720. Scheel v. H., Die wirthschaftlichen Grundbegriffe im Corpus juris civilis (ne’ Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik hrg. von Br. Hildebrand, IV (1866), p. 337).
721. Plut., Cat. maj, c. 21.
722. Jurisprudentiae antehadrianae quae supersunt ed. P. Bremer. Lipsiae, 1896, pp. 185, 208; D. 40, 7, 14; D. 13, 6, 5, 7.
723. Plut., Crass, 2; Pöhlmann, Die Uerberbevölkerung, p. 89: So kaufte Crassus allein ein halbes Tausend unfreier Bautechniker und Bauhandwerker auf um sie wieder an Bauunternehmen zu vermiethen, die sich durch derartegewiss nich vereinzelt dastehende Speculationen nicht selten genöthigt sehen mochten, neben Monopolpreise der Baustellen auch noch solche der Arbeitskrafte in den Kauf zu nehmen (Annuar, k. 3). Plutarch bemerkt ausdrücklich a. a. O.: τουσούτους δὲ κεκτηυένος τεχνίτας οὐδὲν ῷκοδόμνησεν αὐτὸς ἢ τὴν ἰδίαν οἰκίαν, ἀλλ’ἔλεγε τοὺς φιλοικοδόμους αὐτοὺς ὑφ’ ἑαυτῶv καταλύεσθαι χωρὶς ἀνταγωνιστῶν. Diese Worte haben Drumann (R. G. IV, 111), Rodbertus (Untersuchungen auf dem Gebiete der Nationalökonomie des class Alterthums, Jahrb. f. Nationalök. und Statist., 1865, S. 300), Marquardt (Privatleben, I, 159), übersehen und lassen daher Crassus selbst die abgebrannten und eingestürzten Häuser wiederaufbauen und vermiethen, so dass das so bedeutungsvoll Moment des Baustellenwuchers ganz verschwindet.
724. Karlowa, R. R. G. II, 1, pp. 111 sgg.; Jhering, Geist. d. r. R. II, 1, pp. 185 sgg.
725. Karlowa, op. cit., II, 1, p. 112.
726. Mandry G., Das gemeine Familiengüterrecht, Tübingen, 1876, II, p. 29; Pernice A., M. Antistius Labeo. Halle, 1873, I, 149.
727. Bremer, Jurisprudentia antehadriana, p. 170; D. 33, 7, 12, 3-6.
728. Bremer, op. cit., p. 201 (D. XV, 3 e 16). Alfenus libro secundo Digestorum. Quidam fundum colendum servo suo locavit et boves ei dederat. Cum hi boves non essent idonei, iusserat eos venire et his nummeis quoi recepti essent alios reparari. Servus boves vendiderat nummos venditori non solverat, postea conturbaverat. Qui boves vendiderat, nummos a domino petebat actione de peculio aut quod in rem domini versum esset etc.
729. Per gli schiavi ne darebbe una prova il fr. 14, pr. de statal. 40, 7; per i liberti lo attesta Dositeo, Hadr. sent. et ep., § 8, p. 9 Böcking.
730. Pernice, op. cit., p. 136.
731. Scheel v. H., Die wirthschaftliche Grundbegriffe im Corpus juris civilis (Jahrbücher f. Nationalökon. und Statistik herausg. von Br. Hildebrand IV, Jahrg. I, Bd. (1866), p. 337).
732. Die Naturalwirlhschaft wurde zur Geldwirtshchaft.
733. Costa E., Il diritto privato romano nelle comedie di Plauto. Torino 1890, p. 108 sgg., con tutti i testi ivi citati; Jhering R., Geist. d. römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner Entwickelung, II, Th., I, Abth. Leipzig, 1854, p. 185.
734. De agri cult., 2, 7: ..... servum senem, servum morbosum et siquid aliut supersit vendat.
735. Cat. maj., 5, 2.
736. Suet., Div. Claud., c. 25.
737. Wallon, op. cit., II2, p. 397 sgg.
738. D. XXXVIII, 1, 9: Operae in rerum natura non sunt. Sed officiales quidem futurae nec cuiquam alio deberi possunt quam patrono, cum proprietas eorum et in edentis persona et in eius cui eduntur consistit: fabriles autem aliaeve eius generis sunt, ut a quacumque cuicumque solvi possint. Sane enim, si in artificio sunt, iubente patrono et aliis edi possunt; Lemonnier H., Etude historique sur la condition privée des affranchis aux trois premiers siècles de l’empire romain. Paris, 1887, p. 120 sgg., 144 sgg.; Karlowa, R. R. II, 1, pp. 145 sgg.
