Cf. Ord. Vit. 708 D, 808 C.
[165] See N. C. vol. iv. p. 488.
[167] Flor. Wig. 1088. “Rogerus fautor Rotberti erat in castello suo Arundello, comitis prædicti opperiens adventum.”
[168] See N. C. iv. 66, v. 808.
[169] See Tierney’s History of Arundel, i. 43.
[170] Domesday, 23 “Modo inter burgum et portum aquæ et consuetudinem navium reddit xii. libras et tamen valet xiii. libras. De his habet S Nicolaus xxiiii. solidos.” “Clerici sancti Nicolai” are mentioned again in the next column. The church then was secular in 1086; but the clerks must have soon given way to the priory of Saint Nicolas, founded by Earl Roger himself as a cell to his abbey at Seez; in 1386 it gave way to the college of Arundel.
[171] See N. C. iv. p. 501.
[172] Domesday, 23. “Modo est ipsa civitas in manu comitis Rogerii.” Here he had one quarter of a Roman chester, while the Bishop had another; yet there were sixty houses more than there had been T. R. E.
[173] See the customs of Lewes and the rights of William of Warren in Domesday, 26. The toll on selling a man was threepence. The two mounds of the castle, the smaller known as Brack Mount, are rare, perhaps unique. The inner gateway seems to be of Earl William’s building.
[174] I suspect that the original title of the Earls of Arundel was Earl of Sussex, and that the name of the castle came to be used, much as the successors of William of Warren, strictly Earls of Surrey, are more commonly called Earls Warren. See more in Tierney’s History of Arundel.
[175] Lucan, iv. 819.
[176] See N. C. vol. iii. p. 161.
[177] Ord. Vit. 666 D. “Rex Guillelmus, ut vidit suos in terra sua contra se pessima cogitare, et per singula crebrescentibus malis ad pejora procedere; non meditatus est ut timida vulpes ad tenebrosas cavernas fugere, sed ut leo fortis et audax rebellium conatus terribiliter comprimere.”
[178] Will. Malms. iv. 306. “Nec minori astutia Rogerium de Monte Gomerico, secum dissimulata perfidia equitantem, circumvenit.”
[179] Ib. “Seorsum enim ducto magnam ingessit invidiam; dicens, Libenter se imperio cessurum, si illi et aliis videatur quos pater tutores reliquerat. Non se intelligere quid ita effrænes sint: si velint, pecunias accipiant pro libito; si augmentum patrimoniorum, eodem modo; prorsus, quæ velint, habeant. Tantum videant ne judicium genitoris periclitetur: quod si de se putaverint aspernandum, de se ipsis caveant exemplum; idem enim se regem, qui illos duces fecerit. His verbis comes et pollicitationibus incensus, qui primus factionis post Odonem signifer fuit, primus defecit.” Roger of Wendover (ii. 33) adds the words “pœnitentia ductus.”
[180] Orderic a little later (667 B) says, “Rogerus Merciorum comes, multique Normannorum, qui cum rege foris obsidebant, clam adminiculari quantum poterant inclusis satagebant.”
[181] Orderic (680 C) puts the creation of this earldom somewhat later, at the Gemót held just before the invasion of Normandy in 1090. He adds that the new earl died soon after (“quem paulo post mors nulli parcens e medio rapuit”), and records his burial at Lewes, and adds his epitaph. There is no better authority than that of the Hyde writer (298) for placing the creation at this time or for placing the Earl’s death a little later (see below, p. 76). But his narrative is so minute that one would think that he must have had some kind of ground for it. His words are; “Rex Willelmus … videns igitur principes regni nutantes et exercitum a se dilabi, sapienti usus consilio, Willelmum de Warennia, virum bellicosum, animo ferum et corpore strenuum famaque præclarum, in amicitia Asarum [what this may mean I have no notion, but the editor vouches that such is the reading of the MS.] comitis honore sublimat, multa impendit multaque promittit.”
[182] See N. C. vol. ii. p. 251.
[183] Ord. Vit. 667 C. “Omnes episcopi Angliæ cum Anglis sine dolo regem juvabant, et pro serena patriæ pace, quæ bonis semper amabiles est, laborabant.”
[184] The appeal to the English is strongly marked in the Chronicle; “Ða þe cyng undergeat ealle þas þing and hwilcne swicdom hi dydon toweard his, þa wearð he on his mode swiðe gedrefed. Sende þa æfter Englisce mannan, and heom fore sæde his neode and gyrnde heora fultumes.” Simeon of Durham gives a free translation quite independent of Florence; “Hoc audito, rex fecit convocare Anglos, et ostendit eis traditionem Normannorum, et rogavit ut sibi auxilio essent.” But the appeal comes out no less strongly in Orderic (666 D); “Lanfrancum archiepiscopum cum suffraganeis præsulibus, et comites, Anglosque naturales convocavit, et conatus adversariorum, ac velle suum expugnandi eos indicavit.” The writ comes from William of Malmesbury, iv. 306; “Ille, videns Normannos pene omnes in una rabie conspiratos, Anglos probos et fortes viros, qui adhuc residui erant, invitatoriis scriptis accersiit.” It is singular that Florence mentions the English only in an incidental way a little later; “Congregato quantum ad præsens poterat Normannorum, sed tamen maxime Anglorum, equestri et pedestri, licet mediocri, exercitu.” Does the precious document spoken of by William of Malmesbury still lurk in any manuscript store?
