KING ALFONSO X

1221-1284

58. Esta é como Santa Maria serviu en logar de la monia que sse foi do mõesteiro.

De vergonna nos guardar
punna todavia
et de falir et d’ errar
a Virgen Maria.
Et guarda-nos de falir
et ar quer-nos encobrir
quando en erro caemos,
des i faz-nos repentir
et a emenda vĩir
dos pecados que fazemos.
D’ est’ un miragre mostrar
en un abadia
quis a Reinna sen par
santa que nos guia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Ũa dona ouv’ ali
que, per quant’ eu aprendi,
era meninna fremosa,
demais sabia assi
tẽer sa orden que ni
ũa atan aguçosa
era d’i aproveitar
quanto mais podia,
et poren lle foran dar
a tesoureria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Mai-lo demo, que prazer
non ouv’ en, fez-lle querer
tan ben a un cavaleiro
que lle non dava lezer
tra en que a foi fazer
que saiu do mõesteiro;
mais ant’ ela foi leixar
chaves que tragia
na cinta ant’ o altar
da en que criia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Ai Madre de Deus! (enton
diss’ ela en sa razon)
leixo-vos est’ en comenda,
et a vos de coraçon
m’acomend’. E foi-s’, e non
por ben fazer sa fazenda,
con aquel que muit’ amar
mais ca si sabia,
et foi gran tempo durar
con el en folia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E o cavaleiro fez,
poi-la levó d’ essa vez,
en ela fillos et fillas,
mais la Virgen de bon prez
que nunca amou sandez
mostrou i maravillas;
que a vida estrannar
lle fez que fazia,
por en sa claustra tornar
u ante vivia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Mais en quant’ ela andou
con mal sen, quanto leixou
aa Virgen comendado
ela mui ben o guardou,
ca en seu logar entrou
et deu a todo recado
de quant’ ouv’ a recadar,
que ren non falia,
segundo no semellar
de quen a viia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Mais pois que s’ arrepentiu
a monia et se partiu
do cavaleiro mais cedo,
nunca comeu nen dormiu
tro o mõesteiro viu;
et entrou en el a medo
et fillou-s’ a preguntar
os que connocia
do estado do logar
que saber queria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
Disseron-ll’ enton sinal:
abadess’ avemos tal
et priol’ e tesoureira,
cada ũa d’ elas val
muit’, et de ben sen mal
nos fazen de gran maneira.
Quand’ est’ oiu asinar
logo se prendia
porque s’ assi nomear
con elas oia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E ela con gran pavor
tremendo et sen coor
foi-se pera a eigreia;
mais la Madre do Sennor
lle mostrou tan gran amor
(et poren bẽeita seia)
que as chaves foi achar
u postas avia,
et seus panos foi fillar
que ante vestia.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
E tan toste, sen desden
et sen vergonna de ren
aver, juntou o convento
et contou-lles o gran ben
que lle fezo a que ten
o mund’ en seu mandamento;
et por lles todo provar
quanto lles dizia
fez seu amigo chamar
que ll’ o contaria.
De vergonna nos guardar
punna todavia.
O convento por mui gran
maravilla tev’ a pran,
pois que a cousa provada
viron, dizendo que tan
fremosa, par san Johan,
nunca lles fora contada;
et fillaron-se a cantar
con grand’ alegria:
Salve te, strela do mar,
Deus, lume do dia.
De vergonna nos guardar
punna todavia
et de falir et d’errar
a Virgen Maria.

59. Como Santa Maria fez estar o monge trezentos anos ao canto da passarinna porque lle pedia que lle mostrasse qual era o ben que avian os que eran en Paraiso.