739. Karlowa, R. R. G. II, 1, pp. 142 sgg.; Lemonnier H., Étude historique sur la condition des affranchis aux trois premiers siècles de l’Empire romain. Paris, 1887, pp. 101 sgg., con le autorità da loro citate.
740. Lemonnier, op. cit., pp. 120 sgg.; Karlowa, II, 1, pp. 144-5.
741. D. XXXVIII, 1, De operis libertorum; Karlowa, R. R. G., II, 1, p. 145: Bei den Freigelassenen werden operae officiales und operae fabriles unterschieden. Die officiales erklären Burchardi für Ehrendienste, Danz für die der Person des Patrons zu leistenden Ehren und Liebesdienste, Keller für Aufwartung und Ehrendienste, mehr persönlichindividueller Natur, Zimmern und Mühlenbruch für häusliche Dienste, Rein für persönliche, die Person oder den Haushalt der Patronus betreffenden Dienste, Küntze für die Dienstleistungen, wie sie zum geselligen Luxus vornehmer Römergehörten. Dem gegenüber werden dann die fabriles als Handwerkmässige und künstlerische, kunstartige Verrichtungen charakterisiert. Nach Leist, welcher sich in seinem Werk über das romische Patronatsrecht am ausführlichsten über den Gegensatz auslässt, sind operae officiales solche Dienste, welche innerhalb der Grenzen und der Grundgedankens des officium sich halten, officium aber ist Handeln in Gemässheit eines der Person des andern (hier des Patrons) in jedem konkreten Fall zum Dienen sich sittlich Verbundenfühlens. Fabriles dagegen sind nach Leist die über das Gebiet des officium hinausliegenden Dienste, zu welchen die Freilasser in nicht zu billigender, egoistischer Weise die Freigelassenen anheischig machten, zu welchen nur Dienste gehörten, die die Erlernung eines gewissen Artificiums erfordeten. Dabei bleibt nur die Frage welche Dienste liegen denn innerhalb des officium, welche nicht, zumal da von Leist angenommen wird, dass auch artificiale Dienste sich innerhalb des officium halten und ganz im guten Geist des Patronatsrecht auferlegt werden konnten. Als zum officium des immer nach im weitern Sinne zur familia des Patrons gehörigen Freigelassenen sah man es an, auf die Person, die Familie, das Hauswesen, den Freundkreis des Patrons bezügliche Dienste zu leisten auch wenn solche Kunstfertigkeit voraussetzten. Dahin gehören also keineswege blos häusliche, d. h. im Innern des Hauses zu leistende Dienste, auch nicht bloss Ehrendienste oder gar bloss zum geselligen Luxus vornehmer Römer gehörende Dienste. Sie sind von unbestimmter Mannigfaltigkeit, nur müssen sie dem Patron seinen ganzen Verhältnissen nach (für seine Person, seine Familie, sein Hauswesen, seine Freunde) einen Nutzen gewähren; wie sie der libertus seiner Individualität und Ausbildung nach zu leisten vermag; die proprietas eorum, wie Ulpian, l. 9, § 1, D. de op. lib. 38, 1 treffend sagt, et in edentis persona et in eius cui eduntur consistit.
742. Karlowa, op. cit., p. 146: Die operae fabriles dagegen sind bestimmte Leistungen, zu deren Vornahme Ausbildung in dem betretfenden Kunst gehört, ganz ohne Rücksicht darauf ob dieselben gerade dem Patron seinen Verhältnissen nach dienlich sind oder nicht. Diese innere Verschiedenheit der operae officiales und fabriles prägte sich juristisch zunächst in der Art aus, wie sie zugesagt wurden.