[185] Chron. Petrib. “And behet heom þa betsta laga þe æfre ær wæs on þisan lande, and ælc unriht geold he forbead, and geatte mannan heora wudas and slǽtinge.” William of Malmesbury (iv. 306) translates, “Bonas leges et tributorum levamen, liberasque venationes pollicens.” Florence is less literal; “Statuens leges, promittens fautoribus omnia bona.” Simeon gives another version; “Eo tenore, ut si in hac necessitate sibi fideles existerent, meliorem legem quam vellent eligere eis concederet, et omnem injustum scottum interdixit, et concessit omnibus silvas suas et venationem. Sed quicquid promisit, parvo tempore custodivit. Angli tamen fideliter eum juvabant.”
[186] Flor. Wig. 1088. “Jure regio, militari, ut impiger, fretus audacia, mittit legatos, vocat quos sibi credit fidos, vadit Lundoniam, belli tractaturus negotia, expeditionis provisum, necessaria.”
[188] Chron. Petrib. 1088. “Ac Englisce men swa þeah fengon to þam cynge heora hlaforde on fultume.” The numbers come from Orderic (667A); “Anglorum triginta millia tunc ad servitium regis sponte sua convenerunt.”
[189] Ord. Vit. 667 A. “Passim per totum Albionem impera, omnesque rebelles deice regali justitia.”
[190] Ib. “Viriliter age, ut regis filius et legitime ad regnum assumptus; securus in hoc regno dominare omnibus.”
[191] Ord. Vit. 667 A. “Solerter Anglorum rimare historias, inveniesque semper fidos principibus suis Angligenas.” Fancy William Rufus sitting down to study the Chronicles, as his brother Henry may likely enough have done.
[192] Chron. Petrib. 1088. “Ferdon þa toweard Hrofeceastre and woldon þone bisceop Odan begytan, þohtan gif hi hæfdon hine, þe wæs ærur heafod to þam unræde, þæt hi mihton þe bet begytan ealla þa oðre.”
[193] It is somewhat singular that, though Richard appears in Domesday as “Ricardus de Tonebrige” as well as “Ricardus filius Gisleberti comitis” (14 et al.), and though his “leva” or “lowy” (see Ellis, i. 212) is often spoken of, yet Tunbridge castle itself is not entered. See on Richard of Bienfaite, Clare, or Tunbridge, N. C. vol. ii. p. 196; iv. 579. A singular story is told in the Continuation of William of Jumièges (viii. 15), how Tunbridge was granted in exchange for Brionne, and measured by the rope. See Appendix S.
[194] At Tunbridge the mound and the gateway stand side by side, as indeed they do, though less conspicuously, at Arundel and Lewes. A wall is built from the gateway to the keep on the mound, losing itself, as it were, in the side of the mound. The mound thus stands half within and half without the enclosure formed by the gateway.
[195] Chron. Petrib. 1088. “Þa Englisce men ferdon and tobræcon þone castel, and þa men þe þærinne wæron griðodon wið þone cyng,” So Simeon of Durham; “Sed viriliter Angli insilientes in illud, destruxerunt totum castrum, et qui intus erant in manus regi dederunt.” Florence gives some further details; “Tunebrycgiam cui præerat Gilebertus filius Ricardi, contrarium sibi invenit: obsedit, in biduo expugnavit, vulneratum Gilebertum cum castello ad deditionem coegit.” Is it possible that, according to Orderic’s second account of the rebellion (765 A, B), we are still only in the Easter week?
[196] See N. C. vol. iv. p. 366. While I am revising my text, an account of this tower by Mr. Clark has appeared in the Builder, November 27, 1880.
[197] Chron. Petrib. 1088. “Se cyng mid his here ferde toweard Hrofeceastre, and wendon þæt se bisceop wære þærinne, ac hit wearð þam cynge cuð þæt se bisceop wæs afaren to þam castele on Pefenesea.” Florence helps us to an hexameter in the middle of his prose; “Relatum erat ei ibi esse episcopum Odonem cum omnibus suis et cohortem ultramarinam….
Fama volans dicti pervenit Odonis ad aures,
et cum sociis inito consilio, relinquens Roveceastram, cum paucis adiit castrum fratris sui Roberti Moritanensis comitis quod Pevenessa dicitur.” Are the “cohors ultramarina” those who had come with Eustace and Robert of Bellême?