Quen a Virgen ben servirá
a Paraiso irá.
E d’ aquest’ un gran miragre
vos quero eu ora contar
que fezo Santa Maria
por un monge que rogar
ll’ ia sempre que lle mostrasse
qual ben en Parais’ ha,
Quen a Virgen ben servirá,
e que o viss’ en sa vida,
ante que fosse morrer;
et porend’ a Groriosa
vedes que lle foi fazer:
fez lo entrar en ũa orta
en que muitas vezes ja
(Quen a Virgen ben servirá)
entrara, mais aquel dia
fez que ũa font’ achou
mui crara et mui fremosa,
et cab’ ela s’ assentou;
et pois lavou mui ben sas mãos
diss’: ai Virgen, que será?
(Quen a Virgen ben servirá)
Se verei do Paraiso
o que ch’ eu muito pedi,
algun pouco de seu viço
ante que saia d’ aqui,
et ben saiba do que ben obra
que galardon averá.
Quen a Virgen ben servirá.
Tan toste que acabada
ouv’ o mong’ a oraçon
oiu ũa passarinna
cantar log’ en tan bon son
que se escaeceu seendo
et catando sempr’ alá.
Quen a Virgen ben servirá.
Atan gran sabor avia
d’ aquel cant’ e d’ aquel lais
que grandes trezentos anos
estevo assi ou mais,
cuidando que non estevera
senon pouco, com’ está
(Quen a Virgen ben servirá)
mong’ algũa vez no ano
quando sal ao vergeu.
Des i foi-s’ a passarinna,
de que foi a el mui greu,
et diz’: Eu aqui ir-me quero
ca oi mais comer querrá
(Quen a Virgen ben servirá)
o Convent’. E foi-se logo
et achou un gran portal
que nunca vira, et disse:
Ai Santa Maria val!
Non é est’ o meu mõesteiro,
pois de mi que se fará?
Quen a Virgen ben servirá.
Des i entrou na eigreia
et ouveron gran pavor
os monges quando o viron
et demandou-ll’ o prior,
dizend’: Amigo, vos quen sodes
ou que buscades acá?
Quen a Virgen ben servirá.
Diss’ el: Busco meu abade
que agor’ aqui leixei
et o prior et os frades
de que mi agora quitei
quando foi a aquela orta;
u seen? quen mi o dirá?
Quen a Virgen ben servirá.
Quand’ est’ oiu o abade
teve-o por de mal sen,
et outrossi o convento;
mais des que o souberon ben
de como fora este feito
disseron: quen oirá
(Quen a Virgen ben servirá)
nunca tan gran maravilla
como Deus por este fez
polo rogar de sa Madre,
Virgen santa de gran prez!
Et por aquesto a loemos,
mais quen a non loará
(Quen a Virgen ben servirá)
mais d’ outra cousa que seia?
Ca, par Deus, gran dereit’ é
pois quanto nos lle pedimos
nos da seu Fill’ a la fe
por ela, et aqui nos mostra
o que nos depois dará.
Quen a Virgen ben servirá
a Paraiso irá.

60. Cantiga de loor
Esta é de loor de Santa Maria, com’ é fremosa et boa et ha gran poder.

Rosa das rosas et fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores!
Rosa de beldad et de parecer
et fror d’ alegria et de prazer,
dona en mui piadosa seer,
sennor en toller coitas e doores.
Rosa das rosas, et fror das frores.
A tal Sennor dev’ ome muit’ amar,
que de todo mal o pode guardar
et pode ll’ os pecados perdõar
que faz no mundo per maos sabores.
Rosa das rosas et fror das frores.
Devemo-la muito amar et servir,
ca punna de nos guardar de falir,
des i dos erros nos faz repentir
que nos fazemos come pecadores.
Rosa das rosas et fror das frores.
Esta dona que tenno por Sennor
et de que vos quero seer trobador,
se eu per ren poss’ aver seu amor
dou ao demo os outros amores.
Rosa das rosas et fror das frores,
Dona das donas, Sennor das sennores!

61. Esta é como en terra de Pulla en ũa vila que ha nome Foia jogava ũa moller aos dados con outras conpannas ant’ ũa eigreia, et porque perdeu lançou ũa pedra que dess’ ao Meninno da omage de Santa Maria et ela alçou o braço et recebeu o colbe.

Poi-las figuras fazen dos santos renembrança,
quen as cuida desonrrar mui fol é sen dultança.
D’ esto direi un miragre que a Groriosa
fez grand’ en terra de Pulla, como poderosa,
sobr’ un mal feito que fez ũa moller astrosa,
por que prendeu poren morte a mui gran viltança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Esto na vila de Foia foi ant’ ũna eigreia
u estav’ ũa omage da que sempre seia
bẽeita, feita de marmor, de mui gran sobeia
beldade, en que as gentes avian fiança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
En essa vila, segund’ eu aprix’ en verdade,
fillo do Emperador i era rei Corrade;
de sa conpanna jogavan ant’ a Maiestade
dados omees et molleres, com’ é sa usança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Ũa moller, alemanna, tafur et sandia,
jogava i, et porque perdeu tal felonia
lle creceu que ao Fillo da omagen ia
corrend’, e log’ ũa pedra por sa malandança
(Poi-las figuras fazen dos santos renembrança)
lle lançou por en rosto feri-lo Meninno;
mais la Madr’ alçou o braço logo mui festinno
et en o coved’ a pedra fez-ll’ un furadinno
que lle pareceu sempre por gran demostrança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Quand’ aquesta maravilla foi al rei contada
logo foi por seu mandado a moller fillada,
des i por toda-las ruas da vila rastrada:
desta guisa a sa Madre quis Deus dar vingança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.
Des i el rei a omagen ben guardar mandava,
et o pintor d’ essa vila toda a pintava,
mais o braço por ninhũa ren non ll’ o tornava
com’ ant’ era, ca non quis Deus por sinificança.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança
quen as cuida desonrrar mui foi é sen dultança.

