594.  Dureau de la Malle, op. cit., p. 439.

595.  Weber M., Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats- und Privatrecht. Stuttgart, 1891, pp. 222 sgg.

596.  Plin., H. N., XVIII, 7: ..... nihil minus expedire quam agrum optime colere..... Bene colere necessarium est: optime, dannosum, praeterquam subole, suo colono, aut pascendis.

597.  Serv. ad Virg. Georg., I, 160: Tribula, genus vehiculi, omni parte dentatum, unde teruntur frumenta, quo maxime in Africa utuntur; Mongez, Mém. sur les instrumens d’agriculture employés par les anciens (Mém. de l’Inst., III, (1818), p. 42); Magerstedt F. A., Bilder aus dem römischen Landwirthschaft. Sonderhausen, 1861, V, p. 245.

598.  Columel., De arborib., 8.

599.  Mongez, op. cit., p. 56; Magerstedt, op. cit., V, p. 142 sgg.

600.  Pallad., R. R. VII, 2; Mongez, op. cit., p. 39; Magerstedt, op. cit., V, p. 240 sgg. Cfr. anche p. 238.

601.  Caes. de bell. gall., VI, 13.

602.  Heisterbergk B., Die Entstehung des Colonats. Leipzig, 1876, pp. 73 sgg.

603.  H. N., XVIII, 7, 36: ....... Coli rura ab ergastulis pessimum est et quidquid agitur a disperantibus.

604.  R. R. I, Pr.: ..... rem rusticam pessimo cuique servorum, velut carnifici noxa dedimus.... Nunc et ipsi praedia nostra colere dedignamur, et nullius momenti ducimus peritissimum quemque villicum facere. Cfr. I, 1 e 7.

605.  Colum., R. R. I, 3: Huc pertinet praeclara nostri poetae sententia:

Tantum enim obtinendum est, quanto est opus: ut emisse videamur quo potiremur, non quo oneremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus, more praepotentium qui possident fines gentium quos ne circumire quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium ergastulis tenent. Pallad., R. R. I, 6 e 7.

606.  Liv., III, 15, 16.

607.  Liv., IV, 45: Annus felicitate populi Romani periculo potius ingenti quam clade insignis. Servitia urbem ut incenderent distantibus locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento ut arcem Capitolium armati occuparent. Auertit nefanda consilia Juppiter...; Bücher, Aufstände, etc., p. 24; Mommsen, R. G., I⁸, p. 448.

608.  Bücher, op. cit., pp. 29-9; Mommsen, R. G., I⁸, p. 859.

609.  Mommsen, R. G. II⁸, p. 77. Il Bücher (op. cit., p. 123) ne contesta la data. Cfr. II, 69; Posid., fr. 15, presso Athen., XII, 542; Diod. Sic., XXXIV, XXXV, c. 2 sgg.; Liv. Epitom., 56, 58, 59; Bücher, Aufstände, etc., pp. 95, 105 sgg.

610.  Diod. Sic., XXXVI, c. 2; Mommsen, R. G. II³, p. 132.

611.  Diod. Sic., XXXIV, 2, 48.

612.  Cic. in Verr., A. S. III, 51, 120.

613.  Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895.

614.  Diod. Sic., XXXIV-V, 2, 3.

615.  Diod. Sic., XXXIV-V; Oros. V, 5, 9; Val. Max., II, 7, 9; IX, 12, 1; Flor., II, 7, 7 (III, 19 ed. Halm.); Bücher, op. cit.; Siefert O., Die Sklavenkriege. Altona, 1860.

616.  Diod. Sic., XXXVI e 3300: Dio Cass. 93, ed. Dindorf: Flor., II, 7, 7 (III, 19), ed. Halm. e le opere prima citate.

617.  Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895, p. 227.