[198] Flor. Wig. 1088. “Fratrem reperiens, cum ut se teneat hortatur, pollicens se securos ibi posse esse, et dum rex ad expugnandam Roveceastram intenderet, comitem Normanniæ cum magno exercitu venturum, seque suosque liberaturum et magna fautoribus suis dando præmia regnum accepturum.”
[199] Ord. Vit. 666 D. “Statuerat præcursores suos vere redeunte sequi cum multis legionibus militum.”
[200] Cont. Will. Gem. viii. 2. “Quum sui fideles eum exhortarentur ut regnum Angliæ sibi a fratre præreptum velocius armis sibimet restitueret, simplicitate solita et, ut ita dicam, imprudentiæ proxima, respondisse fertur, ‘Per angelos Dei [Gregory’s pun in another form], si essem in Alexandria, exspectarent me Angli, nec ante adventum meum Regem sibi facere auderent. Ipse etiam Willelmus frater meus, quod eum præsumpsisse dicitur, pro capite suo sine mea permissione minime attentaret.’”
[201] Chron. Petrib. 1088. “Betwyx þissum se eorl of Normandige Rodbeard, þes cynges broðer, gaderode swiðe mycel folc, and þohte to gewinnane Englelande mid þæra manna fultume þe wæron innan þisan lande ongean þone cyng, and he sende of his mannan to þisum lande, and wolde cuman himsylf æfter.”
[202] Florence seems here to translate what the Chronicler had said a little before (see above, p. 67); “Inito itaque salubri consilio, illum eo usque cum exercitu persequitur, sperans se belli citius finem assequuturum, si ante triumphare posset de principibus malorum prædictorum.”
[203] So I find it called in several papers in the Sussex Archæological Collections. But the local antiquaries seem hardly to have fully grasped the fact that there is a town in Normandy called Laigle, and that the family with which we are concerned took its name from it.
[204] Chron. Petrib. 1088. “And se cyng mid his here ferde æfter, and besætt þone castel abutan mid swiðe mycele here fulle six wucan.” The artillery comes from Florence; “Accelerat, machinas parat, patruum utrumque obsidet; locus erat munitissimus; ad expugnationem indies laborat.” William of Malmesbury cuts the siege of Pevensey short, and Orderic leaves it out altogether.
[205] See Appendix E.
[206] See N. C. vol. iii. p. 395.
[207] Liber de Hyda, 299. “Willelmus de Warennia apud obsidionem Peveneselli sagitta in crure valde vulneratus, Leuwias cum omnium mœrore deportatus est.” The writer goes on to describe Earl William’s last testament and death. It will be remembered (see above, p. 62) that Orderic makes William of Warren die quietly at a later time; but, small as is the authority of the Hyde writer, it is strange if he altogether invented or dreamed this minute account.
[208] Chron. Petrib. 1088. “Syððan heom ateorede mete wiðinnan þam castele, þa gyrndon hi griðas, and agefan hine þam cynge, and se bisceop swór þæt he wolde út of Englelande faran, and ná mare cuman on þisan lande butan se cyng him æfter sende, and þæt he wolde agyfan þone castel on Hrofeceastre.” So William of Malmesbury (iv. 306); “Captum ad quod libuit jusjurandum impulit, ut Anglia decederet et Rovecestram traderet.”
[209] Chron. u. s. “Ealswa se bisceop ferde and sceolde agifan þone castel and se cyng sende his men mid him.” So Will. Malms. “Ad quod implendum eum cum fidelibus suis præmisit, lento pede præeuntes subsecutus…. Regii cum episcopo pauci et inermes (quis enim eo præsente insidias timeret?) circa muros desiliunt, clamantes oppidanis ut portas aperiant; hoc episcopum præsentem velle, hoc regem absentem jubere.”
[210] Will. Malms. u. s. “At illi, de muro conspicati quod vultus episcopi cum verbis oratorum non conveniret, raptim apertis portis ruunt, equos involant, omnesque cum episcopo vinctos abducunt.” This explains the shorter account in the Chronicle; “þa arisan þa men þe wæron innan þam castele, and namon þone bisceop and þes cynges men, and dydon hi on hæftmenge.” It is now that both the Chronicle and William give the names of the chief nobles who were in the castle. Henry of Huntingdon (1088, p. 215) strongly marks Odo’s treachery; “Eustachius consul et cæteri proceres qui urbi inerant, fallacia ipsius, episcopum regisque ministros ceperunt et in carcerem retruserunt.”
[211] See N. C. vol. ii. p. 104.
