Alaska

II. KAFLI.

UM SÖGU LANDSINS.

Saga norðvestr-hluta Ameríku er því nær undantekningarlaust saga um verzlun og landa-könnun. Þrældómrinn af verzlunar-ánauð þeirri, er eitt eínokunar-félag lagði á landið, stóð svo lengi yfir, að það er fyrst á síðustu árum, síðan frelsið létti okinu af, að pólitík á nokkurn þátt í sögu landsins. Jafnvel þótt sagan um slíkt sé að vísu eigi uppbyggileg að sumu leyti, tel ég þó mein, að rúmið leyfir eigi að skýra neitt frá sögu landsins að sinni, því hún er þó ekki að öllu ómerkileg í sjálfri sér.

Eignarréttr Rússa til Alaska var bygðr á því, að þeir höfðu fyrstir fundið landið. Pétr mikli Rússa-czar var sjálfr skipasmiðr og kunni til sjómensku; honum var forvitni á að vita, hvort Asía og Ameríka væri áfastar að norðan; því þá var ekki um það kunnugt, hvort svo væri eðr eigi. Einhvern dag ritaði karlinn með eigin hendi á blað þessi fyrirmæli:

"Að byggja einn eða tvo báta, með þiljum, á Kamchatka eðr öðrum hentugum stað; á þeim ætti að gjöra eftirleit um norðrstrendrnar, til að sjá, hvort þær ná eigi saman við Ameríku, þar sem endimörk þeirra eru ókunn; því næst skyldu þeir að því huga, hvort þeir gætu ekki einhvers staðar fundið höfn, sem heyrði til Evrópu-mönnum eðr Evrópu-skip. Einnig ættu þeir að dreifa nokkrum mönnum um, sem skyldu spyrjast fyrir um nafn og legu þeirrar strandar, er þeir finna; halda skyldi nákvæma dagbók yfir alt þetta, og skyldu þeir koma með hana til Pétrsborgar." Þetta blað fékk Pétr í hendr œzta aðmírál sínum, og bauð honum að sjá svo um, að þessu yrði framgengt.^[5] En Pétr czar inn mikli dó vetrinn 1725; en Katrín drotning lagði ástundun á, að framkvæma vilja haus. Maðr er nefndr Bæringr (Veit eðr Vitus Bering) og var danskr, fœddr á Hrossanesi í Jótlandi, enda virðist hafa verið í honum hvorki dáð né dugr. Hann var gjör formaðr (Commander) fararinnar og lagði upp frá Pétrsborg 5. febr. 1725 yfir Síberíu og Norðr-Asíu til Kamchatka; var hann yfir 3 ár á leiðinni. 20. júlí 1728 lagði hann í haf og sigldi norðr og austr; hann sigldi all-raglega og hélt sér undir ströndum Asíu; fann hann ey þá, er hann nefndi Lafranz-ey eftir heilögum Lafranzi; það var á Lafranz-messu. Eigi sá hann neitt af Ameríku, og eigi hætti hann sér lengra norðr en á 67° 30' n. br.—Þóttist hann þess nú fullvís orðinn, að Asía væri eigi áföst Ameríku; snéri síðan heim aftr. Minnir þetta ferðalag á það, er Sigurðr Pétrsson kvað um inar dönsku hetjur, er fóru að leita Grœnlands:

Bæringr kom til Pétrsborgar aftr í marz 1730 eftir 5 ára útivist, og þótti garpr mikill orðinn af ferðinni. Eftir Bæringi danska er nefnt Bærings-haf og Bærings-sund.^[6] Gwosdew, rússneskr maðr, fann vestr-strönd Alaska 1730.—1741 fór Bæringr enn að leita Ameríku, og komst hann nú í Alaska-flóa og sá Elías-tind. En hann dó úr vesöld á einni eyjunni í flóanum og hvíla þar bein hans. Eyja sú heitir Bærings-ey. Rússar eignuðu sér landið; en eigi var það mikið, er fyrst fanst. En smátt og smátt fanst meira og meira og jukust farir til Alaska til verzlunar. Þó var lítið um að Rússar hefði neina stjórn á verzluninni fyrri, en 1799. Var verzlunin alla tíð síðan seld í hendr einokunar-félagi með einka-leyfi, unz Rússar létu landið af hendi.

Árið 1867 seldu Rússar landið Banda-ríkjunum, en þau gáfu fyrir sjö miljónir og tvö hundruð þúsundir gullpenninga ($7 200 000 í gulli), en það lætr nærri 28 miljónum danskra króna. Kaupsamningrinn er gjör í Washington, D.C., höfuðborg Bandaríkjanna, 30. dag marz-mánaðar 1867, en síðan staðfestr af Rússa-czar.

III. KAFLI.

INNLENDAR ÞJÓÐIR.

