitio aut intentionis defectu notari possint sed perinde valeant plenamque roboris firmitatem obtineant et tibi suffragentur in omnibus et per omnia ac si de defectu et dispensatione predictis plena et expressa mentio facta fuisset eisdem motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine concedimus. Et nihilominus Cesari Duci fratri sorori suis agnatis cognatis consanguineis affinibus et aliis quibuscumque de Civitatibus Dominiis Ducatibus Comitatibus Baroniis Terris Castris oppidis et locis iuribus Palatiis domibus possessionibus ac bonis omnibus ad eos ex successione parentum, agnatorum, consanguineorum et affinium suorum ac alias quomodolibet legitime nunc et pro tempora pertinentibus in favorem tui testandi et de illis alias pro eorum libito voluntatis disponendi, illaque inter vivos et causa mortis tibi donandi ac alias prout eis videbitur et placebit concedendi paribus motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine plenam liberam et omnimodam licentiam potestatem et facultatem elargimur decernentes quas fieri contigerit tibi donationes huiusmodi de predictis omnibus et quibuslibet aliis bonis tam a Cesare Duce fratre sorore suis agnatis cognatis consanguineis et affinibus prefatis quam aliis quibuscumque etiam a nobis et sede prefata que de iure aut ex forma statutorum Urbis aut aliorum locorum insinuationum seu aliam solemnitatem per statuta ipsa ultra iuris formam adinventam exigerent absque insinuatione et solemnitate huiusmodi validas et efficaces fore et observari debere in omnibus et per omnia perinde ac si donationes ipse insinuatione et solemnitatibus debitis et requisitis intervenientibus et alias legitime fierent et facta fuissent ac presentes si ullo unquam tempore forsan dubitari et tibi opponi contingeret te forsan dictum defectum de alio quam Duce prefato pati quem etiam quocumque modo et quacumque alia persona ecclesiastica vel seculari etiam cuiuscumque dignitatis et excellentie mundane vel Ecclesiastice etiam supreme, etiam tali quod de illa spetialis specifica et expressa mentio habenda illaque omnino speciali nota digna foret alioquin presentium totaliter periret effectus, illum patiaris vel pati dici posses ad omne dubium submovendum ac cavillationes evitandas quietique tue consulendum eisdem motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine haberi volumus pro plenissime et sufficienter expresso eam vim eumdemque vigorem et effectum omnino consequi et sortiri tibique suffragari debere ac si dictus defectus quicumque fuerit et esse dici posset alias specifice et plenissime expressus fuisset ipsasque presentes ad probandum etiam plenissime defectum predictum quomodocumque et undecumque proveniat ut prefertur in judicio et extra ac alias ubilibet etiam plenissime sufficere, nec ad id probationis alterius adminiculum requiri. Sicque per quoscumque Judices et Commissarios etiam Sancte Romane Ecclesie Cardinales ac causarum Palatii Apostolici Auditores in quacumque instantia sublata eis et cuilibet eorum quavis alia interpretandi facultate sententiari deffiniri et judicari debere irritum quoque et inane si secus super hiis a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attemptari. Non ostantibus defectu et aliis premissis ac constitutionibus et ordinationibus Apostolicis legibus quoque Imperialibus et dicte urbis nec non Civitatum et locorum aliorum municipalibus statutis et consuetudinibus etiam iuramento confirmatione Apostolica vel quavis firmitate alia roboratis editis et edendis etiam insinuationem et alias solemnitates huiusmodi exigentibus et quibus caveretur expresse quod illegitimi succedere non possent et que etiam Cesar Dux frater soror sui agnati cognati consanguinei et affines prefati observare iurassent et iurarent in posterum que quidem iuramenta eis quoad hoc relaxamus nec non textatorum et donantium ac aliorum quorumlibet prohibitionibus quodque Vicariatuum Feudorum in emphiteosim censum locationem et livellum concessiones huiusmodi pro vere et non ficte legitime descendentibus et genitis dumtaxat emanaverint atque processerint ac emanarent et procederent in futurum, quibus omnibus etiam si de illis eorumque totis tenoribus pro illorum sufficienti derogatione spetialis specifica expressa individua ac de verbo ad verbum non autem per generales clausulas et importantes mentio seu quevis alia expressio habenda foret et in eis caveretur expresse quod illis nullatenus posset derogari tenores huiusmodi presentibus pro sufficienter ac de verbo ad verbum expressis et insertis habentes illis alias in suo robore permansuris quoad premissa eisdem motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine spetialiter et expresse omnino derogamus et derogatum esse volumus ceterisque contrariis quibuscumque. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre dispensationis indulti legitimationis restitutionis reintegrationis nuntiationis concessionis elargitionis decreti voluntatis relaxationis et derogationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit indignationem omnipotentis Dei ac Beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Rome apud Sanctum Petrum anno Incarnationis Dominice Millesimo quingentesimo primo Kalendas Septembris Pontificatus nostri Anno Decimo.