[212] Will. Malms, iv. 306. “Ille [rex]…. Anglos suos appellat; jubet ut compatriotas advocent ad obsidionem venire, nisi si qui velint sub nomine Niðing, quod nequam sonat, remanere. Angli, qui nihil miserius putarent quam hujusce vocabuli dedecore aduri, catervatim ad regem confluunt, et invincibilem exercitum faciunt.” This leaves out the fact that the proclamation was addressed both to French and English. The words of the Chronicle are express; “Ða se cyng undergeat þat þing, þa ferde he æfter mid þam here þe he þær hæfde, and sende ofer eall Englalande, and bead þæt ælc man þe wære unniðing sceolde cuman to him, Frencisce and Englisce, of porte and of uppelande.” We can hardly doubt that we have here the actual words of the proclamation. It must not be forgotten that, by the law of the Conqueror, Frenchmen who had settled in King Eadward’s day were counted as English. See N. C. vol. iv. p. 620.
[213] Ord. Vit. 667 B. “Animosus rex … oppidum Maio mense cum grandi exercitu potenter obsedit, firmatisque duobus castellis omnem exeundi facultatem hostibus abstulit.” It must have been late in May, as six weeks had been spent before Pevensey. Indeed, if the siege did begin in the Easter week, it must have been June.
[214] See Mr. Clark in the Archæological Journal, vol. xxxii. p. 205.
[215] This appears from the words of Florence; “Hrofenses Cantwariensibus et Lundoniensibus cædes inferunt et incendia. Landfrancus enim archiepiscopus et pene omnes optimates ejusdem provinciæ erant cum rege.” Orderic too (u. s.) points out the advantageous position of Rochester for such purposes; “In medio positi laxis habenis Lundoniam et Cantuariam devastarent.”
[216] See N. C. vol. v. p. 748.
[217] Ord. Vit. 667 C. “In oppido Rofensi plaga similis Ægyptiorum plagæ apparuit, qua Deus, qui semper res humanas curat et juste disponit, antiqua miracula nostris etiam temporibus recentia ostendit.” Nobody could eat, unless his neighbour drove away the flies; so they wielded the flapper by turns.
[219] Will. Malms. iv. 306. “Nec diutius potuere pati oppidani quin se traderent, experti quamlibet nobilem, quamlibet consertam manum, nihil adversus regem Angliæ posse proficere.”
[220] Ord. Vit. 667 D. “Guillermum regem nuntiis petierunt ut pacem cum eis faceret, ac oppidum ab eis reciperet, tali tenore ut terras, fundos, et omnia quæ hactenus habuerant, ab ipso reciperent, et ipsi eidem ut naturali domino [cynehlaford] fideliter amodo servirent.”
[221] Ord. Vit. 667 D. “His auditis rex iratus est, et valde rigidus intumuit, et in nullo flexus legatorum postulationibus non acquievit; sed perfidos traditores in oppido virtute potenti capiendos juravit, et mox patibulis suspendendos, et aliis mortium diversis generibus de terra delendos asseruit.”
[222] Ib. “Ecce turgidi juvenes et cupiditate cæcati senes jam satis edocti sunt quod regiæ vires in hac insula nondum defecerunt. Nam qui de Normannia, tamquam milvi ad prædam, super nos cum impetu advolarunt, et in Anglia regiam stirpem defecisse arbitrati sunt, jam Guillelmum juvenem Guillelmo sene non debiliorem, cohibente Deo, experti sunt.”
[223] Ord. Vit. 668 B. “Quid sceleratis peccavi? quid illis nocui? quid mortem meam totis nisibus procuraverunt, et omnes pro posse suo contra me populos cum detrimento multorum erexerunt?”
[224] Ib. “Quisquis parcit perjuris et latronibus, plagiariis et execratis proditoribus, aufert pacem et quietem innocentibus, innumerasque cædes et damna serit bonis et inermibus.” We seem to be reading the cover of the Edinburgh Review.
[225] Ord. Vit. 668 C. “Baiocensis Odo patruus tuus est et pontificali sanctificatione præditus est.” “Cum patre tuo Anglos subjugavit”—a merit which would hardly be pleaded in the hearing of the King’s army. He is “antistes Domini,” and so forth. “Omnes precamur ut illi benevolentiam tuam concedas et illæsum in Normanniam ad diocesim suam abire permittas.”
[226] Ib. “Comes Boloniensis patri tuo satis fuit fidelis, et in rebus arduis strenuus adjutor et contubernalis.” There must be some confusion between father and son.
[227] Ib. “Magnam Normanniæ partem possidet, fortissimisque castellis corroboratus pene omnibus vicinis suis et Neustriæ proceribus præeminet.”
[228] Here (ib. D) a hexameter peeps out;
“Idem qui lædit, fors post ut amicus obedit.”
It is the doctrine of Aias in Sophoklês (659);
The balancing clause was not called for.
[229] They were (ib.) “eximii tirones”—“swiðe gode cnihtas”—“quorum servitutem, inclite rex, parvi pendere non debes.”