618.  Plut., Crass., 8-11; Appian., B. C. I, 116-120; Sall., fr., III, 67-81, Kr., Oros. V, 24.

619.  Mommsen, R. G. III², p. 84 sgg.

620.  Liv., I, 51, 2; II, 4, 5; II, 5; III, 15, 5; IV, 45, 1, etc.

621.  Appian., B. C., IV, 14.

622.  Wallon, op. cit., II², p. 186, con le autorità ivi citate.

623.  Virg., Eclog. III, 16: Wallon, op. cit., II², pp. 268-9.

624.  Wallon, op. cit., II², p. 259, con le citazioni ivi addotte.

625.  Ovid., Amor, I, XV, 17.

626.  Wallon, op. cit., II, p. 274.

627.  Columel., R. R., I, 1: Nam qui longinqua ne dicam transmarina rura mercantur, velut haeredibus patrimoniosus, vel quid gravius est, vivi cedunt servis suis: quoniam quidem et illi tam longa dominorum distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia quae commiserunt, sub expectatione successorum, rapinis magis quam culturis student.

628.  Colum., R. R., I, 7: ... et maxime vexant servi qui boves elocant, eosdemque et cetera pecora male pascunt, nec industrie terram vertunt longeque plus imputant seminis iacti quam quod severint.

629.  Varr., R. R., I, 16, 3; Colum., R. R., I, c. 8.

630.  Pallad., R. R., I, 6, 2, ed. Schmitt.

631.  Caton., De agri cult., 2, 2: servos non valuisse, tempestates malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse...; Colum., R. R., XII, Praef.

632.  Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung, p. 38.

633.  Senec., Epist., 47, 3; Macrob., Sat., I, 11.

634.  Fabretti, Inscript. ant., X, 238: C. Aelius Asprenas Commodi Caes. Negot. quo nemo mortem alacrius admisit quod a servorum suorum servitute tandem liber evaderet. Hoc autem testam(ento) cavit posteris inscribi. Bix(it). Ann. LVIII M. IX D. XI.

635.  Cairnes, The slave power, p. 85.

636.  Liv., XXXIX, 44; Plut., Cat. maj.; 18; Nitzsch, Die Gracchen, pp. 127, 142.

637.  Hermes, XIX: Mommsen Th., Die italische Bodentheilung und die Alimentartafeln, pp. 401, 405.

638.  H. N., XVIII, 35.

639.  Grom. vet., I, p. 53: Frontin., de controv. agror.: Inter res publicas et privatos non facile tales in Italia controversiae moventur, sed frequenter in provinciis, praecipue in Africa, ubi saltus non minores habent privati quam res publicae territoria. Cfr. Hyg., de limitibus, p. 116.

640.  Weber M., Römische Agrargeschichte, pp. 67-8.

641.  Meyer E., Untersuchungen zur Geschichte der Gracchen. Halle a. S. 1894 (Sep. Abdr.), p. 15.

642.  Plut., Ti. Gracch., c. 9.

643.  Catil., 20.

644.  Cic., de off., II, 21, 73.

645.  Weber, Agrargeschichte, p. 112.

646.  Weber, op. cit., p. 130 sgg.

647.  Deloume A., Les manieurs d’argent à Rome. Paris, 1887, pp. 72 sgg.

648.  Plut., Crass., 2.

649.  B. C., I, 7.

650.  Mommsen, R. G. II⁸, p. 81.

651.  Dureau de la Malle, Mém. sur l’agriculture romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columella (Mém. de l’Acad. des Inscript., XIII (1828), p. 416 sgg.).

652.  Dureau de la Malle, Économie polit. des Romains, II, p. 245 sgg.; Beloch J., Die Bevölkerung, pp. 415, 501.

653.  Nitzsch, Die Gracchen, p. 133.

654.  VI, 19, 2.

655.  Marquardt, Organisation militaire, p. 230.

656.  Dionys., VII, 13; 27; IX, 59; Plut., Coriol., 13; Liv., XXXVII, 46, 10.

657.  De Ruggiero E., Le colonie dei Romani. Spoleto, 1897, p. 62.

658.  Nitzsch, Die Gracchen, op. cit., pp. 74, 76, 135, etc.

659.  Nitzsch, op. cit., p. 60 sgg.

660.  De Ruggiero, Le colonie, p. 38.

661.  De Ruggiero, op. cit., pp. 128-9.

662.  De Ruggiero E., Leges agrariae (in Enciclopedia giuridica italiana, Vol. I, P. 2ª. Milano, 1884, pp. 737 sgg.), dove la questione è largamente riassunta e discussa con la menzione de’ testi e delle autorità ivi citate.

