286.  Plin. Pan. 28.

287.  Sulle istituzioni alimentari di Traiano, cfr. Francke, o. c. 377 sgg. — De La Berge, Essai sur le règne de Trajan, Paris, 1877, pp. 110 sgg. — Hirschfeld, o. c. 212 sgg. — De Marchi, La beneficenza in Roma antica, Milano, 1899, pp. 34 sgg. — Lallemand, Hist. de la charité, Paris, 1902, I, 162 sgg.

288.  CIL. 11, 1127.

289.  CIL. 9, 1455.

290.  De Ruggiero, Diz. ep. I, 406 sgg.

291.  CIL. 10, 5056.

292.  Plin. Ep. 48; 7, 18 — CIL. 5, 5262.

293.  CIL. 11, 1602.

294.  CIL. 10, 6328.

295.  CIL. 14, 350.

296.  CIL. 2, 1174.

297.  CIL. 8, 1641.

298.  Plin. Pan. 47 — Philostr. V. S. 1, 25, 5. 2, 25, 5.

299.  Plin. Pan. 47: «quid vitam, quid mores iuventutis, quam principaliter formas!»

300.  Sulla varia cronologia, che vi è stata assegnata, cfr. Schanz, Gesch. d. röm. Litteratur, II2, 2, 273.

301.  1, 10.

302.  Plin. Pan. 47.

303.  Sui gusti intellettuali e su l’atteggiamento spirituale di Adriano, cfr. il saggio, sempre vivo e vero, del Sainte-Croix, Sur le goût de l’empéreur Hadrien pour la philosophie, la jurisprudence, la littérature et les arts in Mémoires de littérature tirées des Régistres de l’Académie Royale des Inscriptions et Belles-lettres, 1808 (49), pp. 405 sgg.

304.  È la definizione, di cui lo contrassegna il suo successore, Giuliano (Caesares, p. 311 d).

305.  Caes. 14, 1-3.

306.  Cfr. pp. 49 sgg. del pres. scritto.

307.  (H. A.) Hadr. 16, 10 — Gell. N. A. 13, 22 (21). 1 — Iuv. Sat. 7, 1 sgg.

308.  Si guardi solo alla serie degli a libellis di Adriano, elencati in Friedländer, Sittengesch. etc. I6, 185 sgg.: lo storico Svetonio, i retori Eliodoro, Vestino, Celere, il procurator bibliothecarum Eudemone.

309.  Zumpt, o. c. 44 — Weber, De Academia litteraria atheniensi seculo secundo p. C. constituta, Marburgi, 1858, pp. 3-4 — Zeller, Phil. d. Griechen, III3, p. 683-684 e n. 3.

310.  «omnes professores et honoravit et divites fecit»; «doctores qui professioni suae inhabiles videbantur dilatos honoratosque a professione dimisit».

311.  1, 24, 5.

312.  (H. A.) Hadr. 16, 10.

313.  Phil. V. S. 1, 24, 5; 25, 5 sgg.

314.  Plut. de exil. 14 — Strab. 8, p. 396; cfr. Ahrens, De Athenaeum statu politico et litterario, Gottingae, 1829, p. 76 — Dumont, o. c. I, 241; 207 sgg.

315.  Aur. Vict. Caes. 14, 3.

316.  Sidon. Apoll. 9, 14, 2.

317.  Jordan, o. c. I, 2, 61 — Gilbert, Gesch. u. Topographie d. Stadt Rom im Alterthum, 33, 337.

318.  (H. A.) Pertin. 11, 3; Al. Sev. 35, 2; Gordian. 3, 4.

319.  Senec. Ep. 88, 10. sgg; cfr. Müller, Quam curam respublica apud Graecos et Romanos literis doctrinisque colendis et promovendis impenderit, quaeritur, Gottingae, 1837, pp. 43-44. — Boissier, Fin du paganisme, I, 183.

320.  Quint. Inst. or. 1, 10, 35 agg.

321.  Allorchè, nel V. secolo, Teodosio II. riordinerà l’Ateneo Costantinopolitano, noi vi troveremo delle cattedre ufficiali di grammatica, che probabilmente erano state istituite da Costantino.

322.  Eus. Chron. (II, p. 174, ed. Schönk) — Oros. Adv. paganos, 7, 16, 3.

323.  Cfr. Tiraboschi, Storia della letteratura italiana, Milano, 1822-1826, II, 370 — Preller, Die Regionen d. Stadt Rom, Jena, 1846, p. 220; 170 e nota — Gilbert, o. c. III. p. 340.

