Arma virumque cano——

and

Magnanimum Æacidem, formidatamque tonanti
Progeniem.

But Virgil knew how to rise by degrees in his expressions: Statius was in his towering heights at the first stretch of his pinions. The description of his running horse, just starting in the Funeral Games for Archemorus, though the verses are wonderfully fine, are the true image of their author:

Stare adeò nescit, pereunt vestigia mille
Ante fugam; absentemque ferit gravis ungula campum;[140]

which would cost me an hour, if I had the leisure to translate them, there is so much of beauty in the original.

Virgil, as he better knew his colours, so he knew better how and where to place them. In as much haste as I am, I cannot forbear giving one example. It is said of him, that he read the Second, Fourth, and Sixth Books of his Æneids to Augustus Cæsar. In the Sixth, (which we are sure he read, because we know Octavia was present, who rewarded him so bountifully for the twenty verses which were made in honour of her deceased son, Marcellus,)⁠[141]—in this Sixth Book, I say, the poet, speaking of Misenus, the trumpeter, says,

——quo non præstantior alter
Ære ciere viros,——

and broke off in the hemistic, or midst of the verse; but in the very reading, seized as it were with a divine fury, he made up the latter part of the hemistic with these following words,

——martemque accendere cantu.

How warm, nay, how glowing a colouring is this! In the beginning of his verse, the word æs, or brass, was taken for a trumpet, because the instrument was made of that metal,—which of itself was fine; but in the latter end, which was made extempore, you see three metaphors, martemque,—accendere,—cantu. Good heavens! how the plain sense is raised by the beauty of the words! But this was happiness, the former might be only judgment: this was the curiosa felicitas, which Petronius attributes to Horace; it is the pencil thrown luckily full upon the horse’s mouth, to express the foam which the painter with all his skill could not perform without it. These hits of words a true poet often finds, as I may say, without seeking; but he knows their value when he finds them, and is infinitely pleased. A bad poet may sometimes light on them, but he discerns not a diamond from a Bristol-stone; and would have been of the cock’s mind in Æsop,—a grain of barley would have pleased him better than the jewel.

The lights and shadows which belong to colouring, put me in mind of that verse in Horace,

Hoc amat obscurum, vult hoc sub luce videri.

Some parts of a poem require to be amply written, and with all the force and elegance of words; others must be cast into shadows, that is, passed over in silence, or but faintly touched. This belongs wholly to the judgment of the poet and the painter. The most beautiful parts of the picture, and the poem, must be the most finished, the colours and words most chosen; many things in both, which are not deserving of this care, must be shifted off; content with vulgar expressions, and those very short, and left, as in a shadow, to the imagination of the reader.

We have the proverb, manum de tabulâ, from the painters; which signifies, to know when to give over, and to lay by the pencil. Both Homer and Virgil practised this precept wonderfully well, but Virgil the better of the two. Homer knew, that when Hector was slain, Troy was as good as already taken; therefore he concludes his action there: for what follows in the funerals of Patroclus, and the redemption of Hector’s body, is not, properly speaking, a part of the main action. But Virgil concludes with the death of Turnus; for after that difficulty was removed, Æneas might marry, and establish the Trojans, when he pleased. This rule I had before my eyes in the conclusion of the “Spanish Friar,” when the discovery was made that the king was living, which was the knot of the play untied; the rest is shut up in the compass of some few lines, because nothing then hindered the happiness of Torrismond and Leonora. The faults of that drama are in the kind of it, which is tragi-comedy. But it was given to the people: and I never writ any thing for myself but “Antony and Cleopatra.”

This remark, I must acknowledge, is not so proper for the colouring, as the design; but it will hold for both. As the words, &c. are evidently shown to be the cloathing of the thought, in the same sense as colours are the cloathing of the design, so the painter and the poet ought to judge exactly, when the colouring and expressions are perfect, and then to think their work is truly finished. Apelles said of Protogenes,—that he knew not when to give over. A work may be over-wrought, as well as under-wrought; too much labour often takes away the spirit by adding to the polishing, so that there remains nothing but a dull correctness, a piece without any considerable faults, but with few beauties; for when the spirits are drawn off, there is nothing but a caput mortuum. Statius never thought an expression could be bold enough; and if a bolder could be found, he rejected the first. Virgil had judgment enough to know daring was necessary; but he knew the difference betwixt a glowing colour and a glaring. As, when he compared the shocking of the fleets at Actium to the jostling of islands rent from their foundations, and meeting in the ocean, he knew the comparison was forced beyond nature, and raised too high; he therefore softens the metaphor with a credas: “you would almost believe—that mountains or islands rushed against each other:”

——pelago credas innare revulsas
Cycladas, aut montes concurrere montibus altos.

But here I must break off without finishing the discourse.

Cynthius aurem vellit, et admonuit, &c. The things which are behind are of too nice a consideration for an essay, begun and ended in twelve mornings; and perhaps the judges of painting and poetry, when I tell them how short a time it cost me, may make me the same answer which my late Lord Rochester made to one, who, to commend a tragedy, said it was written in three weeks: “How the devil could he be so long about it?” For that poem was infamously bad; and I doubt this Parallel is little better; and then the shortness of the time is so far from being a commendation, that it is scarcely an excuse. But if I have really drawn a portrait to the knees, or an half-length, with a tolerable likeness, then I may plead, with some justice, for myself, that the rest is left to the imagination. Let some better artist provide himself of a deeper canvas, and, taking these hints which I have given, set the figure on its legs, and finish it in the invention, design, and colouring.