663.  De Ruggiero, op. cit., pp. 752 sgg.

664.  Hermes XXIII (1888); B. Niese, Die sogenannte Licinisch-Sextische Ackergesetz, pp. 410 sgg., p. 423.

665.  De Ruggiero, Leges agrariae, pp. 768 sgg., con le autorità ivi citate.

666.  Plut., ib. Gr., 14.

667.  De Ruggiero E., Leges agrariae, pp. 815, 817.

668.  Appian., B. C., I, 27: Καὶ ἡ στάσις ἡ τοῦ δευτέρου Γράκχου ἐς τάδε ἔληγε νόμος τε οὐ πολὺ ὕστερον ἐκυρώθη, τὴν γῆν, ὑπὲρ ἧς διαφέροντο, ἐξεῖναι πιπράσκειν τοῖς ἒχουσιν ἀπείρητο γὰρ ἐκ Γράκχου το προτέρου καὶ τόδε. Καὶ εὐθὺς οἱ πλύοσιοι παρὰ τῶν πενήτων ἐωνοῦντο, ἤ ταῖσδε ταῖς προφάσειν ἐβιάζοντο, καὶ περιῆν ἐς χεῖρον ἔτι τοῖς πένησι, μέχρι Σπόριος Θόριος δημαρχῶν ἐσηγήσατο νόμον, τὴν μὲν γῆν μηκέτι διανέμειν, ἀλλ’ εἴναι τῶν ἐκόντων, καὶ φόρους ὑπὲρ αὐτῆς τῷ δήμῳ κατατίθεσθαι καὶ τὰδε τὰ χρὴματα χωρεῖν ἐς διανομάς. — De Ruggiero, Leges agrariae, pp. 820-21.

669.  C. I. L., I, p. 175, n. 200; Bruns⁶, Fontes, pp. 74 sgg.; De Ruggiero, op. cit., p. 821 sgg., 880 sgg.

670.  Bruns⁶, Fontes, p. 74, 3: [..... quem agrum locum] quoieique de eo agro loco ex lege plebeive sc(ito) III vir sortito ceivi Romano dedit adsignavit..... (Cfr. p. 76, 15). p. 75-7-8: ager locus aedificium omnis quei supra scriptu[s est..... (134)..... extra eum agrum locum de quo supra except]um cavitu[mve est, privatus esto... (66/102)... eiusque locei agri aedificii emptio venditi]o ita, utei ceterorum locorum agrorum aedificiorum privatorum est, esto; emsorque queicomque erit fa[c]ito, utei is ager locus aedificium, quei e[x hace lege privatus factus est, ita, utei ceteri agri loca aedificio privati, in censum referatur.....].

671.  Bruns⁶, Fontes, p. 75, 5: [..... quod eius quisq]ue agri locei publicei in terra Italia, quod eius extra urbem Romam est, quod eius in urbe oppido vico est, quod eius III vir dedit adsignavit, quod... (211/102)..... tum cum haec lex rogabitur habebit possidebit.....

672.  Bruns⁶, Fontes, p. 74, 1-2: Quei ager poplicus populi Romanei in terram Italiam P. Mucio L. Calpur[nio cos. fuit, extra eum agrum, quei ager ex lege plebeive sc(ito), quod C. Sempronius Ti. f. tr(ibunus), pl(ebei) rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur.... (150/82).., quem quisque de eo agro loco ex lege plebeive scito vetus possessor sibei] agrum locum sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quom quantum unum hominem ex lege plebeive sc(ito) sibei sumer[e relinquereve licuit...].