[230] Ib. “Igitur, quos jam superasti potestate, divitiis, et ingenti probitate, subjuga tibi magnificentia et pietate.” On the sense of “magnificentia,” cf. N. C. vol. i. p. 261.
[231] Ord. Vit. 668 D. “Omnem spem habendi hæreditates et terras in regno ejus, quamdiu ipse regnaret, funditus abscidit.”
[232] Ord. Vit. 668 D. “Tunc Odo pontifex a rege Rufo impetrare temptavit, ne tubicines in eorum egressu tubis canerent, sicut moris est dum hostes vincuntur et parvum oppidum capitur.” Why “parvum”?
[233] Ib. “Nec se concessurum etiam propter mille auri marcos palam asseruit.”
[234] Ib. “Oppidanis cum mœrore et verecundia egredientibus, et regalibus tubis cum gratulatione clangentibus.”
[235] Ord. Vit. 669 A. “Multitudo Anglorum quæ regi adhærebat cunctis audientibus, vociferabatur, et dicebat; Torques, torques afferte, traditorem episcopum cum suis complicibus patibulis suspendite. Magne rex Anglorum, cur sospitem pateris abire incentorem malorum? Non debet vivere perjurus homicida, qui dolis et crudelitatibus peremit hominum multa milia.”
[236] Ib. “Hæc et alia probra mœstus antistes cum suis audivit.”
[237] Chron. Petrib. 1088. “Se bisceop Odo mid þam mannum þe innan þam castele wæron ofer sæ ferdon, and se bisceop swa forlet þone wurðscipe þe he on þis land hæfde.” Orderic (669 A)—in his character of “Angligena”—moralizes; “Sic irreligiosus præsul de Anglia expulsus est, et amplissimis possessionibus spoliatus est. Tunc maximos quæstus, quos cum facinore obtinuit, justo Dei judicio cum ingenti dedecore perdidit, et confusus Baiocas rediit, nec in Angliam postmodum repedavit.”
[238] Ord. Vit. 669 A. “Anno primo Guillelmi Rufi regis, in initio æstatis, Rofensis urbs ei redita est, omniumque qui contra pacem enses acceperant, nequam commotio compressa est.” We shall see by the story of Robert of Rhuddlan, to which we shall presently come, that some of the King’s followers were at home again by the end of June.
[240] Chron. Petrib. 1088. “Eac manige Frencisce men forleton heora land and ferdon ofer sæ, and se cyng geaf heora land þam mannum þe him holde wæron.”
[241] Ord. Vit. 669 B. “Quorumdam factiones sævissimis legibus puniit, aliquorum vero reatus ex industria dissimulavit. Antiquis baronibus, quos ab ipso aliquantum desciverat nequitia, versute pepercit, pro amore patris sui cui diu fideliter inhæserant, et pro senectutis reverentia, sciens profecto quod non eos diu vigere sinerent morbi et mors propria. Porro quidam, quanto gravius se errasse in regiam majestatem noverunt, tanto ferventius omni tempore postmodum ei famulati sunt, et tam muneribus quam servitiis ac adulationibus multis modis placere studuerunt.”
[245] See N. C. vol. iv. pp. 409, 825, and below, p. 139.
[246] Mon. Ang. i. 245. “Tandem misi sibi rex abbatem sancti Augustini, mandans ei ut, sicut prius mandaverat sibi, ad curiam suam cum abbate veniret. Episcopus autem, inimicorum suorum insidias cum regis ira metuens, sine bono conductu se non posse venire respondet et legatos suos per abbatis conductum cum subscriptis litteris regi misit.”
[247] Ib. “Homines meos et terras et pecuniam quam vicecomites vestri ubicumque poterant, mihi abstulerunt, scilicet Offedene et Welletune quas diviserunt Odoni et Alano comitibus, cum cæteris terris in Ewerwickschire.” See above, p. 31. On Count Alan, see N. C. vol. iv. p. 294, and on Odo, vol. iv. pp. 301, 805.
[248] Ib. “Quod breve cum mississem Radulfo Paganello non solum mihi pacem negavit sed et de parte vestra me diffidavit.” On diffidatio see Ducange in voce. In N. C. vol. v. p. 270 we have a case of the man defying his lord. Here the lord defies his man. In either case there is the withdrawal of one side of the mutual duty of lord and man.
[249] Ib. “Hominum vero quosdam vendidit, quosdam redimi permisit.”
[250] Mon. Ang. i. 245. “Hoc in veritate vobis mando quod libenter cum hoc abbate venissem, nisi plus inimicos meos et indoctam populi multitudinem timuissem quod de vestro brevi et baronum vestrorum fiducia dubitassem.”
[251] Ib. “Rex visis his litteris misit conductum episcopo et bene affidavit eum per litteras suas quod per eum vel per suos homines nullum ei damnum eveniret usque quo de rege rediens Dunelmum intraret. Perrexit ergo episcopus ad regem.”