62. Como Santa Maria tornou a meninna que era garrida corda et levo-a sigo a Paraiso.

Ai Santa Maria,
quen se per vos guia
quit’ é de folia
e sempre faz ben.
Porend’ un miragre vos direi fremoso
que fezo a Madre do Rei glorioso
e de o oir ser-vos-a sabroso
e prazer-mi-a en.
Ai Santa Maria!
Aqueste foi feito por ũa meninna
que chamavan Musa, que mui fremosinna
era e aposta mas garridelinna
e de pouco sen.
Ai Santa Maria!
E esto fazendo a mui groriosa
pareceu-lle en sonnos sobeio fremosa,
con muitas meninnas de maravillosa
beldad; e poren
(Ai Santa Maria!)
quisera-se Musa ir con elas logo,
mas Santa Maria lle dis’: Eu te rogo
que, se mig’ir queres, leixes ris’ e jogo,
orgull’ e desden.
(Ai Santa Maria!)
E se esto fazes, d’ oi a trinta dias
serás comigo entr’ estas conpannias
de moças que vees, que non son sandias,
ca lles non conven.
Ai Santa Maria!
Atant’ ouve Musa sabor das conpannas
que en vision vira que leixou sas mannas
e fillou log’ outras d’ aquelas e strannas
et non quis al ren.
Ai Santa Maria!
O padre e a madre, quand’ aquesto viron,
preguntaron Musa, e pois que ll’ oiron
contar o que vira, merçee pediron
a que nos manten.
Ai Santa Maria!
A vint’ e seis dias tal fever aguda
fillou log’ a Musa que jouve tenduda,
e Santa Maria ll’ ouv’ apareçuda,
que lle disse: Ven,
(Ai Santa Maria!)
ven para mi toste. Respos-lle: De grado;
e quando o prazo dos dias chegado
foi, seu espirito ouve Deus levado
u dos outros ten
(Ai Santa Maria!)
santos. E poren seia de nos rogado
que en juizo u verrá irado
que nos ache sen erro e sen pecado,
e dized’: Amen.
Ai Santa Maria
quen se per vos guia
quit’ é de folia
e sempre faz ben.

63. Cantiga de loor

Por nos, Virgen Madre,
rog’ a Deus teu Padre
et Fill’ e amigo,
rog’ a Deus teu Padre,
a Deus que nos preste
roga-lle pois este
teu Fill’ e amigo,
roga-lle pois este
roga que nos valla,
pois ele é sen falla,
teu Fill’ e amigo,
pois ele é sen falla.

64. Como ũa moller pobre deu sa ovella a un ovelleiro et quando ao trosquiar das ovellas vẽo a vella demandar a sua et o ovelleiro disse que a comera o lobo; e ela chamou Santa Maria de Rocamador, et a ovella braadou u-la tijnna o ovelleiro asconduda et disse: Ei-me acá, ei-m’ acá.

A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez
ar fez pois ũa ovella
ela falar ũa vez.
Esto fez Santa Maria
por ũa pobre moller
que a de grado servia
como quen ben servir quer;
et porend’ ela un dia
valeu-ll’ u lle foi mester
e mostrou i seu miragre
que vos non foi mui rafez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
Aquesta moller mesquinna,
de quanto pud’ achegar,
conprou ũa ovellinna
et foi-a dar a guardar
a un pegureiro aginna,
et pois ao trosquiar
foi en demandar a lãa
pola vender por seu prez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
Mas lo pegureir’ astroso
a ovella ascondeu
et come cobijçoso
diss’: O lobo a comeu!
A vella por mentiroso
o tev’ end’ e lle creceu
tal coita por sa ovella
que tornou tal come pez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
E disse: Ai Groriosa,
a mia ovella me dá!
ca tu end’ es poderosa
de o fazer; et d’ alá
du jazia a astrosa
ovella diss’: Ei-m’ acá.
Et assi Santa Maria
aquest’ engano desfez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez.
E a vella mui festinno
sa ovella trosquiou
et meteu-s’ ao caminno
et quanto mas pod’ andou,
a costas seu velloçinno,
a Rocamador chegou,
dizend’: Esto fez a Virgen
que sempre teve belmez.
A Madre do que a bestia
de Balaam falar fez
ar fez pois ũa ovella
ela falar ũa vez.