THE
PREFACE
OF
MONSIEUR DE PILES,
THE FRENCH TRANSLATOR.

Among all the beautiful and delightful arts, that of painting has always found the most lovers; the number of them almost including all mankind. Of whom great multitudes are daily found, who value themselves on the knowledge of it: either because they keep company with painters, or that they have seen good pieces; or, lastly, because their gusto is naturally good. Which notwithstanding, that knowledge of theirs (if we may so call it) is so very superficial, and so ill grounded, that it is impossible for them to describe in what consists the beauty of those works, which they admire; or the faults, which are in the greatest part of those which they condemn. And truly it is not hard to find, that this proceeds from no other cause, than that they are not furnished with rules by which to judge; nor have any solid foundations, which are as so many lights set up to clear their understanding, and lead them to an entire and certain knowledge. I think it superfluous to prove, that this is necessary to the knowledge of painting. It is sufficient, that painting be acknowledged for an art; for that being granted, it follows, without dispute, that no arts are without their precepts. I shall satisfy myself with telling you, that this little treatise will furnish you with infallible rules of judging truly; since they are not only founded upon right reason, but upon the best pieces of the best masters, which our author hath carefully examined, during the space of more than thirty years; and on which he has made all the reflections which are necessary, to render this treatise worthy of posterity; which, though little in bulk, yet contains most judicious remarks; and suffers nothing to escape, that is essential to the subject which it handles. If you will please to read it with attention, you will find it capable of giving the most nice and delicate sort of knowledge, not only to the lovers, but even to the professors of that art.

It would be too long to tell you the particular advantages, which it has above all the books that have appeared before it, in this kind; you need only read it, and that will convince you of this truth. All that I will allow myself to say, is only this, that there is not a word in it which carries not its weight; whereas in all others, there are two considerable faults, which lie open to the sight, viz. that saying too much, they always say too little. I assure myself, that the reader will own it is a work of general profit: to the lovers of painting, for their instruction how to judge knowingly, from the reason of the thing; and to the painters themselves, by removing their difficulties, that they may work with pleasure; because they may be in some manner certain, that their productions are good. It is to be used like spirits, and precious liquors: the less you drink of it at a time, it is with the greater pleasure. Read it often, and but little at once, that you may digest it better; and dwell particularly on those passages which you find marked with an asterism *. For the observations which follow such a note, will give you a clearer light on the matter which is there treated. You will find them by the numbers which are on the side of the translation, from five to five verses, by searching for the like number in the remarks which are at the end of it, and which are distinguished from each other by this note †. You will find in the latter pages of this book, the judgment of the author on those painters, who have acquired the greatest reputation in the world; amongst whom, he was not willing to comprehend those who are now living. They are undoubtedly his, as being found among his papers, written in his own hand.

As for the prose translation, which you will find on the other side of the Latin poem, I must inform you on what occasion, and in what manner, it was performed. The love which I had for painting, and the pleasure which I found in the exercise of that noble art, at my leisure hours, gave me the desire of being acquainted with the late Monsieur du Fresnoy, who was generally reputed to have a thorough knowledge of it. Our acquaintance at length proceeded to that degree of intimacy, that he entrusted me with his poem, which he believed me capable both of understanding, and translating; and accordingly desired me to undertake it. The truth is, we had conversed so often on that subject, and he had communicated his thoughts of it so fully to me, that I had not the least remaining difficulty concerning it. I undertook therefore to translate it, and employed myself in it with pleasure, care, and assiduity; after which, I put it into his hands, and he altered in it what he pleased; till at last, it was wholly to his mind. And then he gave his consent that it should be published; but his death preventing that design, I thought it a wrong to his memory, to deprive mankind any longer of this translation, which I may safely affirm to be done according to the true sense of the author, and to his liking: since he himself has given great testimonies of his approbation to many of his friends. And they, who are acquainted with him, know his humour to be such, that he would never constrain himself so far, as to commend what he did not really approve. I thought myself obliged to say thus much, in vindication of the faithfulness of my work, to those who understand not the Latin; for as to those who are conversant in both the tongues, I leave them to make their own judgment of it.

The remarks which I have added to his work, are also wholly conformable to his opinions; and I am certain that he would not have disapproved them. I have endeavoured in them to explain some of the most obscure passages, and those which are most necessary to be understood: and I have done this according to the manner wherein he used to express himself, in many conversations which we had together. I have confined them also to the narrowest compass I was able, that I might not tire the patience of the reader, and that they might be read by all persons. But if it happens, that they are not to the taste of some readers, (as doubtless it will so fall out,) I leave them entirely to their own discretion; and shall not be displeased that another hand should succeed better. I shall only beg this favour from them, that in reading what I have written, they will bring no particular gusto along with them, or any prevention of mind; and that whatsoever judgment they make, it may be purely their own, whether it be in my favour, or in my condemnation.

DE
ARTE GRAPHICA
LIBER.