673.  Bruns⁶, Fontes, p. 78, 21-23: [agrum lo]cum publicum populi Romanei de sua possessione vetus possessor prove vetere possessor[e...]

674.  Bruns⁶, Fontes, p. 76, 13-4: Quei ager locus publicus populi Romanei in terra Italia P. Mucio L. Calpurnio cos. fuit, extra eum agrum, quei ager ex lege plebive sc[ito quod C. Sempronius Ti. f. trib. pl. rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur... (110)... e]xtraque eum agrum, quem vetus possessor ex lege plebeive [scito sibei sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quam quantum unum hominem sibei sumere relinquereve licuit, sei quis tum cum hae lex rogabitur (45/102) agri colendi cau]sa in eum agrum agri iugera non amplius XXX possidebit habebitve: [i]s ager privatus esto.

675.  Bruns⁶, Fontes, p. 83, 53 sgg.

676.  Bruns⁶, Fontes, p. 79, 24-6: [Agen locus quei sup]ra scriptus est, quod eius agri locei post[h.] l. rog. publicum populei Romanei erit, extra eum ag[rum locum, quei publico usui destinatus est vel publice locatus est, in eo agro queive.]..... etc.

677.  Weber M., Römische Agrargeschichte, pp. 114 sgg. Cfr. pp. 97, 104, 105.

678.  Hirschfeld O., Die Getreideverwaltung i. d. römischen Kaiserzeit (Sep.-Abdr. aus Philologus. Bd. XXIX, 111), pp. 2 sgg.; Marquardt, Organisation financière, pp. 144 gg.

679.  Weber M., Röm. Agrargeschichte, p. 69. Anm. 38: Es ist im übrigen charakteristisch für das Bestehen des im Text behaupteten Zusammenhangs dass sobald mit Vollendung der Expansion des römischen Flurbezirkes und nachdem das zur Besiedelung bereitstehende Land im wesentlichen vergeben war, die Testierfreiheit durch die Praxis des Centumviralgerichtshofes vermittelst der Inofficiositätfiktion beseitigt wurde.

680.  Plut., C. Gracch., c. 7; Appian., B. C., I, 23: Ὁ δὲ Γράκχος καὶ ὁδοὺς ἔτεμνεν ἀνὰ τὴν Ἰταλίαν μακράς, πλῆθος ἐργολὰβων καὶ χειροτεχνῶν ὑφ’ ἑαυτῶ ποιούμενος...

681.  II, 28.

682.  III, 68: IX, 12.

683.  I, 56, 1; 59, 9; VI, 1, 6; 25; VIII, 19, 3.

684.  Varr., R. R. I, 17, 1.

685.  Colum., R. R. I, 3:... Propter quod operam dandam esse ut rusticos et eosdem adsiduos colonos retineamus cum aut nobismetipsis non licuerit aut per domesticos colere non expediverit quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur. — 7:..... In longinquis tamen fundis in quos non est facilis excursus patrisfamilias, cum omne genus agri tollerabilius est sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere tum praecipue frumentarium.

686.  Cat., R. R. 136-7.

687.  Varr., R. R. I, 17, 1: Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque, liberis aut cum ipsi colunt, ut plerique pauperculi cum sua progenie, aut mercenariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac foenisicia, administrant, iisque quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque in Aegypto et in Illyrico complures.

688.  Sallust., Cat., 37, 7:..... iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat. Nitzsch, Die Gracchen, pp. 184, 187 sgg.. 192, 194.

689.  Varron, R. R. I, 17, 1: De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercenariis colere quam servis. Cfr. Cat., R. R. 14, 5.