65. Cantiga de loor

Dized’ ai trobadores,
a Sennor das sennores
porque a non loades?
Se vos trobar sabedes,
a por que Deus avedes
porque a non loades?
A Sennor que dá vida
et é de ben conprida,
porque a non loades?
A que nunca nos mente
e nossa coita sente,
porque a non loades?
A que é mais que bõa
et por que Deus perdõa,
porque a non loades?
A que nos dá conorte
na vida et na morte,
porque a non loades?
A que faz o que morre
viv’, e nos acorre,
porque a non loades?

66. Como Santa Maria resuscitou a moller do cavaleiro que se matara por que lle disse o cavaleiro que amava mas outra ca ela, et dizia-lle por Santa Maria.

O que en Santa Maria
crever ben de coraçon
nunca receberá dano
nen gran mal nen ocaion.
E d’aquest’ un gran miragre
oid’ ora, de que fix’
un cantar da Virgen Santa,
que eu d’ un bon’ om’ aprix’
e entr’ os outros miragres
porende mete-lo quix’;
porque sei se o oirdes
que vos valrrá un sermon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Esto foi d’un cavaleiro
que casad’ era mui ben
con dona meninna e bela,
que amou mais d’outra ren,
et ela a el amava
que xe perdia o sen;
e do mal que d’esto avẽo
vos contarei a razon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
O cavaleiro era bõo
de costumes e sen mal,
e mais d’ outra ren amava
a Virgen espiritual,
e por esto de sa casa
fezera un gran portal
ben a tro en a igreja
por ir fazer oraçon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Porque aquela igreja
era da Madre de Deus,
cada noite s’ enfurtava
de sa moller e dos seus
et ant’ a omagen ss’ ia,
dizendo: Os pecados meus
son muitos, mas per ti creo
gaannar deles perdon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et aquest’ assi dizendo,
sa moller mentes parou
en como se levantava
e de mal o sospeitou,
e por aquela sospeita
ũa vez lle preguntou:
U idea assi, marido,
de noite come ladron?
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et enton assi lle disse:
Non sospeitedes de mi,
que vos niun torto faço
nen fiz des quando vos vi.
A moller enton calou-se,
que lle non falou mais i,
e pero parou i mentes
sempre mui mais des enton.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Ond’ avẽo pois un dia
que siian a seu jantar
e pois ouveron jantado
começou-ll’ a preguntar
a dona a seu marido
muito e a conjurar
se el amava mais outra,
que dissesse si ou non.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
El lle respos’ com’ en jogo:
Pois vos praz, dizer-vo-l’ ei:
Outra dona mui fremosa
amo muit’ e amarei
mais d’outra cousa do mundo
e por seu sempr’ andarei.
A dona tornou por esto
mais negra que un carvon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E tomou log’ un coitello
con que tallavan o pan,
e deu-se con el no peito
ũa ferida atan
grande que sen outra cousa
morreu logo manaman.
Diss’ enton o cavaleiro:
Ai Deus, que maa vijon!
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E fillou sa moller logo
e deitou-a sen mentir
en seu leito e cobriu-a
e non quiso que sair
podess’ ome de sa casa;
e a porta foi abrir
da igreja, e correndo
entrou i de gran randon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E parou-ss’ ant’ a omagen
e disse assi: Sennor,
mia moller que muit’ amava
perdi polo teu amor;
mais tu, Sennor, que sofriste
gran coita e gran door
por teu Fillo, dá-mi-a viva
et sãa ora en don.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
Et assi muito chorando,
a Virgen ll’ apareceu
e diss’ ao cavaleiro:
O meu Fillo recebeu
o rogo que lle feziste
e a ta moller viveu
pola ta firme creença
e por ta gran devoçon.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E el enton tornou-sse logo
e foi sa moller veer
et achó-a viv’ e sãa
et ouv’ en mui gran prazer.
Enton el e sa conpanna
começaron bẽeizer
a Virgen Santa Maria
cantando en mui bon son.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon.
E mandou abri-las portas
et as gentes viir fez
que vissen aquel miragre
que a Reinna de prez
fezera d’aquela dona;
mas logo ambos d’essa vez
por mellor servir a Virgen
fillaron religion.
O que en Santa Maria
crever ben de coraçon
nunca receberá dano
nen gran mal nen ocaion.