Ut pictura poesis erit; similisque poesi
Sit pictura; refert par œmula quæque sororem,
Alternantque vices et nomina; muta poesis
Dicitur hæc, pictura loquens solet illa vocari.
Quod fuit auditu gratum cecinere poetæ; 5.
Quod pulchrum aspectu pictores pingere curant:
Quæque poetarum numeris indigna fuêre,
Non eadem pictorum operam studiumq. merentur:
Ambæ quippe sacros ad religionis honores
Sydereos superant ignes, aulamque tonantis 10.
Ingressæ divûm aspectu, alloquioque fruuntur;
Oraque magna deûm, et dicta observata reportant,
Cœlestemque suorum operum mortalibus ignem.
Inde per hunc orbem studiis coeuntibus errant,
Carpentes quæ digna sui, revolutaque lustrant 15.
Tempora, quærendis consortibus argumentis.
Denique quæcunq. in cœlo, terraque, marique
Longius in tempus durare, ut pulchra, merentur,
Nobilitate sua, claroque insignia casu
Dives et ampla manet pictores atque poetas 20.
Materies; inde alta sonant per sæcula mundo
Nomina, magnanimis heroibus inde superstes
Gloria, perpetuoque operum miracula restant.
Tantus inest divis honor artibus atque potestas.
Non mihi Pieridum chorus hic, nec Apollo vocandus, 25.
Majus ut eloquium numeris, aut gratia fandi
Dogmaticis illustret opus rationibus horrens:
Cum nitidâ tantum et facili digesta loquelâ,
Ornari præcepta negent, contenta doceri.
Nec mihi mens animusve fuit constringere nodos 30.
Artificum manibus, quos tantùm dirigit usus;
Indolis ut vigor inde potens obstrictus hebescat,
Normarum numero immani, geniumq. moretur:
Sed rerum ut pollens ars cognitione, gradatim
Naturæ sese insinuet, verique capacem 35.
Transeat in genium, geniusq. usu induat artem.
Primum præceptum. i.e. pulchro.
Præcipua imprimis artisque potissima pars est,
Nôsse quid in rebus natura creârit ad artem
Pulchrius, idque modum juxta, mentemque vetustam:
Qua sine barbaries cæca et temeraria pulchrum 40.
Negligit, insultans ignotæ audacior arti,
Ut curare nequit, quæ non modo noverit esse;
Illud aput veteres fuit unde notabile dictum,
Nil pictore malo securius atque poeta.
Cognita amas, et amata cupis, sequerisq. cupita; 45.
Passibus assequeris tandem quæ fervidus urges:
Illa tamen quæ pulchra decent; non omnia casus
Qualiacumque dabunt, etiamve simillima veris:
Nam quamcumque modo servili haud sufficit ipsam
Naturam exprimere ad vivum; sed ut arbiter artis, 50.
Seliget ex illa tantùm pulcherrima pictor.
Quodque minus pulchrum, aut mendosum, corriget ipse
Marte suo, formæ veneres captando fugaces.
II. De speculatione et praxi.
Utque manus grandi nil nomine practica dignum
Assequitur, purum arcanæ quam deficit artis 55.
Lumen, et in præceps abitura ut cæca vagatur;
Sic nihil ars operâ manuum privata supremum
Exequitur, sed languet iners uti vincta lacertos;
Dispositumque typum non linguâ pinxit Apelles.
Ergo licèt totâ normam haud possimus in arte 60.
Ponere (cùm nequeant quæ sunt pulcherrima dici)
Nitimur hæc paucis, scrutati summa magistræ
Dogmata naturæ, artisque exemplaria prima
Altiùs intuiti; sic mens, habilisque facultas
Indolis excolitur, geniumque scientia complet; 65.
Luxuriansque in monstra furor compescitur arte:
Est modus in rebus, sunt certi denique fines,
Quos ultra citraque nequit consistere rectum.
III. De Argumento.
His positis, erit optandum thema nobile, pulchrum,
Quodque venustatum circa formam atque colorem 70.
Sponte capax, amplam emeritæ mox præbeat arti
Materiam, retegens aliquid salis et documenti.
Tandem opus aggredior; primoq. occurrit in albo
Disponenda typi, concepta potente Minervâ,
Machina, quæ nostris Inventio dicitur oris. 75.
Inventio prima picturæ pars.
Ilia quidem priùs ingenuis instructa sororum
Artibus Aonidum, et Phœbi sublimior æstu.
IV. Dispositio, sive operis totius œconomia.
Quræendasque inter posituras, luminis, umbræ,
Atque futurorum jam præsentire colorum
Par erit harmoniam, captando ab utrisque venustum. 80.
V. Fidelitas argumenti.
Sit thematis genuina ac viva expressio, juxtà
Textum antiquorum, propriis cum tempore formis.
VI. Inane rejiciendum.
Nec quod inane, nihil facit ad rem, sive videtur
Improprium, miniméque urgens, potiora tenebit
Ornamenta operis; tragicæ sed lege sororis, 85.
Summa ubi res agitur, vis summa requiritur artis.
Ista labore gravi, studio, monitisque magistri
Ardua pars nequit addisci rarissima: namque,
Ni priùs æthereo rapuit quod ab axe Prometheus
Sit jubar infusum menti cum flamine vitæ, 90.
Mortali haud cuivis divina hæc munera dantur;
Non uti Dædaleam licet omnibus ire Corinthum.
Ægypto informis quondam pictura reperta,
Græcorum studiis, et mentis acumine crevit:
Egregiis tandem illustrata, et adulta magistris, 95.
Naturam visa est miro superare labore.
Quos inter, graphidos gymnasia prima fuêre