[252] Mon. Ang. i. 245. “Episcopus … deprecatus est eum ut rectitudinem sibi consentiret sicut episcopo suo. Rex autem respondit ei, Quod si laicaliter placitare vellet, et extra pacem quam rex ei dederat se mitteret, hoc modo rectitudinem sibi consentiret, et, si hoc modo placitare recusaret, Dunelmum faceret eum reconduci.”
[253] Ib. “Dunelmum rediit episcopus, cui rex interim plus quam septingentos homines cum multa præda abstulerat.”
[254] They were to have (Mon. Ang. i. 246) the “securitas et conductus regis” till they had crossed—“donec ultra mare ad terram siccam cum rebus suis essent.” The catalogue of the “res suæ” is curious; “Et liceret eos per conductum regis secum ducere et portare [ἄγειν καὶ φέρειν] aurum et argentum, equos et pannos et arma et canes et accipitres, et sua prorsus omnia quæ de terra portari debent.” The hawks and hounds remind us of Harold setting sail from Bosham in the Tapestry. See N. C. vol. iii. p. 222.
[255] Mon. Ang. i. 246. “Episcopus dedit fidem suam Rogero Pictavensi, quod si ipse per præscriptam condicionem castellum reduceretur, et major fortitudo in castello missa vel facta esset in hominibus vel in munitione vel in castelli fortitudine quam eadem die ibi erat, episcopus totum illud destrui faceret, ita quod episcopus inde nullum proficuum haberet nec rex damnum.”
[256] Mon. Angl. i. 246. “In quarto nonas Novembris … venit episcopus Salisbiriam, quem cum Ursus de Habetot unus ex servientibus regis ad regem intrare moneret.” On Urse of Abetot, see N. C. vol. iv. pp. 173, 383, 579, 820.
[257] Ib. “Episcopus reqnisivit ab archiepiscopis utrum revestitus ingredi deberet, dixitque, ‘Nihil se prorsus acturum ibi nisi canonice et secundum ordinem suum et sibi videbatur quod ecclesiastica consuetudo exigebat ut ipse revestitus ante revestitos causam suam diceret et causantibus canonice responderet,’ Cui Lanfrancus archiepiscopus respondens, ‘bene possumus,’ inquit, ‘hoc modo vestiti de regalibus tuisque negotiis disceptare, vestes enim non impediunt veritatem,’”
[258] See William FitzStephen, iii. 56, Robertson.
[259] Mon. Angl. u. s. “Episcopus surgens precatus est regem ut episcopatum suum quem jamdiu sine judicio abstulerat sibi redderet. Lanfrancus vero, rege tacente, dixit, ‘Rex de episcopatu tuo nihil tibi abstulit vel aliquis per eam neque breve suum vidisti per quod te de episcopatu tuo dissaisiret vel dissaisiri præciperet.’”
[260] The Bishop now tells his grievances at length. After other wrongs the King “misit comites et barones cum exercitu suo, et per eos totum episcopatum meum vastavit, terras quoque et homines et pecuniam Sancti Cuthberti et meam mihi abstulit. Nostram etiam sedem me ad tempus abjuvare coegit; ipsi etiam casati ecclesiæ qui mei homines ligii fuerant et quidquid habebant de casamento ecclesiæ tenebat ex præcepto regis guerram mihi fecerunt, et terras suas de rege tenentes pacifice hic eos cum rege video adversum me convenisse.”
[261] “Rectitudinem facere” is the technical phrase. See Appendix C.
[262] “Tunc laici hujusmodi verbis Lanfranci totius Angliæ primatis animati, adversus episcopum exclamantes dixerunt ‘injustum esse quod rex episcopo responderet antequam regi fecisset justitiam.’ Laicis vero hæc et alia multa declamantibus et iterantibus, facto silentio, dixit episcopus.”
[263] “Domini barones et laici, permittite me, quæso, quæ dicturus sum regi dicere, archiepiscopis et episcopis respondere, quia nihil vobis habeo dicere, et, sicut huc non veni judicium vestrum recepturus, ita illud omnino recuso, et si domino nostri regi et archiepiscopis et episcopis placuisset vos hic negotio interesse, nec me taliter obloqui decuisset.”
[264] See the complaints from the ecclesiastical side in N. C. vol. iv. p. 436.
[265] Mon. Angl. i. 247. “Tunc Rogerus Bygotus dixit regi, ‘Vos debetis episcopo dicere unde eum appellare vultis, et postea, si ipse nobis voluerit respondere de responsione sua facite eum judicari; sin autem, facite inde quod barones vestri vobis consulerent.’”
[266] I cannot identify this Hugh. “Hugo cognomento pauper” (Ord. Vit. 806 A), son of Count Robert of Meulan, and afterwards Earl of Bedford (Gest. Steph. 61), was not yet born.