67. Como Santa Maria guardou un monge dos diaboos que o quiseran tentar e se lle mostraron en figuras de porcos polo fazer perder.

A Santa Maria mui bon servir faz
pois o poder ela do demo desfaz.
Ond’ aveo desto que en Conturbel
fez Santa Maria milagre mui bel
por un monge bõo, cast’ e mui fiel,
que viu de diabres viir mui grand’ az.
A Santa Maria mui bon servir faz.
En seu leito, u jazia por dormir,
viu-os come porcos contra si viir
atan espantosos que per ren guarir
non cuidava, et dizia-lles: Az, az.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Et assi estando en mui gran pavor,
viu entrar un ome negro de coor
que diss’ aos porcos: Log’ a derredor
d’ele vos meted’, e non dormia en paz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Eles responderon: Aquesto fazer
queremos de grado, mais niun poder
de fazer-lle mal non podemos aver
por gran santidade que en ele jaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
E aquel diabo lles respos’ assi:
Pois vos non podedes, ar leixad’ a mi,
que con estes garfios que eu trag’ aqui
o desfarei, pero que trage frocaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
O frad’ est’ oindo, espantou-se mal
et chamou a Virgen, a que nunca fal
aas grandes coitas, dizendo-lle: Val-
me, ca de gran medo ei end’ eu assaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
E a Groriosa tan toste chegou
e ant’ aquel frade logo se parou
e con ũa vara mal ameaçou
aquela conpanna do demo malvaz,
(A Santa Maria mui bon servir faz)
dizendo: Como vos ousastes parar
ant’ este meu frade nen o espantar?
Porende no inferno ide log’ entrar
con vosso mal rei, mui peor que rapaz.
A Santa Maria mui bon servir faz.
Quand eles oiron aquesta razon,
como fumo se desfezeron enton
et a Virgen santa manss’ e en bon son
confortou o frade, dizend’: A mi praz
(A Santa Maria mui bon servir faz)
a vida que fazes, e porende ben
fais d’ og’ adeante que non leixes ren
de fazeres quant’ a ta orden conven.
Esto dito, tolleu-xe-lle d’ant’ a ffaz.
A Santa Maria mui bon servir faz
pois o poder ela do demo desfaz.

68. Como Santa Maria guareceu o pintor que o demo quisera matar porque o pintava feo.

Quen Santa Maria quisera defender
non lle pod’ o demo niun mal fazer.
E dest’ un miragre vos quero contar
de como Santa Maria quis guardar
un seu pintor que punnava de pintar
ela mui fremos’ a todo seu poder.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ao demo mais feo doutra ren
pintava el sempr’, e o demo poren
lle diss’: Por que me tẽes en desden
ou por que me fazes tan mal parecer
(Quen Santa Maria quisera defender)
a quantos me veen? Et el diss’ enton:
Esto que ch’ eu faço é con gran razon,
ca tu sempre mal fezes e do ben non
te queres per nulla ren entrameter.
Quen Santa Maria quisera defender.
Pois est’ ouve dit’ o demo s’ assannou
e o pintor ferament’ ameaçou
de o matar et carreira lle buscou
per que o fezesse mui cedo morrer.
Quen Santa Maria quisera defender.
Porend’ un dia o espreitou ali
u estava pintando, com’ aprendi,
a omagen da Virgen, segund’ oi,
e punnava de a mui ben compõer
(Quen Santa Maria quisera defender)
porque parecesse mui fremos’ assaz;
mais enton o dem’ en que todo mal jaz,
trouxe tan gran vento como quando faz
mui grandes torvões e que quer chover
Quen Santa Maria quisera defender.
Pois aquel vento na igreja entrou
en quanto o pintor estava deitou
en terra; mais el log’ a Virgen chamou,
Madre de Deus, que o vẽess’ acorrer.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ela logo tan toste ll’acorreu
et fez-lle que en o pinzel se sofreu
con que pintava, e poren non caeu
nen lle pod’ o demo en ren enpeecer.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ao gran son que a madeira fez
vẽeron as gentes logo dessa vez
e viron o demo mais negro ca pez
foger da igreja u ss’ ia perder.
Quen Santa Maria quisera defender.
E ar viron com’ estava o pintor
colgado do pinzel; e poren loor
deron aa Madre de nostro Sennor,
que aos seus quer na gran coita valer.
Quen Santa Maria quisera defender
non lle pod’ o demo niun mal fazer.