Portus Athenarum, Sicyon, Rhodes, atque Corinthus,
Disparia inter se, modicùm ratione laboris;
Ut patet ex veterum statuis, formæ atque decoris
Achetypis; queis posterior nil protulit Ætas 100.
Condignum, et non inferius longè, arte, modoque.
VII. Graphis, seu positura, secunda picturæ pars.
Horum igitur vera ad normam Positura legetur:
Grandia, inæqualis, formosaque partibus amplis
Anteriora dabit membra, in contraria motu
Diverso variata, suo librataque centro. 105.
Membrorumque sinus ignis flammantis ad instar,
Serpenti undantes flexu; sed lævia, plana,
Magnaque signa, quasi sine tubere subdita tactu,
Ex longo deducta fluant, non secta minutim.
Insertisque toris sint nota ligamina, juxta 110.
Compagem anatomes, et membrificatio Græco
Deformata modo, paucisque expressa lacertis,
Qualis apud veteres; totoque Eurythmia partes
Componat; genitumque suo generante sequenti
Sit minus, et puncto videantur cuncta sub uno. 115.
Regula certa licet nequeat prospectica dici,
Aut complementum graphidos; sed in arte juvamen
Et modus accelerans operandi: at corpora falso
Sub visu in multis referens, mendosa labascit;
Nam geometralem nunquam sunt corpora juxtà 120.
Mensuram depicta oculis, sed qualia visa.
VIII. Varietas in figuris.
Non eadem formæ species, non omnibus ætas
Æqualis, similisque color, crinesque figuris:
Nam variis velut orta plagis gens dispare vultu est. 125.
IX. Figura sit una cum membris et vestibus.
X. Mutorum actiones imitandæ.
Singula membra, suo capiti conformia, fiant
Unum idemque simul corpus cum vestibus ipsis:
Mutorumque silens positura imitabitur actus.
XI. Figura princeps.
Prima figurarum, seu princeps dramatis, ultrò
Prosiliat media in tabula, sub lumine primo 130.
Pulchrior ante alias, reliquis nec operta figuris.
XII. Figurarum globi, seu cumuli.
Agglomerata simul sint membra, ipsæque figuræ
Stipentur, circumque globos locus usque vacabit;
Nè, malè dispersis dum visus ubique figuris
Dividitur, cunctisque operis fervente tumultu 135.
Partibus implicitis, crepitans confusio surgat.
XIII. Positurarum diversitas in cumulis.
Inque figurarum cumulis non omnibus idem
Corporis inflexus, motusque; vel artubus omnes
Conversis pariter non connitantur eodem;
Sed quædam in diversa trahant contraria membra, 140.
Transverséque aliis pugnent, et cætera frangant.
Pluribus adversis aversam oppone figuram,
Pectoribusque humeros, et dextera membra sinistris.
Seu multis constabit opus, paucisve figuris.
XIV. Tabulæ libramentum.
Altera pars tabulæ vacuo ne frigida campo, 145.
Aut deserta fiet, dum pluribus altera formis
Fervida mole sua supremam exurgit ad oram.
Sed tibi sic positis respondeat utraque rebus,
Ut si aliquid sursum se parte attollat in unâ,
Sic aliquid parte ex aliâ consurgat, et ambas 150.
Æquiparet, geminas cumulando æqualiter oras.
XV. Numerus figurarum.
Pluribus implicitum personis drama supremo
In genere ut rarum est; multis ita densa figuris
Rarior est tabula excellens; vel adhuc ferè nulla
Præstitit in multis, quod vix bene præstat in unâ: 155.
Quippe solet rerum nimio dispersa tumultu,
Majestate carere gravi, requieque decora;
Nec speciosa nitet vacuo nisi libera campo.
Sed, si opere in magno, plures thema grande requirat
Esse figurarum cumulos, spectabitur unà 160.
Machina tota rei; non singula quæque seorsim.
XVI. Internodia et pedes, exhibendi.
Præcipua extremis raro internodia membris
Adbdita sint: sed summa pedum vestigia nunquam.
XVII. Motus manuum motui capitis jungendus.
Gratia nulla manet, motusque, vigorque figuras
Retro aliis subter majori ex parte latentes, 165.
Ni capitis motum manibus comitentur agendo.
XVIII. Quæ fugienda in distributione et compositione.
Difficiles fugito aspectus, contractaque visu
Membra sub ingrato, motusque, actusq. coactos;
Quodq. refert signis, rectos quodammodo tractus,
Sive parallelos plures simul, et vel acutas, 170.
Vel geometrales, (ut quadra, triangula,) formas:
Ingratamque pari signorum ex ordine quandam
Symmetriam: sed præcipua in contraria semper
Signa volunt duci transversa, ut diximus antè.
Summa igitur ratio signorum habeatur in omni 175.
Composito; dat enim reliquis pretium, atq. vigorem.
XIX. Natura genio accommodanda.
XX. Signa antiqua naturæ modum constituunt.
Non ita naturæ astrictè sis cuique revinctus,
Hanc præter nihil ut genio studioque relinquas;
Nec sine teste rei natura, artisque magistra, 180.
Quidlibet ingenio, memor ut tantummodo rerum,
Pingere posse putes; errorum est plurima sylva,
Multiplicesque viæ, bene agendi terminus unus;
Linea recta velut sola est, et mille recurvæ.
Sed juxta antiquos naturam imitabere pulchram, 185.
Qualem forma rei propria, objectumque requirit.
XXI. Sola figura quomodo tractanda.