324.  Gaius, I. 7, ed. Krüger-StudemundCuq, Le Conseil des empéreurs, pp. 335-336; Les institutions juridiques des Romains, II, p. 37.

325.  Cuq, Le Conseil des empéreurs, pp. 328 sgg.

326.  N. A. 13, 13, 1.

327.  Karlowa, o. c. 1, 673.

328.  Appoll. Tyan. Ep. 54. ed. Kayser.

329.  Sul ginnasio e la biblioteca di Adriano, cfr. Pausan. 1, 18, 9 — Eus. Chron. II., 166; Hieron. Chron. II, 167, ed. Schöne. Sugli scavi recenti eseguiti nei locali, che ne furono sede, cfr. Athen. Mittheil. 1896, pp. 463-464 — Judrich, Topographie von Athen, München, 1905, pp. 334 sgg.; 337; 373 — Wachsmuth, in Pauly-Wissowa, RE. (suppl.): Athenai, pp. 186-187.

330.  Cfr. Dumont, o. c. I, pp. 240 sgg.

331.  CIL. 3, 2 suppl., 12283. Cfr. anche gli Oesterr. Jahreshefte, II. 271-272.

332.  Cfr. il. §. IX del prec. capitolo.

333.  ll. 7-8: «ut illi permittatur a te graece [t]estari circa ha[n]c partem iudiciorum suorum, quae a[d] diadoches ordinationem pertinet»; cfr. Dareste, in Nouv. Revue du droit français et étr., 1892, p. 623. Il graece testari può però — a mio avviso — interpretarsi anche come facoltà di testare a seconda del diritto etnico del testatore.

334.  l. 9: «s[i i]ta suaserit profectus personae»; cf. Dareste, o. c., p. 624.

335.  Cfr. ad esempio il Diels, in un suo interessante studio sull’epigrafe (in Archiv für Geschichte d. Philosophie, 4, (1891), p. 490) e il commento all’epigrafe in CIL. 3, 2 suppl., p. 2078.

336.  Suid. VestinusCIG. 5900 (= IG. 14, 1085).

337.  Phil. V. S. 1, 25, 5.

338.  Phil. V. S. 1, 22, 5.

339.  Athen. 15, p. 677 e.

340.  BCH. 4, pp. 405-406.

341.  Cfr. Parthey, o. c. 93-94.

342.  Cfr. Phil. l. c.

343.  Dig. 27, 1, 6, 2 sgg.

344.  Kuhn, o. c. I, 90-92.

345.  Dig. 27, 1, 6, 7.

346.  È però possibile che il chiarimento non sia di Antonino Pio, ma di Modestino (cfr. Lacour-Gayet, Antonin Le Pieux, Paris, 1888, 315 n. 4).

347.  Cfr. Inst. 1, 25, 15 — Dig. 27, 1, 6, 9. In questo passo, la disposizione è attribuita a Settimio Severo o a Caracalla, ma tutto il contesto mostra che essa rimonta ad Antonino Pio. Forse ciò che si attribuisce a S. Severo e a Caracalla è solo l’applicazione o l’esemplificazione di quella norma generale.

348.  Dig. 27, 1, 6, 10.

349.  Dig. 27, 1, 6, 8; cfr. pp. 50 sgg. del pres. scritto.

350.  Dig. 50, 4, 11, 4 — C. I. 10, 58, 4; questa costituzione si riferisce ai calculatores (insegnanti primari di aritmetica).

351.  Dig. 50, 6, 7. Il giureconsulto, che ci informa di tale disposizione, è Tarrunteno Paterno, vissuto sotto Marco Aurelio e Commodo.

352.  Dig. 27, 1, 6, 2; cfr. Kuhn, o. c. I, 83.

353.  Weber, o. c. p. 8, e n. 51 — Wachsmuth, Die Stadt Athen im Alterthum, Leipzig, 1874, I, 699 — Rauschen, Das griechisch — römische Schulwesen zur Zeit des ausgehenden antiken Heidentums, Bonn, 1900, p. 21.