743. Gaii, Inst. III, 39-42, ed. Huschke: Nunc de libertorum bonis videamus. Olim itaque licebat liberto patronum suum in testamento praeterire... Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est: sive enim faciat testamentum libertus, iubetur ita testari, ut patrono suo partem dimidiam bonorum suorum relinquat, et si aut nihil aut minus quam partem dimidiam reliquerit, datur patrono contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio; si vero intestatus moriatur suo herede relicto adoptivo filio (vel) uxore, quae in manu ipsius esset, vel nuru, quae in manu filii eius fuerit, datur aeque patrono adversus hos suos heredes partis dimidiae bonorum possessio.... Postea lege Papia aucta sunt iura patronorum.......; Lemonnier, op. cit., pp. 116 sgg.; Karlowa, op. cit., l. c. Ciccotti E., Il processo di Verre. Milano, 1895, pp. 100 sgg.
744. D. XXXVIII, 1, 25: Patronus qui operas liberti sui locat, non statim intellegendus est mercedem ab eo capere: sed hoc ex genere operarum, ex persona patroni atque liberti colligi debet. Nam si quis pantomimum vel archimimum libertum habeat et eius mediocris patrimonii sit ut non aliter operis eius uti possit quam locaverit eas, exigere magis operas quam mercedem capere existimandus est. — D. XXXVIII, 1, 27: Si libertus artem pantomimi exerceat, verum est debere eum non solum ipsi patrono, sed etiam amicorum ludis gratuitam operam praebere: sicut eum quoque libertum, qui medicinam exercet, verum est voluntate patroni curaturum gratis amicos eius. Neque enim oportet patronum, ut operis liberti sui utatur, aut ludos semper facere aut aegrotare.
745. D. XXXVIII, 1, 16.
746. D. XXXVIII, 1, 38: Si tamen libertus artificium exerceat, eius quoque operas patrono praestare debebit, etsi post manumissionem id didicerit. Quod si artificium exercere desierit, tales operas edere debebit, quae non contra dignitatem eius fuerint, velut ut cum patrono moretur, peregre proficiscatur, negotium eius exerceat.
747. D. l. c.: Hae demum impositae operae intelliguntur, quae sine turpitudine praestari possunt et sine periculo vitae. Cfr. D. XXXVIII, 1, 16.
748. D. XXXVIII, 1, 33: Javolenus libro sexto ex Cassio. Imponi operae ita, ut ipse libertus se alat, non possunt.
749. D. XXXVIII, 1, 18-19: Suo victu vestituque operas praestare debere libertum Sabinus ad edictum praetoris urbani libro quinto scribit: quod si alere se non possit, praestanda ei a patrono alimenta (19 Gaius libro quarto decimo ad edictum provinciale) aut certe ita exigendae sunt ab eo operae, ut his quoque diebus, quibus operas edat, satis tempus ad quaestum faciendum, unde ali possit, habeat.
750. Bremer, Jurisprud. antehadrianae, pp. 60-61, 180, 282.
751. Bremer, op. cit., pp. 43, 235; D. XXXVIII, 2, 1... Namque, ut Servius scribit, antea soliti fuerunt a libertis durissimas res exigere, scilicet ad renunciandum tam grande beneficium, quod in libertos confertur, cum ex servitute ad civitatem Romanam perducuntur. Et quidem primus praetor Rutilius edixit se amplius non daturum patrono quam operarum et societatis actionem, videlicet si haec pepigisset, ut, nisi ei obsequium praestaret libertus, in societatem admitteretur patronus.
752. Lemonnier, op. cit., pp. 39 sgg., con le autorità ivi citate.
753. Gai, Inst., I, 42-4; Lemonnier, op. cit., pp. 53 sgg.
754. Dio. Cass., LV, 13; Gai, Inst., I, 16-8; Ulpian, Fragm., I, 12, ed. Huschke; Lemonnier, op. cit., pp. 48 sgg.
755. Gai, Inst., III, 56; Lemonnier, op. cit., pp. 59 sgg.
756. Lemonnier, op. cit., 51.
757. Lemonnier, op. cit., pp. 43, 61.
758. Gai, Inst., I, 46.
759. Bremer, Jurisprud. antehadr., pp. 171, 180, 234, 384, etc.
760. Voigt M., Röm. Rechtsgesch., pp. 641, 657.
761. Costa E., Il diritto romano nelle commedie di Plauto. Torino, 1890, pp. 378 sgg., con i testi ivi citati.
762. C. 5, 4; 144-46.
763. Karlowa, op. cit., II, 2, p. 644 sgg.
764. Caton., De agri cult., 136: Politionem quo pacto partiario dari oporteat; 136: Vineam curandam partiario....
765. Caton., De agri cult., 144-5; Beckker E. J., Ueber die leges locationis bei Cato de re rustica (in Zeitschrift für Rechtsgeschichte herausg. von Rudorff, Bruns, etc., III, 2, 3), p. 428.