Non te igitur lateant antiqua numismata, gemmæ,
Vasa, typi, statuæ, cælataque marmora signis,
Quodq. refert specie veterum post sæcula mentem;
Splendidior quippe ex illis assurgit imago, 190.
Magnaque se rerum facies aperit meditanti;
Tunc nostri tenuem sæcli miserebere sortem,
Cùm spes nulla siet redituræ æqualis in ævum.
Exquisita siet formâ, dum sola figura
Pingitur; et multis variata coloribus esto.
XXII. Quid in pannis observandum.
Lati, ampliq. sinus pannorum, et nobilis ordo 195.
Membra sequens, subter latitantia, lumine et umbrâ
Exprimet; ille licet transversus sæpe feratur,
Et circumfusos pannorum porrigat extra
Membra sinus; non contiguos, ipsisque figuræ
Partibus impressos, quasi pannus adhæreat illis; 200.
Sed modicè expressos cum lumine servet et umbris:
XXIII. Quid multum conferat ad tabulæ ornamentum.
XXIV. Ornamentum auri et gemmarum.
XXV. Prototypus.
XXVI. Convenientia rerum cum scena.
XXVII. Charites et nobilitas.
XXVIII. Res quæque locum suum teneat.
Quæque intermissis passim sunt dissita vanis,
Copulet, inductis subtérve, supérve lacernis
Et membra, ut magnis, paucisque expressa lacertis,
Majestate aliis præstant, forma, atque decore: 205.
Haud secus in pannis, quos supra optavimus amplos,
Perpaucos sinuum flexus, rugasque, striasque,
Membra super, versu faciles, inducere præstat.
Naturæque rei proprius sit pannus, abundans
Patriciis; succinctus erit, crassusque bubulcis, 210.
Mancipiisque; levis, teneris, gracilisque puellis.
Inque cavis maculisque umbrarum aliquando tumescet,
Lumen ut excipiens, operis quà massa requirit,
Latius extendat, sublatisque aggreget umbris.
Nobilia arma juvant virtutum, ornantque figuras, 215.
Qualia musarum, belli, cultusque deorum.
Nec sit opus nimiùm gemmis auroq. refertum;
Rara etenim magno in pretio, sed plurima vili.
Quæ deinde ex vero nequeunt præsente videri,
Prototypum prius illorum formare juvabit. 220.
Conveniat locus, atque habitus: ritusq. decusque
Servetur: sit nobilitas, charitumque venustas,
(Rarum homini munus, cœlo, non arte petendum.)
Naturæ sit ubique tenor, ratioque sequenda. 225.
Non vicina pedum tabulato excelsa tonantis
Astra domus depicta gerent, nubesque notosque;
Nec mare depressum laquearia summa, vel orcum:
Marmoreamque feret cannis vaga pergula molem:
Congrua sed propriâ semper statione locentur.
XXIX. Affectus.
Hæc præter, motus animorum, et corde repostos 230.
Exprimere affectus, paucisque coloribus ipsam
Pingere posse animam, atque, oculis præbere videndam,
Hoc opus, hic labor est. Pauci, quos æquus amavit
Jupiter, aut ardens evexit ad æthera virtus,
Dis similes, potuere manu miracula tanta. 235.
Hos ego rhetoribus tractandos desero; tantùm
Egregii antiquum memorabo sophisma magistri,
Verius affectus animi vigor exprimit ardens,
Solliciti nimiùm quam sedula cura laboris.
XXX. Gothorum ornamenta fugienda.
Chromatice tertia pars picturæ.
Denique nil sapiat Gothorum barbara trito 240.
Ornamenta modo, sæclorum et monstra malorum:
Queis ubi bella, famem, et pestem, discordia, luxus,
Et Romanorum res grandior intulit orbi,
Ingenuæ periere artes, periere superbæ
Artificum moles; sua tunc miracula vidit 245.
Ignibus absumi pictura; latere coacta
Fornicibus, sortem et reliquam confidere cryptis;
Marmoribusque diu sculptura jacere sepultis.
Imperium interea, scelerum gravitate fatiscens,
Horrida nox totum invasit, donoque superni 250.
Luminis indignum, errorum caligine mersit,
Impiaque ignaris damnavit sæcla tenebris.
Unde coloratum graiis huc usque magistris
Nil superest tantorum hominum, quod mente modoque
Nostrates juvet artifices, doceatque laborem; 255.
Nec qui chromatices nobis, hoc tempore, partes
Restituat, quales Zeuxis tractaverat olim,
Hujus quando magnâ velut arte æquavit Apellem
Pictorum Archigraphum, meruitque coloribus altam
Nominis æterni famam, toto orbe sonantem. 260.
Hæc quidem ut in tabulis fallax, sed grata venustas,
Et complementum graphidos (mirabile visu)
Pulchra vocabatur, sed subdola, lena sororis:
Non tamen hoc lenocinium, fucusque, dolusque
Dedecori fuit unquam; illi sed semper honori, 265.
Laudibus et meritis; hanc ergo nosse juvabit.
Lux varium, vivumque dabit, nullum umbra, colorem.
Quo magis adversum est corpus, lucique propinquum,
Clarius est lumen; nam debilitatur eundo.
Quo magis est corpus directum, oculisque propinquum, 270.
Conspicitur melius; nam visus hebescit eundo.
XXXI. Tonorum luminum et umbrarum ratio.
Ergo in corporibus, quæ visa adversa, rotundis,
Integra sint, extrema abscedant perdita signis
Confusis, non præcipiti labantur in umbram
Clara gradu, nec adumbrata in clara alta repentè, 275.
Prorumpant; sed erit sensim hinc atque inde meatus
Lucis et umbrarum; capitisque unius ad instar,