Hadrianus.
(a tergo = duplicata)
(Archivio di Stato in Modena.)
1º settembre 1501.
Alexander Episcopus Servus Servorum Dei Dilecto Filio Nobili Johanni de Borgia Infanti Romano Salutem et Apostolicam Benedictionem.
Spes future probitatis que ex verisimilibus tue infantilis etatis inditiis concipi potest quod succedentibus annis te in virum debeas producere virtuosum, merito nos inducit ut te spetialibus favoribus et gratiis prosequamur. Hodie si quidem tecum in tertio vel circa tue etatis anno constituto ut non obstante defectu natalium quem te de dilecto filio Nobili Viro Cesare Borgia de Francia, Romandiole et Valentie Duce conjugato nostrarum et Sancte Romane Ecclesie gentium Armigerarum Capitaneo et Confalonerio Generali genitum et soluta pati expressum fuit ut in quibuscumque Civitatibus Dominiis Ducatibus, Comitatibus, Baroniis, Terris, Castris, Oppidis, Locis Palatiis domibus possessionibus aliisve bonis ac juribus omnibus prefati Cesaris Ducis ejusque fratris et sororis ac parentum Agnatorum Cognatorum, consanguineorum affinium tuorum et aliorum quorumcumque cujuscumque qualitatis quantitatis denominationis, valoris, et pretii etiam quantumcumque notabilis et maximi forent etiam si eisdem Cesari Duci fratri sorori suis parentibus Agnatis Cognatis consanguineis et affinibus vel eorum progenitoribus et aliis quibuscumque pro se et descendentibus legitimis et naturalibus in perpetuum vel ad tempus aut in certam generationem a Romanis vel aliis ecclesiis, monasteriis locis ac personis Ecclesiasticis secularibus vel regularibus in vicariatum feudum censuale seu nobile antiquum paternum et avitum seu Retrofeudum vel in Emphiteosim aut livellum locationem seu censum aut alias quomodolibet concessa et in eos translata forent et in posterum concederentur ac transferentur tam ex testamento quam ab intestato absque tamen prejuditio illorum qui si Cesar Dux et alii predicti intestati decederent succedere deberent succedere (sic), et ad illa ac quecumque alia similia vel dissimilia quovis titulo quo etiam a nobis et sede Apostolica illa tibi in posterum concedi dari et donari quovismodo contigerit devenire in eaque recipere consequi habere possidere et retinere ac de illis disponere et in eis successores ac heredes habere et ad honores dignitates magistratus et offitia quecumque secularia publica et privata eligi recipi et assumi illaque et quoscumque actus legitimos cujuscumque qualitatis et denominationis fuerint gerere exercere ac de agnatione et de familia de Borgia huiusmodi esse censeri et nominari ac nobilitate insignibus armis privilegiis concessionibus juribus indultis libertatibus prerogativis et preeminentiis quibus legitime geniti de familia predicta utuntur potiuntur et gaudent, ac uti potiri et gaudere poterunt quomodolibet in futurum uti potiri et gaudere libere licite et efficaciter posses ac deberes motu proprio et ex certa scientia ac de Apostolice potestatis plenitudine auctoritate apostolica dispensavimus tibique pariter indulsimus teque quo ad premissa omnia et quecumque ac qualiacumque alia legitimavimus ac vere ingenuitati et justis natalibus plenissime et efficacissime omnino restituimus et reintegravimus ac alia fecimus concessimus et decrevimus prout in aliis nostris desuper confectis litteris quorum tenores ac si de verbo ad verbum presentibus insererentur haberi voluimus pro sufficienter expressis et insertis ac quarum plenissimam scientiam et notitiam habemus, plenius continetur. Cum autem tu defectum predictum non de prefato Duce sed de Nobis et dicta muliere soluta patiaris, quod bono respectu, in litteris predictis