[268] Mon. Angl. u. s. “Rex te appellat quod, cum ipse audivit quod inimici sui super eum veniebant, et homines sui, episcopus scilicet Baiocensis et Rogerus comes et alii plures regnum suum pariter sibi et coronam auferre volebant, et ipse per consilium tuum contra illos equitabat.” There is something odd in this calm mention of Earl Roger as an open rebel.
[270] Macaulay, ii. 496–499, 510, 511.
[271] Mon. Angl. u. s. “Episcopus autem Hugoni respondit, ‘Hugo, dicas quidquid volueris, non tibi tamen hodie respondebo.’”
[272] Mon. Angl. u. s. “Tum multum tumultuantes laici, quidam rationibus, quidam vero contumeliis, adversus episcopum deiterarent.”
[273] Ib. “Domini archiepiscopi, nos non oporteret diutius hæc ita considerare, sed deceret nos surgere et episcopos et abbates convocare, quosdam etiam baronum et comitum istorum nobiscum habere, et cum eis juste decernere si episcopus debeat prius investiri vel ante investituram de querelis regis intrare in placitum.” The text has “S. Constantiensis episcopus,” but Bishop Geoffrey must be meant.
[274] Mon. Angl. u. s. “Ad hæc Lanfrancus archiepiscopus, ‘Non est necesse,’ inquit, ‘nos surgere, sed episcopus et homines sui egrediantur, et nos remanentes, tam clerici quam laici, consideremus equaliter quid inde juste facere debeamus.’”
[275] Ib. “Vade, nos enim juste faciemus quidquid fecerimus.”
[276] Ib. “Si ego hodie te et tuum ordinem judicare non potero, tu vel tuus ordo nunquam me amplius judicabitis.”
[277] Ib. “Vide autem qui in domo ista remanent et me judicare disponunt ut et canonicos judices habeant et canonice me judicent; si enim aliter agerent, eorum judicia penitus recusarem.”
[278] Ib. “Rege, cum suis episcopis et consulibus et vicecomitibus et præpositis et venatoribus aliisque quorumlibet officiorum, in judicio remanente.”
[279] We have met with Osgeat the Reeve in Domesday. See N. C. vol. v. p. 812. Croc the hunter, like others of his craft, appears in 49, 74 b. See Ellis, i. 403. This odd mixture of great and small officials is not unusual. In the “Constitutio Domus Regis” in Hearne’s Liber Niger, i. 341, the descent from the Chancellor to the bakers and cooks—the huntsmen come at the end—is more sudden than one would have looked for, though certain chaplains and seneschals break the fall.
[280] See N. C. vol. v. pp. 423, 878.
[281] Mon. Angl. u. s. “Dominus noster archiepiscopus et regis curia vobis judicat quod rectitudinem regi facere debetis antequam de vestro feodo revestiat.”
[282] Ib. “Nullus mihi hodie vel ego alicui de feodo feci verbum,” says Bishop William. To which Archbishop Thomas answers, “Vobis judicat curia ista, quia de nulla re debet vos rex resaissire antequam sibi rectitudinem faciatis.”
[283] Mon. Ang. u. s. “Episcopi sunt judices, et eos ad consilium tuum habere non debes.”
[284] Ib. “Cum tuis ibi consule, quia de nostris in consilio tuo nullum prorsus habebis.”
[285] Ib. “Parum consilii in his septem hominibus habeo contra virtutem et scientiam totius hujus regni quod hic adversum me video congregatum.”
[286] Mon. Angl. u. s. “In lege nostra prohibitum invenio, ne tale judicium suspiciam.” This strange phrase, twice repeated, most likely refers to the False Decretals, of which he seems to have had a copy with him. See below, p. 109.
[287] Ib. “Apostolicam sedem Romanam, sanctam ecclesiam et beatum Petrum ejusque vicarium appello, ut ipsius ordinatione negotii mei justam sententiam suscipere merear, cujus dispositioni majores causas ecclesiasticas et episcoporum judicia antiqua apostolorum eorumque successorum atque canonum auctoritas reservavit.” Yet, according to the doctrine held long after by Thomas Stubbs (see N. C. vol. iv. p. 260), the Bishop of Durham need not have gone very far to find a Vicar of Saint Peter.
[288] See N. C. vol. iv. p. 338.
[289] Mon. Angl. u. s. “Dispoliatus episcopio extra provinciam meam, absentibus omnibus comprovincialibus meis, in laicali conventu causam meam dicere compellor.”
[290] Mon. Ang. u. s. “Nos non de episcopio sed de tuo te feodo judicamus, et hoc modo judicavimus Baiocensem episcopum ante patrem hujus regis de feodo suo, nec rex vocabat eum episcopum in placito illo, sed fratrem et comitem.”