Totum opus, ex multis quamquam sit partibus, unus
Luminis umbrarumque globus tantummodo fiet,
Sive duas, vel tres ad summum, ubi grandius esset 280.
Divisum pegma in partes statione remotas.
Sintque ita discreti inter se, ratione colorum,
Luminis, umbrarumque, antrorsum ut corpora clara
Obscura umbrarum requies spectanda relinquat;
Claroque exiliant umbrata atque aspera campo. 285.
Ac veluti in speculis convexis, eminet ante
Asperior reipsâ vigor, et vis aucta colorum
Partibus adversis; magis et fuga rupta retrorsum
Illorum est (ut visa minùs vergentibus oris)
Corporibus dabimus formas hoc more rotundas. 290.
Mente modoque igitur plastes, et pictor, eodem
Dispositum tractabit opus: quæ sculptor in orbem
Atterit, hæc rupto procul abscedente colore
Assequitur pictor, fugientiaque illa retrorsum 295.
Jam signata minùs confusa coloribus aufert:
Anteriora quidem directè adversa, colore
Integra vivaci, summo cum lumine et umbra
Antrorsum distincta refert, velut aspera visu.
Sicque super planum inducit leucoma colores.
Hos velut ex ipsâ naturâ immotus eodem 300.
Intuitu circum statuas daret inde rotundas.
XXXII. Corpora densa et opaca cum translucentibus.
Densa figurarum solidis quæ corpora formis
Subdita sunt tactu, non translucent, sed opaca
In translucendi spacio ut super aera, nubes,
Lympida stagna undarum, et inania cætera debent 305.
Asperiora illis prope circumstantibus esse;
Ut distincta magis firmo cum lumine et umbra,
Et gravioribus ut sustenta coloribus, inter
Aerias species subsistant semper opaca:
Sed contra, procul abscedant perlucida, densis 310.
Corporibus leviora; uti nubes, aer, et undæ.
XXXIII. Non duo ex cœlo lumina in tabulam æqualia.
Non poterunt diversa locis duo lumina eádem
In tabulâ paria admitti, aut æqualia pingi:
Majus at in mediam lumen cadet usque tabellam
Latius infusum, primis qua summa figuris 315.
Res agitur, circumque oras minuetur eundo:
Utque in progressu jubar attenuatur ab ortu
Solis, ad occasum paulatìm, et cessat eundo;
Sic tabulis lumen, tota in compage colorum,
Primo à fonte, minus sensim declinat eundo. 320.
Majus ut in statuis, per compita stantibus urbis,
Lumen habent partes superæ, minus inferiores;
Idem erit in tabulis: majorque nec umbra, vel ater
Membra figurarum intrabit color, atque secabit:
Corpora sed circum umbra cavis latitabit oberrans: 325.
Atquè ita quæretur lux opportuna figuris,
Ut late infusum lumen lata umbra sequatur.
Unde, nec immeritò, fertur Titianus ubique
Lucis et umbrarum Normam appellâsse Racemum.
XXXIV. Album et nigrum.
Purum album esse potest propiusque magisque remotum: 330.
Cum nigro antevenit propiùs; fugit absq. remotum.
Purum autem nigrum antrorsum venit usque propinquum.
Lux fucata suo tingit, miscetque colore
Corpora, sicque suo, per quem lux funditur, aer.
XXXV. Colorum reflectio.
Corpora juncta simul, circumfusosque colores 335.
Excipiunt, propriumque aliis radiosa reflectunt.
XXXVI. Unio colorum.
Pluribus in solidis liquida sub luce propinquis,
Participes, mixtosque simul decet esse colores.
Hanc Normam Veneti pictores ritè sequuti,
(Quæ fuit antiquis corruptio dicta colorum) 340.
Cùm plures opere in magno posuêre figuras;
Nè conjuncta simul variorum inimica colorum
Congeries formam implicitam, et concisa minutis
Membra daret pannis, totam unamquamque figuram
Affini, aut uno tantùm vestire colore, 345.
Sunt soliti; variando tonis tunicamq. togamq.
Carbaseosque sinus, vel amicum in lumine et umbra
Contiguis circum rebus sociando colorem.
XXXVII. Aër interpositus.
Qua minus est spacii aërii, aut quà purior aër,
Cuncta magis distincta patent, speciesq. reservant: 350.
Quâque magis densus nebulis, aut plurimus aër
Amplum inter fuerit spatium porrectus, in auras
Confundet rerum species, et perdet inanes.
XXXVII. Distantiarum relatio.
Anteriora magis semper finita, remotis
Incertis dominentur et abscedentibus, idque
More relativo, ut majora minoribus extent. 355.
XXXIX. Corpora procul distantia.
Cuncta minuta procul massam densantur in unam;
Ut folia arboribus sylvarum, et in æquore fluctus.
XL. Contigua et dissita.
XLI. Contraria extrema fugienda.
XLII. Tonus et color varii.
Contigua inter se coëant, sed dissita distent,
Distabuntque tamen grato, et discrimine parvo. 360.
Extrema extremis contraria jungere noli;
Sed medio sint usque gradu sociata coloris.
Corporum erit tonus atque color variatus ubique;
Quærat amicitiam retro; ferus emicet ante.
XLIII. Luminis delectus.
Supremum in tabulis lumen captare diei, 365.
Insanus labor artificum; cùm attingere tantùm
Non pigmenta queant: auream sed vespere lucem;
Seu modicùm mane albentem; sive ætheris actam
Post hyemem nimbis transfuso sole caducam;