766. Bekker, l. c.
767. Vedi sopra, pp. 124, sgg.
768. Caton., De agri cult., 14, 3: hae rei materiem et quae opus sunt dominus praebebit et ad opus dabit.... — 16: ... dominus lapidem, ligna ad fornacem, quod opus siet, praebet; Bücher K., Gewerbe (Handwörterbuch d. Staatswissenschaften herausg. von Conrad, Lexis, Elster und Loening. Jena, 1892, III Bd.), p. 931 sgg.
769. Bekker, op. cit., pp. 430-1.
770. Caton., De agri cult., 144, 4: nequis concedat, quo olea legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in praesentiarum dixerit. Cfr. 144, 5; 145, 3; Bekker, op. cit., l. c.; Mommsen presso Bekker, p. 432; Karlowa, R. Rechtsgesch., II, 2, p. 650.
771. Karlowa, R. Rechtsgesch., II, 2, p. 644: Es wird zur Zeit jener häufiger vorgekommen sein, dass ein römischer Bürger, welcher keine genügende Anzahl von Sklaven hatte, arme Freie servorum loco in operis gegen eine merces hatte. Solche mercennarii, welche auch ihre operae wohl schlechthin, so dass dem conductor die Bestimmung der Art derselben zustand, zu vermieten pflegten, gehörten zur Hausgenossenschaft des conductor. Dieses hatte einmal eine grössere faktische Abhängigkeit des mercennarius zur Folge, es konnte aber auch rechtliche Folgen haben: Vorteile, an welchen die Hausgenossenschaft des Hausherrn teilnehmen darf, kommen auch solchen mercennarii zu gute [L. 4, pr. D. de usu et habit. 7, 8], nur von solchen gilt der Satz, dass aus einem von ihnen gegen den conductor verübten furtum die actio furti nicht entstehe [L. 90 (89) D. de furtis 47, 2. Vgl. auch l. 11, § 1, D. de poenis 48, 19], denn man schrieb wohl dem Hausherrn solchen, aber auch nur solchen, mercennarii gegenüber eine Disziplinarbefugniss, wie gegenüber Freigelassenen und Klienten, zu.
772. Caton., De agr. cult., 144, 2: Qui oleam legerint, omnes iuranto ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque quemquam suo dolo malo ea oletate ex fundo L. Manli. Qui eorum non ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit, neque debebitor. Cfr. 145, 2.
773. Caton., De agr. cult., 14, 5.
774. Caton., De agri cult., 144, 2-3: Scalae ita ut datae erunt, ita reddito, nisi quae vetustate fractae erunt. Si non [erunt] reddet, aequom solvito, id viri boni arbitratu deducetur. Siquid redemptoris opera domino damni datum erat, resolvito: id viri boni arbitrato deducetor; 146, 3: Vasa, torcula, funes, scalas, trapetos, et siquid aliut datum erit, salvo recte reddito, nisi quae vetustate fracta erunt, si non reddit, aequom solvito.
775. Caton., De agri cult., 144, 3: Legulos, quot opus erunt, praebeto et strictores. Si non praebuerit, quanti conductum erit aut locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur.
776. Caton., De agri cult., 145: Si operarii conducti erunt aut facienda locata erunt, pro eo resolvito aut deducetur. — 146, 3: Si emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, non solverit, cui dari oportebit, si dominus volet, solvat. Emptor domino debeto et id satis dato proque ea re ita ut s. s. e. ita pignori sunto.
777. Caton., De agri cult., 145. Homines eos dato, qui placebunt domino aut custodi aut quis eam oleam emerit. Cfr., in quanto può trovare applicazione, 145, 3: Socium nequem habeto, nisi quem dominus iusserit aut custos. Sul significato di homines cfr. Bekker, op. cit., p. 430. Per l’epoca imperiale cfr. C. I. L. X, 3948 vs. 5: suas operas sanas va[le]ntes. — IX 3948, XI 3949. — Bruns, Fontes8, p. 328.