[291] Ib. “Quia Dei gratia sapientissimus et nominatissimus estis, in hoc sapere vestrum tam sublime intelligo, quod parvitas mea illud comprehendere non potest; sed apostolicam sedem quam ex necessitate appellavi per licentiam regis et vestram adire volo.”
[292] Mon. Ang. u. s. “In omni loco in quo non violentia sed justitia dominetur, de scelere et perjurio me purgare paratus sum, et hoc quod hic pro judicio recitasti in Romana ecclesia falsum et injuste dictum esse monstrabo.”
[293] Ib. “In curia ista nullum ad præsens placitum subintrabo, quia nihil ibi tam bene dicerem quin fautores regis depravando perverterent, qui ipsam et non reverentes apostolicam auctoritatem post ejus appellationem me judicio non legali gravant, sed Dei et Sancti Petri postulans auxilium Romam vadam.”
[294] Ib. “Tunc rex ait, ‘Modo volo ut castellum tuum mihi reddas, quoniam judicium meæ curiæ non sequeris.’”
[295] Mon. Ang. i. 248. “Per vultum de Luca nunquam exibis de manibus meis donec castellum habeam.”
[296] Ib. “Ego passus sum per tres servientes vestros aufferri mihi terras et pecuniam ecclesiæ, præsentibus centum meis militibus, et in nullo prorsus vobis restiti.”
[297] Durham is described as “Urbs ipsa in qua sedes est ecclesiæ.” The Bishop adds; “Paratus sum bonos obsides et fiducias dare vobis, quod homines mei quos ibi dum Romam vado volo dimittere in fidelitate vestra eam custodient, et, si volueritis, libenter vobis servient.”
[298] “Tunc rex ait, ‘In veritate credas, episcope, quod nullo modo Dunelmum reverteris et quod homines tui Dunelmi nullatenus remanebunt, nec tu manus meas evades donec castellum tuum liberum mihi reddas.’”
[299] Mon. Ang. u. s. “Si episcopus amplius castellum suum vobis contradixerit, bene eum capere potestis, quia conductum quem hactenus habuit nunc dimittit, cum prior conventionem frangit, et barones vestros probare appetit quod fidem suam servarent non bene.”
[300] On Randolf Peverel and his alleged connexion with William, see N. C. vol. iii. p. 662; iv. 200; v. 26.
[301] Mon. Angl. i. 248. “Tunc Radulfus Piperellus et omnes laici unanimiter conclamantes dixerunt; ‘Capite eum, capite eum, bene enim loquitur iste vetustus ligaminarius.’” One would like to have the original French of this somewhat irreverent description of the Archbishop, but gaoler seems to be the most likely meaning of the unusual word ligaminarius.
[302] Ib. “Multum precor dominum meum regem ne fidem meam inde faciat me mentiri, nullum enim proficuum in me haberet ulterius.”
[303] Ib. “Rex bene vos adquietavit; plenam namque rectitudinem episcopo obtulit, et ipse eam vobis audientibus recusavit, regem quoque Romam injuste invitavit; recognoscat igitur episcopus hoc justum fecisse judicium, et si illud sequi nollet, et rex sibi naves inveniet et conductum.”
[304] “Christianam legem quam hic scriptam habeo, testem invoco.” See above, p. 104.
[305] Mon. Ang. u. s. “Non est justum ut placitum vel judicium regis pro aliqua contradictione longius procedat, sed quotiens in curia sua judicium agitur, ibidem necesse est ut concedatur vel contradicatur, tu ergo judicium nostrum vel hic concede, vel hic evidenti ratione contradicito.”
[306] Ib. “Rex ait, ‘Dicas licet quidquid velis, non tamen effugies manus meas nisi castellum prius mihi reddas.’” The Bishop has just before spoken of “Roma, ubi debeo et ubi justitia magis quam violentia.”
[307] Ib. “Cum vos non solum episcopatum, verum et omnia mea, injuste abstuleritis, et ipsam modo sedem violenter auferre velitis, pro nulla re quam facere possim capi me patiar.”
[308] Ib. “Constituta est ergo dies qua episcopus urbem suis hominibus vacuaret et rex ibi suos poneret.”
[309] Ib. “Tu pro regis damno et omnium nostrorum dedecore vadis Romam, et ipse tibi terram dimitteret? Remane in terra sua, et ipse episcopatum tuum præter urbem tibi reddet, ea conditione quod in curia sua judicio baronum suorum rectitudinem sibi facias.”
[310] Mon. Ang. u. s. “Ego apostolicam sedem appellavi, quia in curia ejus nullum justum judicio audio et nullo modo dimittam quin illuc vadam.”
[311] Ib. “Tunc rex ait, ‘Faciat mihi episcopus fiduciam quod damnum meum citra mare non quærat vel recipiat, et quod naves meas quas sibi inveniam non detinebit frater meus vel aliquis suorum ad damnum meum contra nautarum voluntatem.’”