Innlendum þjóðum í Norðr-Ameríka eðr frumbyggjum landsins (ef svo má kalla) er eðlilegast að skipta í tvær meginþjóðir. Önnur er sú þjóð, er kallast Indíánar eðr rauðir menn. Á hina hefir lengi vantað hœfilegt eitt nafn. Á fundi í inu ameríska vísinda-félagi (American Association for Advancement of Science) stakk Dall Alaska-fari upp á nafni, er félagið félst á, en það er, að kalla þá Órāríána (þ.e.: Stranda-menn), fyrir því að þeir búa hvervetna með sjó fram, en hvergi langt uppi í landi (að því frá skildu, að þeir byggja œði-langt upp með Yukon-fljóti, en þó að eins með bökkunum fram). Verðr það ljósast, hve vel heiti þetta er valið, ef lesarim vill líta á landkortið, og mun hann þá skjótt gæta þess, að flokkar af þessari þjóð hafa svo bygð sína, að hún er sem belti umhverfis allar strendr Ameríku að norðan og vestan, og aðeins örsjaldan lítið eitt upp í land fram með stórfljótum, t.d. Yukon, en slitnar að eins á sárfáum stöðum, svo sem t.a.m. á norðrströnd Kenai-höfða, þar sem Indíánar hafa bygð á ströndinni; annars byggja Indíánar upplandið, en Órāríánar strendrnar milli Indíána og sjóarins.

Órāríánar deilast í þrjá kynflokka, sem allir eru nokkuð mismunandi.

Fyrst er flokkr sá er nefnist Innuit; af þeim flokki eru Grœnlendingar og Eskimóar þeir, er byggja norðrströnd Ameríku og eyjarnar þar í kring, og sömuleiðis eyjarnar í Bærings-hafi og strendrnar á Alaska að vestan, alt suðr að Elías-fjalli.

Annar flokkrinn er Aleutar; þeir byggja Aleuta-eyjar og Alíaska-skaga austr að 160° v.-l. (fr. Gr.).

Þriðji flokkrinn eru þeir menn, er Túski eru kallaðir. Þeir byggja norðaustr-skagann á Síberíu og eyjar í Bærings-sundi; en annars koma þeir eigi við þetta mál.

Aleutar eru menn friðsamir, svo að undrum má sæta þykja, greindir og fremr námfúsir en latari eru þeir en frá megi segja. Þó mun mest á því bera, þar sem in svo kallaða menning (civilization) hefir spilt þeim. Góðmenni eru þeir in mestu, fámálugir og orðheldnir að náttúrufari, þar sem uppeldi hvítra manna á þeim er eigi orðið náttúrunni yfirsterkara. Flestir eru þeir kristnir að nafni (grísk-kaþólskir). Þeim er flest vel gefið af náttúrunnar hendi. Þeir eru veiðimen góðir og fiskimenn, en forsjálausir, lifa í sukki og als gnœgtum meðan nokkuð er til, en svelta svo þolinmóðir heilu hungrinu þegar harðnar í búi. Útlendir verzlunarmenn hafa náttúrlega spilt siðum þeirra sumra, og drykkjumenn eru þeir nálega allir, er þeir fá nokkurn dropa. Tóbak þykir þeim og sælgæti mikið og borga það dýrum dómum. Það er jafnan svo í heiminum, að spillingin verðr menningunni samfara; syndin grœr á skilnings-trénu.—Aleutar eru hvergi nærri ment þjóð, en þó geta þeir enn síðr heitið vilt þjóð; þeir hafa fasta bústaði og öll þeirra háttsemi er svo, að þeir mega vel kallast að hafa hálf-menningu eðr meira.

Innuit eru sams konar menn sem Grœnlendingar. Standa þeir Aleutum nokkuð á baki bæði að líkamans og sálarinnar atgjörfi. En af því lesendr munn flestir hafa einhverja hugmynd um Grœnlendinga, þá þykir minni þörf á að lýsa þessum kynflokki hér, þó þeir byggi mest það pláss, er ég helzt vil lýsa hér.

Indíánar eru hér líkir því, sem þeir víðast eru; en þeir koma eigi mjög til máls hér, með því þeir byggja lítið sem ekki strendrnar, og byggja als eigi það svæði, er ég einkum vil hér lýsa, en það eru Kadíak-eyjar. Indíánar þeir, sem eru á litlu svæði við Cooks-flóa, eru friðsamir, meinlausir og eigi ógreindir, sumir dáfríðir í sjón.

Aleutar eru ljósir á hörund og sumir dáfríðir menn. Eigi eru þeir skírlífir svo orð verði á gjört. Margir eru því kynblendingar komnir af Rússum í föðurætt; eru sumir kynblendingar fríðir sýnum, og margir þeirra hafa aftr gengið að eiga rússneskar persónur. Margir þeirra eru hagir menn til smíða.

IV. KAFLI.

LOFTSLAG OG GRÓÐR.

