832.  Wallon, op. cit. III3, pp. 56 sgg.; Schneider, op. cit., pp. 22 sgg; Abignente, op. cit., p. 101.

833.  D., I, 6, 2: Divus etiam Hadrianus Umbriciam quandam matronam in quinquennium relegavit, quod ex levissimis caussis ancillas atrocissime tractasset.

834.  D., l. c.

835.  D., XLVIII, 8.

836.  Suet., Domit., c. 7; Dig., XLVIII, 8, 4: Nemo enim liberum servumve invitum ementem castrare debet.

837.  Hitzig H. F., Die Stellung Kaiser Hadrians in der römischen Rechtsgeschichte. Zürich, 1892, p. 6.

838.  D., II, 4, 10, § 1; I, 12, 8, §§ 8-9.

839.  D., XLVIII, 18, §§ 1-2.

840.  Cat. maj., c. 5, 2.

841.  D., XI, 7, 2 pr.: Locum in quo servus sepultus est religiosum esse Aristo ait.

842.  D., XXIII, 3, 10, § 2; XXXIII, 7, 2, 5-7; XXI, 1, 35; XXXII, 41, 2; Erman, Servus vicarius, p. 444, n. 1.

843.  Orelli, I. L., 2846: Ita contubernales honestiore coniugum nomine sexcenties utuntur in inscriptt. — Allard, op. cit., 271.

844.  Plin., Epist., VIII, 16: ..... permitto servis quoque quasi testamenta facere eaque ut legitima custodio. Mandant rogantque quod visum; pares ut jussus. Dividunt, donant, relinquunt dumtaxat intra domum. — Schneider, op. cit., 28.

845.  Gibbon E., The decline and fall of the Roman Empire. London, 1893, I, Chap. 11, p. 45. — Lange, Hist. du matérialisme, I, p. 465.

846.  Schneider, op. cit., pp. 28 sgg. — Wallon, op. cit., III2, pp. 62 sgg.

847.  Wallon, op. cit., III2, p. 62, 67 sgg., con i fonti giuridici ivi citati.

848.  Wallon, op. cit., III2, pp. 71 sgg.

849.  D. L. 17, 20: Pomponius libro septimo ad Sabinum. Quotiens dubia interpretatio libertatis est, secundum libertatem respondendum erit.

850.  Iust., Inst., III, 11, 1.

851.  Cod. iust., de fide com., lib. VII, 4, 1-2; Schneider, op. cit., pp. 35, 49, n. 44.

852.  Cod. iust., VII, 22, 1-2.

853.  Schneider, op. cit., pp. 34, 51, n. 62, con le autorità ivi citate.

854.  Iust., Inst., III, 11, 1.

855.  Suet., Claud., c. 25.

856.  D., XXXVII, 14, 7: Divus Vespasianus decrevit, ut si qua hac lege venierit, ne prostitueretur et, si prostituta esset, ut esset libera, si postea ab emptore alii sine condicione veniet ex lege venditionis liberam esse et libertam prioris venditoris.