specifice exprimere noluimus Nos ne ullo unquam tempore contigat litteras predictas de intentionis defectu et nullitatis vitio notari teque desuper molestari tempore procedente debite providere ac te gratioso favore prosequi volentes motu simili non ad tuam vel alterius pro te nobis super hoc oblate petitionis instantiam sed de nostra mera liberalitate ac deliberatione eisdem scientia potestatis plenitudine et auctoritate tenore presentium volumus tibique concedimus quod littere dispensatio legitimatio restitutio reintegratio concessio indultum et decretum predicta omniaque et singula in eisdem litteris contenta concessa et expressa ac pro tempore inde secuta valeant plenamque roboris firmitatem obtineant et tibi suffragentur in omnibus et per omnia etiam tam quo ad successionem quam omnia et singula alia in illis expressa concessa et contenta hujusmodi perinde ac si in eisdem litteris quod dictum defectum de nobis ac dicta muliere soluta patiebaris expressum fuisset. Et nihilominus si contigerit te tempore procedente in quibuscumque litteris scripturis et instrumentis cuiuscumque qualitatis et conditionis ac donationibus et concessionibus etiam quantumcumque maximis etiam a nobis et sede predicta ac prefatis Duce fratre et sorore suis et aliis quibuscumque personis tibi faciendis litterisque Apostolicis desuper concedendis prefati Ducis filium dici et nominari ac quoscumque alios actus sub dicta nominatione quovis modo gerere et exercere ac insignibus et armis prefati Cesaris Ducis etiam publice quomodolibet uti motu scientia potestatis plenitudine et auctoritate similibus declaramus nullum propterea tibi preiuditium quomodolibet afferi nec presentibus aliquo derogatum censeri, sed omnia a nobis et sede predicta Duce fratre sororis suis prefatis et aliis quibuscumque personis in tui favorem et comodum pro tempore concessa et per te etiam pro tempore gesta et facta in quibus prefati Ducis natus fueris nominatus eam vim eum vigorem eumdemque effectum in omnibus et per omnia sortiri ac operari posse sive debere quos operarentur et sortirentur si in illis noster et non prefati Ducis natus nominatus fores et nominaveris nec ullo unquam tempore illis quovis quesito colore via causa modo forma de iure vel de facto in iuditio vel extra de nullitatis ac surreptionis et obreptionis vitio nec non intentionis defectu opponi seu obici posse quomodocumque supplentes eisdem motu scientia auctoritate et potestatis plenitudine omnes et singulos tam iuris quam facti defectus si qui forsan premissorum occasione intervenire pretendi possent in eisdem ac decernentes sic per quoscumque Judices et Commissarios etiam causarum Palatii Apostolici Auditores ac Sancte Romane Ecclesie Cardinales in quacumque instantia sublata eis et cuilibet eorum quavis alia interpretandi facultate sententiari deffiniri et iudicari debere irritum quoque et innane si secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attemptari. Non obstantibus premissis ac costitutionibus et ordinationibus Apostolicis Legibus quoque Imperialibus nec non omnibus illis que in litteris predictis voluimus non obstare ceterisque contrariis quibuscumque. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre voluntatis concessionis declarationis suppletionis et decreti infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit indignationem Omnipotentis Dei ac Beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum Rome apud Sanctum Petrum Anno Incarnationis Dominice Millesimo quingentesimo primo Kalendas septembris Pontificatus Nostri Anno Decimo
Hadrianus
S. Pinzonus.
(Archivio di Stato in Modena.)