Seu nebulis fultam accipient, tonitruque rubentem. 370.
XLIV. Quædam circa praxim.
Lævia quæ lucent, veluti crystalla, metalla,
Ligna, ossa, et lapides; villosa, ut vellera, pelles,
Barbæ, aqueique oculi, crines, holoserica, plumæ;
Et liquida, ut stagnans aqua, reflexæque sub undis
Corporeæ species, et aquis contermina cuncta, 375.
Subter ad extremum liquidè sint picta, superque
Luminibus percussa suis, signisque repostis.
XLV. Campus tabulæ.
XLVI. Color vividus, non tamen pallidus.
Area, vel campus tabulæ vagus esto, levisque
Abscedat latus, liquidèque bene unctus amicis
Tota ex mole coloribus, unâ sive patellâ; 380.
Quæque cadunt retro in campum, confinia campo.
Vividus esto color, nimio non pallidus albo;
Adversisque locis ingestus plurimus ardens:
Sed levitèr parcèque datus vergentibus oris.
XLVII. Umbra.
XLVIII. Ex una patella sit tabula.
Cuncta labore simul coëant, velut umbrâ in eâdem. 385.
Tota sit tabula ex unâ depicta patellâ.
XLIX. Speculum pictorum magister.
Multa ex naturâ speculum præclara docebit;
Quæque procul sero spatiis spectantur in amplis.
L. Dimidia figura, vel integra ante alias.
Dimidia effigies, quæ sola, vel integra plures 390.
Ante alias posita ad lucem, stat proxima visu,
Et latis spectanda locis, oculisque remota,
Luminis umbrarumque gradu sit picta supremo.
LI. Effigies.
Partibus in minimis imitatio justa juvabit
Effigiem, alternas referendo tempore eodem
Consimiles partes; cum luminis atque coloris 395.
Compositis, justisque tonis; tunc parta labore
Si facili et vegeto micat ardens, viva videtur.
LII. Locus tabulæ.
LIII. Lumina lata.
LIV. Quantitas luminis loci in quo tabula est exponenda.
Visa loco angusto tenerè pingantur, amico
Juncta colore, graduque; procul quæ picta, feroci
Sint et in æquali variata colore, tonoque. 400.
Grandia signa volunt spacia ampla, ferosque colores.
Lumina lata, unctas simul undique copulet umbras
Extremus labor. In tabulas demissa fenestris
Si fuerit lux parva, color clarissimus esto:
Vividus at contra, obscurusque, in lumine aperto. 405.
LV. Errores et vitia picturæ.
Quæ vacuis divisa cavis, vitare memento;
Trita, minuta, simul quæ non stipata dehiscunt;
Barbara, cruda oculis, rugis fucata colorum,
Luminis umbrarumque tonis æqualia cuncta;
Fœda, cruenta, cruces, obscœna, ingrata, chimeras, 410.
Sordidaque et misera, et vel acuta, vel aspera tactu;
Quæque dabunt formæ, temerè congesta, ruinam,
Implicitas aliis confundent mixtaque partes.
LVI. Prudentia in pictore.
Dumque fugis vitiosa, cave in contraria labi
Damna mali; vitium extremis nam semper inhæret. 415.
LVII. Elegantium idea tabularum.
Pulchra gradu summo, graphidos stabilita vetustæ
Nobilibu signis, sunt grandia, dissita, pura,
Tersa, velut minimè confusa, labore ligata,
Partibus ex magnis paucisque efficta, colorum
Corporibus distincta feris, sed semper amicis. 420.
LVIII. Pintor tyro.
Qui bene cœpit, uti facti jam fertur habere
Dimidium; picturam ita nil, sub limine primo
Ingrediens, puer, offendit damnosius arti,
Quàm varia errorum genera, ignorante magistro,
Ex pravis libare Typis mentemque veneno 425.
Inficere in toto quod non abstergitur ævo.
LIX. Ars debet servire pictori non pictor arti.
Nec graphidos rudis artis adhuc citò qualiacunque
Corpora viva super, studium meditabitur, ante
Illorum quam symmetriam, internodia, formam
Noverit, inspectis, docto evolvente magistro, 430.
Archetypis, dulcesque dolos præsenserit artis.
Plusque manu ante oculos quam voce docebitur usus.
Quære artem quæcumque juvant; fuge quæque repugnant.
LX. Oculos recreant diverstias et operis facilitas, quæ speciatim ars dictur.
Corpora diversæ naturæ juncta placebunt;
Sic ea quæ facili contempta labore videntur: 435.
Æthereus quippe ignis inest et spiritus illis;
Mente diu versata, manu celeranda repenti.
Arsque laborque operis grata sic fraude latebit:
Maxima deinde erit ars, nihil artis inesse videri.
LXI. Archetypus in mente apographum in tela.
Nec prius inducas tabulæ, pigmenta colorum, 440.
Expensi quàm signa typi stabilita nitescant,
Et menti præsens operis sit pegma futuri.
LXII. Circinus in oculis.
Prævaleat sensus rationi, quæ officit arti
Conspicuæ; inque oculis tantummodo circinus esto.
LXIII. Superbia pictori nocet plurimùm.
Utere doctorum monitis, nec sperne superbus 445.
Discere, quæ de te fuerit sententia vulgi.
Est cæcus nam quisque suis in rebus, et expers
Judicii, prolemque suam miratur amatque.
Ast ubi consilium deerit sapientis amici,
Id tempus dabit, atque mora intermissa labori. 450.
Non facilis tamen ad nutus, et inania vulgi
Dicta, levis mutabis opus, geniumque relinques:
Nam qui parte sua sperat bene posse mereri
Multivaga de plebe, nocet sibi, nec placet ulli.
LXIV. γνῶθι σεαυτὸν.