857.  Friedlaender, Darstellungen, III6, pp. 509 sgg.; 661 sgg.

858.  Friedlaender, op. cit., III6, p. 516, e Zeller, Philosoph. d. Griech. ivi citato.

859.  Engels F., Contribution à l’histoire du Christianisme primitif (Le devenir social, I, 2), p. 147.

860.  Origen., c. Cels., III, 50, 55. Cf. anche Pélagaud E., Un conservateur au second siècle. Paris, 1879, pp. 313 sgg.

861.  Ciccotti E., Psicologia del movimento socialista (nel Pensiero italiano, vol. XXII), p. 265.

862.  Allard P., Les esclaves chrétiens, pp. 245 sgg.

863.  Allard, Les esclaves chrétiens, p. 250-1: Un des récits les plus anciens de l’époque des persécutions est la célèbre lettre sur les martyrs de 177 écrite par les Églises de Lyon et de Vienne à celles d’Asie et de Phrygie (Euseb., H. E., V, 1 sgg.)... On y voit des accusations terribles portées contre les chrétiens de Lyon par leurs esclaves païens.... (N. 1). Quelque temps après, S. Epipode et S. Alexandre furent encore, à Lyon, dénoncés par leurs esclaves. Passio SS. Epipodii et Alexandri, ap. Ruinart, Acta sincera, p. 63. — Autres exemples d’attachement des esclaves au paganisme: sous Commode, le sénateur chrétien Apollonius est dénoncé par un esclave: Eusèbe, H. E., V, 21; Saint Basile montre en Cappadoce, pendant la dernière persécution, “les esclaves insultant leurs maîtres chrétiens„: Éloge de S. Gordius; le concile d’Elvire, de la même époque, nous apprend que souvent les maîtres n’osaient pas renverser les idoles qui étaient dans leurs maisons, de peur d’irriter leurs esclaves (vim servorum metuunt): Concilium Eliberitanum, canon XLI, apud Hardouin, t. I, p. 254.

864.  Lecky, Hist. of the european morals from Augustus to Charlemagne. London, 1892, II10, pp. 14, 147: Its moral action has always been much more powerful upon individuals than upon societies, and the spheres in which its superiority over other religions is most incontestable, are precisely those which history is least capable of realising.

865.  Lecky, op. cit., p. 15: A boundless intolerance of all divergence of opinion was united with an equally boundless toleration of all falsehood and deliberate fraud that could favour received opinions. — p. 149: ..... The pictures of Roman societies by Ammianus Marcellinus, of the society of Marseilles by Salvian, of the society of Asia minor and of Constantinople by Chrysostom, as will as the whole tenor of the history, and innumerable incidental notices of the writers of the time exhibit a condition of depravity which has seldom been surpassed.

866.  Wallon, op. cit., III2, pp. 389 sgg. — Abignente, op. cit., pp. 108, 113 sgg.

867.  C. J., VII, 16, 3.

868.  Cod. Theod., IX, 9, 1.

869.  Cod. Iust., VI, 1, 6. Cfr. anche VI, 1, 3.

870.  C. J., IX, 47, 4.

871.  C. J., VII, 16, 24 e 36.

872.  C. J., VII, 16, 1 (Imp. Antoninus A. Saturninae).

873.  Cod. Theod., V, 7, 1; 8 l. n.

874.  Zosim., II, 38.

875.  Cod. Theod., XI, 27, 1.

876.  Cod. Theod., IX, 40, 2.

877.  Wallon, op. cit., III2, pp. 597 sgg. — Abignente, op. cit., pp. 115 sgg. con i testi ivi citati.

878.  Jhering, Geist d. R. R., II Th., 2 Abth., p. 372. — Bury J. B., A history of the later Roman Empire from Arcadius to Irene. London, 1889, I, p. 371.

879.  Wallon, op. cit., III2, pp. 416 agg. — Abignente, op. cit., p. 117 sgg.

880.  D., I, 5, 4, § 1; L, 17, 32; XL, 11, 2; Inst., I, 2, § 2.

881.  Novell., XXII, coll. IV, I, c. VIII.

882.  l. c.

883.  Novell., CXLII; C. J., I, 10; VII, 22; Dig., XLIX. 15, 19, § 5.

884.  C. J., VII, 3; 6; 8; 15; Just., Inst., II, 20.

885.  C. J., I, 13.

886.  Cfr. Marquardt, Vie privée des Romains, passim; Friedlaender, Darstellungen, III6, p. 1-172, Der Luxus; pp. 173 sgg., Die Künste e passim; Blümner H., Das Kunstgewerbe im Altertum. Leipzig, 1885.

887.  Blümner, Das Kunstgewerbe, I, p. 214 e passim.

888.  Blümner, op. cit., I, pp. 70 sgg.

889.  Blümner, op. cit., I, pp. 83 sgg.

890.  Blümner, op. cit., I, pp. 118 sgg., 157 sgg., 182 sgg., 192, 194, 217.

891.  Blümner, op. cit., I, p. 105.

892.  Blümner, op. cit., 1, p. 232 sgg., 243 sgg., 249.

893.  Blümner, op. cit., I, p. 105.

894.  Blümner, op. cit., I, p. 57, 85.

895.  Rodbertus, Zur Gesch. d. agrar. Entwickelung Roms unter den Kaisern (Jahrb. f. Nationalökonomie, II Bd., 1864), p. 210 sgg.

896.  Colum., R. R., VI, 27. Cfr. VII, Praef.; VIII, 11; IX, 9.

897.  Colum., R. R., I, c. 8.

898.  Martial, III, 62 — Senec., Ep. 27 — Gell., XV, 29 — Cic. in Verr., A. S., 5, 7 — Wallon, op. cit., II2, pp. 164 sgg. — Boeger, op. cit., p. 22.