690.  Caton., R. R. 136-7.

691.  Cat., R. R. 1, 3; 4, 6; Varron, R. R. 16, 3.

692.  Varron, R. R. I, 16, 3:..... item si ea oppida aut vici in vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde emere possis quae opus sunt in fundum, quibus quae supersunt venire possint, ut quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus, quam si longe sit imputanda, non numquam etiam, quam si colendo in tuo ea parere possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios habent vicinos quibus imperent medicos, fullones, fabros, quam in villa suos habeant, quorum non nunquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici fabros parant, quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius, quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat.

693.  Varron, R. R., l. c. — Cat., R. R. 1, 3:.. loco salubri, operariorum copia siet, bonumque aquarium oppidum validum prope siet aut mare aut amnis, qua naves ambulant aut via bona celebrisque.

694.  Mommsen, R. G. I⁸, p. 196.

695.  Gamurrini G. F., Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Istit. arch. germanico. Sez. Romana II (1887), pp. 221 sgg.).

696.  Waltzing J. P., Étude hist. sur les corporations professionnelles chez les Romains. Bruxelles, 1895, I, p. 199.

697.  Waltzing, op. cit., I, p. 239 con le autorità ivi citate.

698.  Sallust., Bellum Jugurt., 73, 6:..... plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant, relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent.

699.  Waltzing, op. cit., I, p. 86.

700.  Waltzing, op. cit., I, p. 88.

701.  Cic., Pro dom., 33, 89; de pet. consul., 8, 30; Waltzing, op. cit., I, p. 86.

702.  Marquardt, Vie privée des Romains, II, pp. 31-2.

703.  R. R. 135: Romae tunicas, togas, saga, centones, sculponeas: Calibus et Minturnis cuculliones, ferramenta, falces, palas, ligones, secures, ornamenta, murices, catellas: Venafro palas. Suessae et in Lucania plostra, treblae albae: Romae dolia, labra: tegulae ex Venafro. Aratra in terram validam romanica bona erunt, in terram pullam campanica: iuga romanica optima erunt: vomeris indutilis optimus erit: trapeti Pompeis, Nolae ad Rufri maceriam: claves, clostra Romae: Romae, urnae oleariae, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vasa ahenea Capuae, Nolae: fiscinae campanicae † eome utiles sunt. Funes subductarias, spartum omne Capuae: fiscinas romanicas Suessae, Casino † optimae erunt Romae.

704.  Fredländer J., Darstellungen, II⁶, pp. 3 sgg.

705.  Pauly, Real-Encycl. d. class. Alterthumw. VI, p. 2545.

706.  Marquardt, Organisation financière, pp. 108 sgg.; Pöhlmann R., Die Ueberbevölkerung, etc., pp. 114 sgg.

707.  Cairnes, The slave power, pp. 71, 74.

708.  R. R. I, 3:..... qui possident fines gentium quos ne circumire quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandis feris derelinquunt; 7: operam dandam esse ut rusticos et eosdem assiduos colonos retineamus, cum aut nobismetipsis non licuerit aut per domesticos colere non expedierit, quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur.

709.  Vedi innanzi, pag. 60.

710.  Cairnes, The slave power, p. 75.

711.  Marquardt, Organisation financière, pp. 144 sgg.

712.  Schaeffle, Das gesellschaftliche System d. menschlichen Wirthschaft (3 Aufl.), II, p. 485; Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, p. 51.

713.  Pro Roscio Comoed., c. 10.

714.  Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, pp. 38, 107, con le autorità ivi citate.

715.  Friedlaender, Darstellungen, I⁹, p. 882: Der karge Tagelohn, der in Martials Zeit 6 1⁄4 Sesterzen zu betragen pflegte (eine Summe die man einem Sklaven als Trinkgeld gab), die aber nebst den übrigen Emolumenten für den Lebensunterhalt der Clienten nothdürftig hinreichte.....

716.  Cairnes, The slave power, pp. 75 sgg.

717.  Friedlaender, Darstellungen, I⁶, pp. 379 sgg.

718.  Περι τῶν ἐπὶ μισθῶ συνόντων.

719.  Pöhlmann, Die Ueberbevölkerung, pp. 38, 82 sgg.