LXV. Quod mente conceperis manu comproba.
Cumq. opere in proprio soleat se pingere pictor, 455.
(Prolem adeo sibi ferre parem natura suevit)
Proderit imprimis pictori γνῶθι σεαυτὸν,
Ut data quæ genio colat, abstineat que negatis.
Fructibus utque suus nunquam est sapor, atque venustas
Floribus, insueto in fundo, præcoce sub anni 460.
Tempore, quos cultus violentus et ignis adegit:
Sic nunquam, nimio quæ sunt extorta labore,
Et picta invito genio, nunquam illa placebunt.
Vera super meditando, manûs labor improbus adsit.
Nec tamen obtundat genium, mentisq. vigorem. 465.
LXVI. Matutinum tempus labori aptum.
Optima nostrorum pars matutina dierum,
Difficili hanc igitur potiorem impende labori.
LXVII. Singulis diebus aliquid faciendum.
LXVIII. Affectus inobservati et naturales.
LXIX. Non desint pugillares.
Nulla dies abeat, quin linea ducta supersit.
Perq. vias, vultus hominum, motusq. notabis
Libertate sua proprios, positasque figuras
Ex sese faciles, ut inobservatus, habebis. 470.
Mox quodcumque mari, terris, et in aëre pulchrum
Contigerit, chartis propera mandare paratis,
Dum præsens animo species tibi fervet hianti.
Non epulis nimis indulget pictura, meroque 475.
Parcit: amicorum nisi cum sermone benigno
Exhaustam reparet mentem recreata; sed inde
Litibus, et curis, in cœlebe libera vita,
Secessus procul à turba, strepituque remotos,
Villarum, rurisque beata silentia quærit. 480.
Namque recollecto, totâ incumbente Minervâ,
Ingenio, rerum species præsentior extat;
Commodiusque operis compagem amplectitur omnem.
Infami tibi non potior sit avara peculî
Cura, aurique fames, modicâ quam sorte beato, 485.
Nominis æterni, et laudis pruritus habendæ,
Condignæ pulchrorum operum mercedis in ævum.
Judicium, docile ingenium, cor nobile, sensus
Sublimes, firmum corpus, florensque juventa,
Commoda res, labor, artis amor, doctusque magister; 490.
Et quamcumque voles occasio porrigat ansam,
Ni genius quidam adfuerit, sydusque benignum,
Dotibus his tantis, nec adhuc ars tanta paratur.
Distat ab ingenio longè manus. Optima doctis
Censentur, quæ parva minus; latet omnibus error; 495.
Vitaque tam longæ brevior non sufficit arti.
Desinimus nam posse senes, cùm scire periti
Incipimus, doctamque manum gravat ægra senectus;
Nec gelidis fervet juvenilis in artubus ardor.
Quare agite, O juvenes, placido quos sydere natos 500.
Pacifera studia allectant tranquilla Minervæ;
Quosque suo fovet igne, sibique optavit alumnos!
Eja agite, atque animis ingentem ingentibus artem
Exercete alacres, dum strenua corda juventus
Viribus extimulat vegetis, patiensque laborum est; 505.
Dum vacua errorum, nulloque imbuta sapore
Pura nitet mens, et rerum sitibunda novarum,
Præsentes haurit species, atque humida servat.
LXX. Ordo studiorum.
In geometrali priùs arte parumpèr adulti,
Signa antiqua super Graiorum addiscite formam; 510.
Nec mora, nec requies, noctuque diuque labori,
Illorum menti atque modo, vos donec agendi
Praxis ab assiduo faciles assueverit usu.
Mox, ubi judicium emensis adoleverit annis,
Singula quæ celebrant primæ exemplaria classis, 515.
Romani, Veneti, Parmenses, atque Bononi,
Partibus in cunctis pedetentìm, atque ordine recto,
Ut monitum suprà est, vos expendisse juvabit.
Hos apud invenit Raphael miracula summo
Ducta modo, veneresque habuit, quas nemo deinceps. 520.
Quidquid erat formæ scivit Bonarota potenter.
Julius à puero musarum eductus in antris,
Aonias reseravit opes, graphicâque poesi
Quæ non visa prius, sed tantùm audita poetis,
Ante oculos spectanda dedit sacraria Phœbi: 525.
Quæque coronatis complevit bella triumphis
Heroum fortuna potens, casusque decoros,
Nobilius reipsâ antiqua pinxisse videtur.
Clarior ante alios Corregius extitit, ampla
Luce superfusa, circum coëuntibus umbris, 530.
Pingendique modo grandi, et tractando colore
Corpora. Amicitiamque, gradusque, dolosque colorum,
Compagemque ita disposuit Titianus, ut inde
Divus appellatus, magnis sit honoribus auctus,
Fortunæque bonis: quos sedulus Hannibal omnes 535.
In propriam mentem, atque modum mirâ arte coëgit.
LXXI. Natura et experientia artem perficiunt.
Plurimus inde labor Tabulas imitando juvabit
Egregias, operumque Typos; sed plura docebit
Natura ante oculos præsens; nam firmat et auget
Vim genii, ex illâque artem experientia complet. 540.
Multa supercilio quæ Commentaria dicent.
Hæc ego, dum memoror subitura volubilis ævi
Cuncta vices, variisque olim peritura ruinis,
Pauca sophismata sum graphica immortalibus ausus 545.
Credere pieriis, Romæ meditatus: ad Alpes,
Dum super insanas moles, inimicaque castra
Borbonidum decus et vindex Lodoicus avorum,
Fulminat ardenti dextrâ, patriæque resurgens
Gallicus Alcides premit Hispani ora Leonis. 550.