899.  D., XVII, 1, 26, § 8.

900.  R. R., IV, 3.

901.  D., XVI, 2, 21; XXI, 1, 57 — Wallon, op. cit., II3, p. 169.

902.  C. J., 6, 43, 3 — Wallon, op. cit., II2, pp. 172-4.

903.  Svet., Aug., 32.

904.  Mos. et. Rom. leg. coll., XIV, de plag. ed. Huschke — C. J., IX, 20, 7 e 15 — Wallon, op. cit., II2, pp. 50 sg.

905.  Il numero degli schiavi nell’Attica (ne’ Rendiconti dell’Istituto lombardo, 1897).

906.  Cairnes, The slave power, p. 114 sgg.

907.  R. R., I, c. 8: Foeminis quoque foecundioribus, quarum in sobole certus numerus honorari debet, otium nonnunquam et libertatem dedimus, cum plures natos educassent. Nam cui tres erant filii vacatio, cui plures libertas quoque contingebat.

908.  Ciccotti E., La retribuzione delle funzioni pubbliche civili e le sue conseguenze nell’antica Atene (ne’ Rendiconti dell’Istituto lombardo, 1897).

909.  Marquardt, De l’organisation financière chez les Romains. Paris, 1888, pp. 147-8 — Hirschfeld O., Die Getreidererwaltung in der röm. Kaiserzeit, p. 68.

910.  Mommsen Th., Die italische Bodenvertheilung und die Alimentartafeln (Hermes, XIX), p. 408. — Fustel de Coulanges, Le domaine rural chez les Romains (Rev. des deux mondes, 1886), p. 326. — Brugi B., Le dottrine giuridiche degli agrimensori romani. Verona, 1897, pp. 284 sgg.

911.  Plin., N. H., XVIII, 7, 35:..... Sex domini semissem Africae possidebant, cum interfecit eos Nero princeps....... Frontin., De controv. agrar. (Gromatici veteres), p. 53.

912.  Marquardt, De l’organisation financière, pp. 139-87 — Hirschfeld, Getreideverwaltung, pp. 3 sgg.

913.  Marquardt J., De l’organisation militaire chez les Romains. Paris, 1891, pp. 166-71; 183 sgg.; 231 sgg. — Cagnat, Exercitus, in Daremberg et Saglio, Dictionn. des ant. grecques et rom., pp. 915 sgg.

914.  Cagnat, l. c., p. 915.

915.  Marquardt, Organisation militaire, p. 203, 282.

916.  Büchsenschütz B., Die Hauptstätten des Gewerbfleisses in klassischem Alterthume. Leipzig, 1869, p. 4.

917.  Blümnder H., Die gewerbliche Thätigkeit der Volker des klassischen Alterthums. Leipzig, 1869, p. 1.

918.  Bücher K., Die Diokletianische Taxordnung vom Jàhre 301 (in Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft, herausg. von A. Schäffle), Bd. L (1894), p. 697: Sie [die Alterthumwissenschaft] hat mit modernen Vorstellungen gearbeitet und mit grossem Eifer die Stellen aufgesucht, wo die äussern Formen des antiken Lebens an moderne Erscheinungen erinnern, um an ihnen zu zeigen, wie herrlich weit es die Alten schon gebracht hatten. Ein solches Verfahren ist für die wissenschaftliche Erkenntnis nirgends so verderblich als auf wirthschaftlichen Gebiete. Die ökonomische Welt des Altertums will als Ganzes aus sich selbst begriffen sein, oder sie wird überhaupt nicht verstanden werden. Cfr. anche Bücher K., Die Entstehung der Volkswirthschaft. Tübingen, 1893.

919.  Büchsenschütz B., Die Hauptstätten, etc., p. 4.

920.  Notitia dignitatum oc. XI, 45-63, 74-7. — Cod. Theod., X, 20, 2-3, 6-9, 16; Or., 16-20, 26-27. — Bücher K., Die Diokletianische Taxordnung, pp. 209, 212 sgg. — Waltzing, op. cit., II, pp. 232 sgg. — Marquardt, La vie privée des Romains.