778. Caton., De agri cult., 144, 4-5: Nequis concedat, quo olea legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in praesentiarum dixerit. Siquis adversum ea fecerit, si dominus aut custos volent, iurent omnes socii. Si non ita iuraverint, pro ea olea legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui non iuraverit.
779. Bekker, Ueber die leges locationis, etc., p. 431 sgg. — Mommsen, ivi, p. 432. — Karlowa, op. cit., II, 2, p. 650-1.
780. Gai, Instit., ed. Huschke, II, 79: Quidam materiam et substantiam spectandam esse putant, id est, ut cuius materia sit, illius et res, quae facta sit, videatur esse, idque maxime placuit Sabino et Cassio; alii vero eius rem esse putant, qui fecerit, idque maxime diversae scholae auctoribus visum est.....; Oertmann P., Die Volkswirthschaftslehre der Corpus juris civilis. Berlin, 1891, p. 135 sgg.
781. Bücher K., Gewerbe (Hdwb. d. Staatsw., Bd. III), p. 931: Auf die Haufigkeit des gewerblichen Lohnwerkes deutet endlich noch die berühmte Streitfrage der Juristenschulen über den Eigenthümer des Fabrikates bei der Stoffumwandlung (specificatio), wenn der Verarbeiter nicht zugleich Eigenthümer des Materiales war.....
782. Gai, Inst., II, 77 sgg.
783. Gai, Inst., II, 78-79.
784. Oertmann, op. cit., p. 123: Erst in späterer Zeit und im Gegensatz zu der altnationalen Rechtsbildung ist im römischen Recht eine Anerkennung der Bedeutung und der Ansprüche der redlichen Arbeit zur Durchbruch gelangt....... l. 52, § 2, 7; l. 80, D. XVII, 21, § 2, S. III, 25:..... quia saepe opera alicuius pro pecunia valet; l. 52, §2 cit.: pretium enim operae artis est velamentum. — Diese Citate in denen in ziemlich klaren Weise der Arbeit ein Wert (pretium) zugesprochen wird und für unseren Zweck von den erheblichsten Interesse, zumal sie uns zum Theil schon von den Ansichten republikanischen Junsten referieren.
785. Oertmann, op. cit., p. 125: Während ursprünglich eine Entschädigung wegen Verletzung freier Menschen nach dem Grundsatz “liberum corpus nullam recipit aestimationem„ unzulässig war, wurde in der Kaiserzeit — Dernburg, II, § 132, meint: etwa seit Hadrian — die actio legis Aquiliae analog auf diese Fälle ausgedehnt, so Ulpian in l. 7, pr. D., IX, 2 (quominus ex operis filii sit habiturus) und l. 13 pr. eodem; Gaius in l. 7, D. IX, 3 (mercedes operarum, quibus caruit) und l. 3, D. IX, 1.
786. Voigt M., Die XII Tafeln, II, p. 283 sgg.
787. IV, 23.
788. Liv., I, 8, 6:..... eo ex finitimis populis turba omnis sine discrimine, liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque primun ad coeptam magnitudinem roboris fuit.
789. Liv. IX, 467; Nitzsch, Die Gracchen, pp. 70-71.
790. Horat., Sat., I, 6, vss. 45-6:
“Nunc ad me redes libertino patre natum
Quem rodunt omnes libertino patre natum.
Lemonnier, op. cit., pp. 254 sgg.
791. Val. Max., VIII, 6, 2; Plut., Syll., 9; Appian., B. C., I, 100; Sallust., Cat., 24; Wallon, op. cit., II, p. 318 sgg.