354.  Phil. V. S. 1, 23, 1; cfr. il paragrafo seguente del pres. capitolo.

355.  Phil. V. S. 2, 2, 1-2.

356.  Dig. 27, 1, 6, 10.

357.  Weber, o. c. 34-35 — Zumpt, o. c. 53 e n. 2.

358.  Phil. V. S. 2, 2, 2. — Lucian. Eun. 3 — Porph. Vita Plot. 20.

359.  A identica conclusione viene recisamente il Mommsen, Röm. Gesch. (Berlin, 1885), V, 303, n. 1.

360.  Marquardt, Staatsverwaltung, I2, 343-344 — Lacour-Gayet, o. c. 229-230.

361.  Kuhn, o. c. I, 520.

362.  Dig. 27, 1, 6, 3.

363.  Cfr. Dig. 27, 1, 6, 4.

364.  Cic. In Verr. 1, 42 — Cod. th. 1, 1, 3 — C. I. 1, 11, 7.

365.  Aristid. Orat. 50. 75, ed. Keil. Sulla cronologia, cfr. Letronne, Recherche pour servir à l’histoire de l’Égypte, Paris, 1823, p. 253.

366.  Cfr. Phil. V. S. 2, 25, 5 insieme con 1, 25, 5.

367.  Ant. Pius. 11, 3.

368.  Quella fonte è sempre sospetta, ma sui dubbi, che questo speciale paragrafo solleva, cfr. Schulz, Das Kaiserhaus d. Antonine u. der letzte Historiker Roms, Leipzig, 1907, p. 21.

369.  Phil. V. S. 2, 2, 1-2.

370.  Phil. V. S. 1, 23, 1.

371.  Suid. Lollianus.

372.  Phil. V. S. 2, 2, 2; cfr. Zumpt, o. c. 47-48.

373.  Weber, o. c. 19, n. 38.

374.  Su tale questione e risoluzione, cfr. Zumpt, o. c. 48-50 — Bernhardy, Grundriss d. griech. Litteratur, I4, 608 — Kuhn, o. c. 1, 91 — Rohde, Der griechische Roman, 2ª ed. (1900), p. 324.

375.  Cod. th. 12, 2, 1, (= C. J. 10, 37); Dig. 50, 9, 4, 1-2.

376.  Müller, Quam curam etc. p. 14 e n. 30 — Zumpt, o. c. 45.

377.  (H. A.) M. Ant. phil. 27, 7.

378.  (H. A.) Ant. phil. 2, 2 segg. — Phil. V. S. 2, 10, 7. Sui rapporti tra il giovane Marco Aurelio e i suoi maestri, cfr. il bel saggio del Boissier, La Jeunesse de Marc Aurèle, in Revue des deux mondes, 1868, pp. 671 sgg.

379.  1, 5 sgg.

380.  Dio Cass. 71, 31, da cui derivò Zonara, 123 (=P. I. 596 c.).

381.  Ahrens, o. c. p. 71 — Zumpt, o. c. 51.

382.  Ahrens, o. c. p. 72 — Kayser, P. H. Lollianus, Heidelberg, 1841, p. 10. Sulla differenza tra il λόγος πολιτικὸς e il λόγος σοφιστικὸς, cfr. Brandstätter, De notionum πολιτικὸς et σοφιστὴς usu rhetorico, in Leipz. Stud. 15 (1893), Cap. 1 (pp. 133 sgg.).

383.  Phil. V. S. 2, 2, 2.

384.  Ahrens, o. c. 70 — Müller, o. c. p. 15; 42 — Gräfenhan, o. c. III, 29 — Zeller, o. c. III3, 1, 686.

385.  Phil. V. S. 2, 2, 2 — Lucian. Eun. 3.

386.  Lucian. l. c.

387.  Phil. V. S. 2, 2, 1.

388.  Lucian. Eun. 3, 8 — Tatian. Orat. ad Graecos 19, ed. Otto. Quest’ultimo, che, con certezza, si riferisce a Marco Aurelio, parla, in cifra approssimativa, di 600 aurei.

389.  Tatian. l. c.Lucian. l. c.Phil. V. S. 2, 2, 2.

390.  Phil. V. S. 2, 2, 2.

391.  Lucian. Eun. 2; δίκη δὲ ὅμως συνειστήκει καὶ δικασταὶ ψηφοφοροῦντες ἧσαν οί ἄριστοι καὶ πρεσβὺτατοι καὶ σοφώτατοι τῶν ἐν τῇ πόλει.

392.  L’Ahrens (o. c. 74), distingue gli ἅριστοι, che, secondo il suo pensiero, sarebbero stati gli Areopagiti o i Buleuti, dai σοφώτατοι (i professori e gli studiosi di filosofia e di letteratura). Ma, se la sintassi, del periodo imponesse una distinzione, questa dovrebbe essere triplice: ἅριστοι; πρεσβύτατοι; σοφώτατοι.