921.  Suet., Vesp., c. 18:... Sineret se plebeculam pascere.

922.  Suet., Vespas., c. 1.

923.  Jul. Capitol., Maxim. et Balb., c. 5.

924.  Trebell. Pollion., Trig. Tyr., c. 8.

925.  Jul. Capitol., Pertinax Imp., c. 1 e 3.

926.  Ael. Lampr., Alexand. Sev., c. 22, 24-5; Jul. Capitol., Anton. Pius, c. 10.

927.  Marquardt, Organisation financière, pp. 216, 251-2, 295, 297, 298 con i testi ivi citati.

928.  Suet., Calig., c. 40; Dio. Cass., LIX, 28.

929.  Ael. Lamprid., Alex. Sev., c. 24 e 33.

930.  Ael. Lampr., Alex. Sev., c. 22.

931.  Waltzing, op. cit., II, pp. 3 sgg.

932.  Waltzing, op. cit., II, 32 con le prove ivi citate.

933.  Op. cit., II, p. 35.

934.  Op. cit., II, p. 81.

935.  Op. cit., II, pp. 239 sgg.

936.  Op. cit., II, pp. 228 sgg.

937.  Op. cit., II, pp. 359-60. Cfr. pag. 245.

938.  Cod. Theod., X, 20, 1. — Waltzing, op. cit., II, pp. 228-9 con le autorità ivi citate.

939.  C. I. L., II, 1552, 1742; III, 337, 2130, 5540, 5622; V, 878, 5500, 5558, 5668, 7449, 7339 add.; VI, 9984-91; VIII, 2232, 5268; IX, 163, 820. 1456, 2484, 2485, 2829, 3056, 3103, 3446, 3517, 3571, 3617, 3701, 3908, 4053, 4664, 4877, 5460; X, 25, 1561, 1746, 4917, 3967, 7041, 8217; XIV, 2751, 2726, vilicus supra hortos, VI, 9472.

940.  III, 67, 1181, 1182, 1549, 1573a, 4445, 5616. 5622, *6010153-217, V, 90, 1035, 1049, 1939, *5048, 5318, 7473, 8111,39; VI, 9106 sgg.; VIII, 939, *1828, 2803, 8209, 8421, 8905, 10734, 10962; IX, 6083,111 X, 238, 284, 285, 419, 429, 421, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 4600, 6592, 7228, 8045,12 80465, *8056154, 805929-135; XII, 2250, 5690111; XIV, 352b, 372, 469, 2251, 2301, 2509, 2792. In IX, 2123 ricorre eccezionalmente, come si vede, un actor liberto.

941.  C. I. L., VI, 9383; VIII, 2228.

942.  Ab ark. (a), C. I. L., IX, 1248; arkarius C. I. L., VI, 9146-8, 9150; IX, 697. *969, 2244, 2606, 3579, 3773, 3845, 4109, 4110, 4111, 4112, 608311, 46-51; X, p. 1160 e 1163; atriensis C. I. L., VI, 9192-9197; cellarius C. I. L., VI, 9243-53; IX, 2484, 3424; cursor, VI, 9317; cubicularii, VI, 9291-312; 9285-6; custos horrei, VI, 9469-70; dispensator C. I. L., II, 1198, 3525 7; III, 2935, 3038, 354, 563, 1085, 1301, 1839, 1955, 978, 333, 978; V, 1034, 2883, 6407, 7638, 5924; VI, 9319-72; IX, 3580, 608365; X, 237, 1732, 1917, 1920, 1921. 4594, 7893, 8059157, 172, 189; XII, 856, 5690108; XIV, 207, *1396, 1876, 2852, 3033, 3716; insularii, VI, 6215, 6217, 6296, 6297-9, 7291, 7407, 8855-6; ostiarii, VI, 9737-8. Nondimeno ricorre un cellarius libero, XIV, 472, un supra iumenta anche libero, VI, 9486, un ministrator, VI, 9645; qualche nomenclator (VI, 9687 sgg., 8930-36), qualche ornatrix (VI, 9726-36), qualche pedissequus libero (VI, 9767-83), X, 1942. Tra i coci poi, con la maggiore importanza che assumono in tempi di raffinatezza e con le maggiori occasioni che hanno di ottenere il favore del padrone e la libertà, ricorrono in più gran numero liberi e liberti: C. I. L., V, 2544; VI, 9263-70; IX, 3938; X, 5211; XII, 4468.