792. Liv., XXII, 57, 11. Cfr. XXVII, 38; XXVIII, 46; Wallon, op. cit., II. p. 483.
793. Marquardt, Vie privée des Romains, I, p. 190 sgg.
794. Jhering, Geist d. röm. Rechts, II Th., 1 Abth., p. 187.
795. Costa, Il diritto romano privato nelle commedie di Plauto. Torino, 1890, p. 94, con i testi ivi citati.
796. Kniep F., Societas publicanorum. Jena, 1896, p. 65 sgg.
797. Diod. Sic., XXXIV, 2, 48.
798. Tacit., Ann., XIII, 23; Wallon, op. cit., II2, p. 427.
799. IV, 23.
800. Ann., XIV, 42.
801. R. R., IV, 3.
802. Plut., Cat. maj., 21.
803. R. R., I. 17, 5.
804. R. R., I, 8.
805. R. R., I, 8.
806. R. R., XII, 3.
807. Mommsen, Droit public romain, trad. fr. VI, 2, pp. 36-40.
808. Hirschfeld O., Untersuchungen auf dem Gebiete der roemischen Verwaltungsgeschichte. Berlin, 1877, I, pp. 30-3, 242; Friedlaender, Darstellungen, I6, pp. 171 sgg., 192 sgg.
809. Hirschfeld, op. cit., pp. 248 sgg.; Friedlaender, op. cit., I6, pp. 82-3 sgg., 185 sgg.
810. Paneg., c. 88.
811. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 88 sgg., con i testi ivi citati.
812. Hist. Aug. Anton. Heliog., c. 11: Fecit libertos praesides, legatos, consules, duces, omnesque dignitates polluit ignobili late hominum perditorum; — c. 6: Vendidit et honores et dignitates et potestatem, tam per se quam per omnes servos et libidinis ministros.
813. Hist. Aug. Hadr., c. 9, 16.
814. Paneg., 88.
815. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 101.
816. Friedlaender, Darstellungen, I6, p. 96.
817. Friedlaender, Darstellungen, I6, pp. 126 sgg. — Erman H., Servus vicarius, l’esclave de l’esclave romain. Lausanne, 1896, pp. 391 sgg.; pp. 436 sgg. e passim.
818. Allard P., Les esclaves chrétiens. Paris, 1876, pp. 286 sgg.
819. Mommsen, Droit public romain, trad. franç., VI, 2, p. 13.
820. Dion. Cass., LIV, 16; LVI, 7; D. XXIII, 2, 23.
821. Tacit., Ann., XII, 53: Inter quae refert ad patres de poena feminarum, quae servis coniungerentur; statuiturque ut ignaro domino ad id prolapsae in servitute, cui consensisset pro libertis haberentur. — Suet. Vespas., c. 11: Libido atque luxuria coercente nullo invaluerat: auctor senatus fuit decernendi ut quae se alieno servo iunxisset, ancilla haberetur..... Cfr. Cod. Theod., IV, 11, 1; Cod. Just., VII, 24.
822. CIL. IX, 154, 507, 872, 989, 1853, 2507, 2728, 2877, 3057, 3680. Cfr. anche 910, 1267, 2687, 2724, 2760, 3763; XII, 724, 901, 2839, 3231, 3310 add., 3601, 3751, 4465, 4502, 4993.
823. CIL. IX, 888; XIV, 2832, 3920.
824. CIL. IX, 1884; X, 593; XII, 682a, 3446, 3782, 3801; XIV, 218, 357, 396, 564, 881, 1654, 2522.
825. Friedlaender, Darstellungen, II6, pp. 3 sgg., con le autorità ivi citate.
826. Cfr. Voigt M., Jus naturale aequum et bonum, IV, pp. 22 sgg.
827. Karlowa, R. R. G., I, pp. 616 sgg.
828. Karlowa, op. cit., I, pp. 646 sgg.; pp. 657 sgg.
829. Vedi sopra pp. 25 sgg.; Petron., Satyr., 71, 1: Amici et servi homines sunt, et aeque unum lactem biberunt etiamsi illos malus fatos (sic) oppresserit...
830. D. de stat. hom., I, 5, l. 4, § 1: Servitus est constitutio juris gentium qua quis domino alieno [contra naturam] subicitur. — D. L, 17, l. 32 Ulpian.: Quod attinet ad jus civile, servi pro nullis habentur: non tamen et jure naturali, quia, quod ad jus naturale attinet, omnes homines aequales sunt. Cfr. Schneider, Zur Gesch. der Sclaverei im alten Rom, pp. 41 sgg., p. 52.
831. Sueton., Claud., 25. — Gai, Inst. I, 52-3. — Schneider, op. cit., p. 22.