393.  o. c. p. 52.

394.  Luc. Eun. 2; 11.

395.  Su queste attribuzioni dell’Areopago, cfr. Plut. Cie. 24, 3 — Actus Apost. 17, 19 — Diog. Laërt. 5, 38. In occidente, nomineranno i maestri pubblici, i Consigli municipali.

396.  Luc. Eun. 7. Cfr. Chiappelli, in Saggi e note critiche, Bologna, 1895, pp. 105 sgg.

397.  Luc. Eun. 5-6; 10.

398.  Luc. Eun. 4.

399.  Luc. Eun. 12.

400.  Cfr. Ahrens, o. c. p. 74.

401.  Il procedimento dei concorsi per le cattedre di sofistica è ricostruito ampiamente in Hertzberg, Geschichte Griechenlands unter d. Römern, Halle, 1875, 3, 315 sgg.

402.  Cfr. Ahrens, o. c. p. 68.

403.  Desjardins, De tabulis alimentariis, Parisiis, 1854, pp. 28 sgg. — De Champagny, Les Antonins, Paris, 1875, 3, 422-423.

404.  IG. 14, 1127; cfr. Lacour-Gayet, Antonin le Pieux, p. 212.

405.  De Ruggiero, in Dis. ep. 1, 406 sgg.

406.  Hirschfeld, o. c. 217 sgg.

407.  Idem, o. c. 221-222.

408.  IG. 3, 1, 61.

409.  CIL. 2, 1174.

410.  CIL. 8, 1641.

411.  Mancini, Curator reipublicae in De Ruggiero, Diz. ep. II, 1347.

412.  Dig. 30, 117.

413.  Foucart, De collegiis scenicor. artificum apud Graecos, 1873, pp. 93 sgg. — Poland, De collegiis artificum Dionysiacorum, Dresden, 1895, pp. 19-21; Gesch. d. griechischen Vereinwesens, Leipzig, 1909, 47; 143 sgg.

414.  Gevaert, o. c. I, 57; II, 615.

415.  Plut. de musica 30 — Reisch, De musicis graecorum certaminibus, Vindobonae, 1885, pp. 28 sgg.

416.  Cfr. Horat. Epist. 2, 3, 414-415 — Gevärt, o. c. II, 583.

417.  Strab. 14, 29 (= p. 643); cfr. Lüders, o. c. pp. 85 sgg.

418.  CIG. 3088; cfr. 3059; 3060. — Dittenberger., Sylloge inscr. graec. II2, 523, ll. 15 sgg. Taluni hanno creduto che qualcuna di queste epigrafi si riferisca appunto alla scuola del sinodo (Lüders, o. c. 135 sgg. — Gevaert, o. c. II, 583-584); per l’opinione opposta, cfr. Müller, Griechische Bühnenalterthümer, Freiburg, 1886, p. 395, n. 4 — Poland, De collegiis etc. p. 13, n. 68.

419.  Poland, o. c. 8 sgg.; Gesch. d. Wereinsw. 129 sgg.

420.  Poland, De collegiis, etc. pp. 20 sgg.

421.  Poland, Griechische Vereinswesen, 46 segg. — Österr. Jahresh. 1908, p. 106.

422.  Rostowzew, o. c. 82 e n. 10 con le fonti ivi citate.

423.  Sono elencati e illustrati in Rostowzew, o. c. 69 sgg. Cfr. anche Petersen, L’arco di Traiano a Benevento, in Rom. Mittheil., 1892, pp. 248 sgg.; 259 sgg. — Dressel, Ludi decennales in Hirschfelds Festschrift, pp. 280 sgg.

424.  Dressel, loc. cit.Cohen, Médailles impériales, II2, 337, nn. 667 R; 673 R.

425.  Dio Cass. 71, 35 — (H. A.) Ant. phil. 6, 3.

426.  CIL. 6, 10.234, l. 2.

427.  CIL. 6, 9007, ll. 3-4. Si è pensato ad emendare in procurator monument[or]um [statuarum] imaginum ma non pare vi si possa contar troppo. Sarebbe audace pensare a un terra[e] imaginum?

428.  CIL. 6, 10.234, ll. 2-3 e fors’anche CIL. 6, 31053, l. 4 [adi]u[tor] rat[ionis] stat[uarum].