943.  C. I. L., II, 21, 2348, 470, 2337, 3666, 1737, 5655; III, 559, 3583, 3834; V, 89, 562, 1909, 1910, 2181, 2396. 2530, 5277, 5317, 5920, 3156, 3940. 8320, 2183; VI, 9562-610; VII, p. 235; VIII, 2834, 8498; IX, 467, 470, 1714, 1715, 2369a, 2607, 2686, 3388, 4553, 5462; X, 2858, 3955, 3962, 4918, 6469. 6471, 6124, 388, 5719; XII, 725, 1622, 1804, 3341, 3342, 4485-9: XIV, 2652. 3030, 3710. Abbondano, naturalmente, quelli che il nome anche più chiaramente rivela come stirpe di liberti: in ogni modo sono persone che godono dello stato di libertà. È pure notevole il ricorrere non infrequente di donne, che esercitano la medicina: C. I. L., II, 497; VI, 9614-7; IX, 586; X, 3980; XII, 3343.

944.  Aerarii, C. I. L., II, 2238; VI, 9134-38; X, 3988; XII, 3333, 4473; albarii, VI, 9139-40; aluminarii, VI, 9142; aurifices, V, 1982, 2308, 8834; VI, 9149, 9202-8; X, 3976, 3978; XII, 4391, 4464-5; architecti, V, 1886, 3464; VI, 9151-3; X, 841, 1443, 1446, 1614, 4587, 5371, 6126, 6339, 8093, 8146: argentarii, VI, 9155-85; IX, 236, 348, 3157, 4793; X, 1914, 1915, 3877; XII, 1597, 4457-60; argentarius coactor, XIV, 2886; armarii, XII, 4463; anularii, XII, 4456; axiarii, VI, 9215; bybliopolae, VI, 9218; caelatores, II, 2243; VI, 9221-2; caligarii, V, 1585, 6671; VI, 9225; X, 5456; candelabrarii, VI, 9227-28; capsarii, V, 3158; VI, 9232; capistrarius, XII, 4406; carpentarii, V, 5922; chartarii, VI, 9255-6; XII, 3284; clavarii, II, 5819; V, 702; XII, 4467; claviclarii, X, 7613; clostrarii, VI, 9260; copones, V, 5930; XII, 3345; coloratores, X, 5352; citharoedi, X, 6340; codicarii, II, 25, 260; coriarii, VI, 9279-80 (cfr. 1117-18, 1682), X, 1916; coronarii, VI, 9292-3 (cfr. 4414, 4415, 7009, 9227), X, 6125; crepidarii, VI, 9284; cultrarii, X, 3984-5; dissignatores, VI, 9373; dolabrarii, V, 908; eboriarii, VI, 9375; epippiarii, VI, 9376; fabarii, XII, 4472; fabri, III, 1652; V, 1030, 2328, 3316; VI, 9385-417; faber lignar. V, 4216; XII, 722; faber argent. XII, 4474; faber navalis, XII, 5811; faber pectenarius, V, 98; figuli, X, 424, 8043, 83, 8055, 51, 8036, 354; XII, 4478, 5686, 878, 5697, 6; flaturarii, VI, 9418-9; florentinarii, VI, 9421; fontani, XII, 3337; fullones, II, 5812; VI, 9429-30 (cfr. Waltzing, op. cit., I, 183 sgg.; II, 152 e 528): gaunacarii, VI, 9431; gemmarii, VI, 9433-7; gladiarii, VI, 9442; IX, 3962: X, 3986; glutonarii, VI, 9443; grammatici, II, 2236, 3872; X, 3911; XII, 1921; gustatores, XII, 1754; gypsiarii, IX, 5378; XII, 4479; harundinarii, VI, 9456; holitores, VI, 9457-9; horrearii, VI, 9460-68; lanarii, VI, 9490-4; XII, 4481 (cf. Waltzing, op. cit., II, 153 e 532); larii, V, 3307; VI, 9499; IX, 4227, 9332; X, 6493; XII, 4482; lapidarii, II, 2404, 2772; III, 1365, 1601, 1777; V, 3045; XII, 732; lanternarius, X, 3970; lecticarii, III, 1438; VI, 9504-14; librarii, V, 6801; VI, 9516-25; XII, 1592; limarii, XII, 4475, 5969; linarii, V, 5923; lintiarii, 9526; XII, 3340, 4484; lintiones, V, 1041, 3217; lorarii, VI, 9528; macellarii, VI, 9532; machinatores, VI, 9533; margaritarii, VI, 9543-7; X, 6492; XIV, 2655; marmorarii, II, 133, 1724; VI, 9550-7; X, 1648, 1873, 3985, 7039; XIV, 3560; materiarii, VI, 9561; X, 3965; mensores, III, 1220, 2124, 2129; V, 3155, 6786; VI, 9619-21; XII, 4490; mensores aedificiorum, VI, 9222-5; XIV, 23, 3032, 3713; mensores machinariorum, VI, 9626; mensularii, XII, 4491; mercatores, magnarii, negotiatores, III, 2086, 2125, 2131, 4250, 4251, 5816, 5830, 5833; V, 1040, 1982, 5145, 8939, 1047, 5911, 5929, 5932, 5925, 5928, 5982, 7377; VI, 9628-32, 9652-86; VIII, 7149; X, 487, 545, 1797, 1872, 1931, 3947, 5588, 6113, 6493, 7612, 7330; XII, 1896, 5973; XIV, 397, 2793, 4142; museiarius, VI, 9647; musicarii, II, 224; VI, 9648-51; XII, 3344; nauta, V, 94; navicularii, V, 1598, 1606; XII, 4493-5; 5972 (cfr. Waltzing, op. cit., II, 536); nummularii, II, 498; III, 1938; V, 93, 4099, 8318; VI, 9707 sgg.; IV, 1707; X, 3977, 6493, 6699; XII, 4497; olearii, II, 1481; VI, 9716-19; XII, 4497; obstetrices, VI, 9720-4; X, 1932, 3972; paedagogi, II, 1981; II, 2111; VI, 9739-64: VIII, 1506, 3322; X, 1943-4, 6562, 8129; pectenarii, II, 5812, 2538, 2543; V, 450; pelliones, XII, 4500; pictores, VI, 9786; X, 702, 1950; pilarii, XII, 4501; piscatores, VI, 9799-801; pistores, V, 1036, 1046; IX, 3190; X, 499, 5346, 5933-4, 6494; XII, 4503; XIV, 2212, 2302; pistor candidarius, 4502; plicatrix, XII, 4504; plumarii, VI, 9813-4; plumbarii, VI, 9815-8; plutiarii, VI, 9819; politores, VI, 9820; poenularius, X, 1945; pomarii, VI, 9821-3; X, 3956; popa, VI, 9824; praceptores, VI, 9827; praecones, IX, 4910; X, 5429-30, 6472, 8222; propola, XII, 4506; pugillariarius, VI, 9841; purpurarii, II, 2235; V, 1044; VI, 9844-8; IX, 5276; X, 540, 1952, 3973; XII, 4507-8; redemptores, VI, 9851; IX, 1549, 3707, 3821; resinaria, VI, 9855; rogatores, VI, 9859-63; sagarii, V, 5773, 5918, 5926, 6670; VI, 9864-72; IX, 2399, 5752, 8263; XII, 1898, 1928, 4509; salinatores, XII, 5360; sarcinatores, V, 2542, 2881, 7568; scabillari, IX, 3188; scribae, XIV, 3714; scriniarii, VI, 9885; segmentarii, VI, 9889; sericarii, VI, 9891-3; sigillarii, VI, 9894-5; signarii, VI, 9876; solatarii, VI, 9897; solearii, XII, 4510; spatarii, VI, 9898; structores, VI, 9908-10; XII, 4511; XIV, 288, 2656; supellectilarius, VI, 9914; X, 1960; sumptuarii, VI, 9912-3; sutores, II, 5934; V, 2728, 5812, 5919, 7265; IX, 3027; symphoniacus, XII, 3348; tabellarii, VI, 9916-8; X, 1027, 1870, 1961; XII, 4512; tabularii, VI, 9921 sgg.; IX, 5064; X, 7039, 5361, 7936; tectores, IX, 3192; X, 6593; tegularii, X, 3729; tesserarii, V, 4508, 7044; XII, 1385; thurarii, V, 2184; VI, 9928; X, 1962, 3966, 6802; XII, 4518; tibiarii, VI, 9935; tignuarii, IX, 5862; tonsores, V, 4101; VI, 9937-42; X, 1963-4; XII, 4514-6; tritor argentarius, VI, 9950; vascularii, VI, 9953-8; IX, 1720; X, 7611; XII, 4519; XIV, 2887; vestiarii, VI, 9961-78; VIII (vestiarius Aug.) 5234; IX, 1712; X, 3959, 3963, 5718; XII, 3202, 4520-1; XIV, 467; vestificus, VI, 9979; victumarius, 9982; viminarius, XII, 4522; unctores, 9997; unguentarii, VI, 9899-1000; IX, 471, 5905.

Questo elenco, insieme a qualche altro tentato in precedenza (Wallon, III2, pp. 494 sgg.), senza proprio pretendere ad essere completo, sopperisce allo scopo della dimostrazione come un altro, che, anche essendo assolutamente completo, avrebbe, al pari di questo, un valore dimostrativo notevolissimo ma non mai assoluto, dato il numero relativamente tenue delle epigrafi e la considerazione che l’epigrafi sepolcrali degli schiavi — tali son queste — dovevano essere, comparativamente, meno frequenti di quelle de’ liberi. Ciò per non esagerare eccessivamente questo genere di prova.

Del resto la diffusione e lo sviluppo del lavoro libero è dimostrato nel corso del lavoro per tante altre vie.

In ogni modo, anche da questo riepilogo epigrafico, qual’è e quale va inteso, si scorge come il lavoro libero si fosse allargato a quasi tutte le arti. Ciò era accaduto specie per mezzo de’ liberti, ma i mestieri erano poi moltissime volte rimasti tradizionalmente nella loro discendenza.

In parecchi de’ mestieri riportati nell’elenco l’elemento libero tien solo il campo; ricorrono invece liberi e servi tra gli aerarii, aquarii, aurifices, architecti, argentarii, capsarii, chartarii, clavarii, corarii, coronarii, fabri, grammatici, holitores, horrearii, lapidarii, lanii, librarii, lintiarii, marmorarii, mensores (non specificati), negotiatores, musicarii, navicularii, nummularii, olearii, obstetrices, paedagogi, pectenarii, pedissequi, pictores, plumarii, plantarii, purpurarii, sericarii, supellectilarii, sumptuarii, tabellarii, tabularii, thurarii, vestiarii.

Tuttavia, anche nella massima parte di questi, nella quasi totalità, la grande prevalenza è de’ liberi (liberti o ingenui che fossero), ed è notevole ad osservare come ordinariamente l’elemento servile è dato da Roma e dalla Spagna, cioè dal paese, in cui la ricchezza accentrata faceva persistere la produzione casalinga nella casa imperiale e nelle grandi case aristocratiche, e dal paese dell’estremo Occidente, in cui la produzione casalinga persisteva invece per il persistere di maniere di vita più rudimentali, ed erano meno sviluppate le manumissioni, meno i centri cittadini, meno il proletariato.

Secondo il mio spoglio epigrafico, poi, compaiono come servi esclusivamente questi: cabatores (C. I. L., VI, 9239); casarii (VI, 9238); circitores (VI, 9257); confectorarii (VI, 9278); dulciarii (VI, 9374); eunuchi (VI, 9378-80); fenarii (VI, 9417); geruli (VI, 9439-41); factor (VIII, 9432); iugarii (XII, 3102, 3338); inaurator (II, 6107); infector (II, 5519); lagunaria (VI, 9486); lanipendae (VI, 9496-7; IX, 3157, 4350); loricarii (II, 3359); muliones (VI, 9646); notarii (III, 1938; V, 93, 1586, 1601-4); pastillarii (VI, 9766); pecuarius, (IX, 5276); promo (VI, 9839); quasillaria (VI, 9849); refectores pectenarii (IX, 1711): saltuarii (VI, 9874; VIII, 5383, IX, 706); sarcinatrices (VI, 9875-84, meno una liberta); sector (VIII, 5267); scutarius (VI, 9886); speclarius (VI, 9899); topiarii (VI, 9943-9); vestiplica (V, 5316). Anche qui è difficile trarre induzioni troppo larghe da esempi isolati; ma, in ogni modo, si vede come il lavoro servile persiste preferibilmente in impieghi più faticosi, o più ignobili, o più continui e ordinarî, o di carattere sussidiario ad arti e funzioni di lavoro più specificato.