Alaska er feyki-stórt land svo sem þegar hefir sýnt verið. Það er því háskalegr, en, því miðr, almennr misskilningr að gjöra sér eina og sömn hugmynd um alt Alaska, gætandi eigi þess, að Alaska er eins stórt og hálf Norðrálfan. Menn verða að minnast þess, að nyrzti höfði í Alaska (Point Barrow) liggr á 71° 27' 0" n. br. og að syðsta eyjan í Alaska liggr á 51° 10' 0" (að því er Gibson segir; Salāmatoff segir 51° 12' 0"). Frá nyrzta höfða í Alaska til ins syðsta er því eins langr vegr og frá Reykjavík á Íslandi til Florenz á Italíu. Nyrzti tangi í Alaska liggr álíka norðarlega og Norðr-höfði (Nord Cap) í Noregi; en syðsti tanginn á Aleuta-eyjum liggr sunnar en Leipzig á Þýzkalandi. Má vera þetta hjálpi upp á skilninginn hjá þeim, er ætla að Alaska sé öll einn sífrosinn Niflheimr eða jökulkaldir tröllheimar. Ég ætla að lesaranum mundi þykja það eigi all-vitrlega mælt, ef einhver fœri að lýsa Evrópu, og lýsti henni svo, að þar væri ólifandi nokkurri mentaðri þjóð; hafnir allar væru þar íslagðar mikinn hlut árs, dögum saman á vetrum sæi enga sól, o.s.frv., o.s.frv.—og þó á þessi lýsing jafn-vel eða jafn-illa við Evrópu einsog við Alaska. Það á jafn-vel við norðrstrendr Noregs, Finnlands og Rússlands eins og það á við norðrstrendr Alaska. Það á jafnilla við suðrstrendr Alaska eins og við Holland, Belgíu, England og Þýzkaland o.s. frv. Og þó hefi ég orðið að heyra, að Alaska væri "verra en Ísland," "skrælingja-land," o.s.fr. Já, "Alaska" og "Alaska" er ekki það sama! Alaska er verra en Ísland, en Alaska er líka betra en Skotland—alt kemr undir, hvaða héröð af Alaska um er talað. Já, Alaska er "skrælingja-land"—en öll Ameríka, þetta dýrðlega land, er líka skrælingja-land; það var alt bygt skrælingjum, og það verri skrælingjum, en nú eru í Alaska, áðr hvítir menn námu þar bólfestu; en nú er víst skrælingjaskaprinn meiri orðinn á inu mentaða Íslandi, en í skrælingja-landinu Ameríku. Ég skal svo ekki eyða fleirum orðum að þessu, en að eins láta í ljósi þá von, að skynsamr lesandi láti eigi blekkjast af því hrekkvíslegu orða-gjálfri, sem ætlar að slá sandi í augu manna með því að fela stórmikið höfuðland undir einu nafni, og lýsa því svo öllu með þeim eiginleikum, sem að eins eiga við lítinn hluta þess. Sé nokkur svo andlega starblindr að láta blekkjast af slíku, þá liggr mér við að segja sá inn sami sé eigi þess verðr að leggja hann á hné sér til að sýna honum sannleikann.

Alaska er svo stórt land, að eigi er unt að lysa loftslagi og gróðri landsins als í einu; svo ólíkt er loftslagið og gróðrinn á ýmsum stöðum.

Náttúran sjálf bendir til að deila Alaska í þrjú aðalfylki eðr héröð, hvað maðr vill kalla það; hvert fyrir sig af fylkjum þessum er ólíkt hinum að loftslagi, gróðri og landsháttum.

Hér skal haldið þeim nöfnum á fylkjum Alaska-lands, er Dall Alaska-fari hefir gefið þeim í sinni bók.

Þessi fylki Alaska-lands eru:

1. Yukon-fylki,

2. Aleuta-fylki, og

3. Sitka-fylki.

Yukon-fylki er nyrzt; að austan nær það að takmarka-línu Bretlands-eigna, og að sunnan að Alaska-fjöllum, að vestan að Bærings-hafi og að norðan að Íshafinu.

Aleuta-fylki tekr yfir þann hlut Alíaska-skaga, er liggr fyrir vestan 155° vestrlengdar og eyjar þær, sem eru vestr af þeirri línu.

Sitka-fylki tekr yfir meginlandið og eyjarnar fyrir sunnan Yukon-fylki og austan Aleuta-fylki.

Nú skal lýst stuttlega hverju þessu fylki fyrir sig, en lesarinn verðr að gæta þess, að Yukon-fylki varðar minstu fyrir tilgang þessa ritlings, og verðr það að vera afsökun þess, að því er stuttlegar lýst, en hinn, er meira varðar.

1. Yukon-fylki.

Landslagið fram með Yukon-fljóti er svo lagað, að fyrst er landið lágt, öldumyndað og hólótt, sumstaðar grýtt, en víðast hvar greitt yfirferðar; þá er fjær dregr fljótinu, koma breiðar sléttur oftast meira eða minna mýrlendar, og taka yfir margar mílur á breidd, beggja vegna fljótsins; breiðastar eru þessar sléttur þó næst mynninu. Engir eru samgöngu-vegir í fylki þessu, nema gangstigir á stöku stað, óglöggvir sem fjárgötur á Íslandi, og verða varla aðrir þeirra varir, en Indíánar og þeir, sem vanir eru að lesa sig fram eftir Indíána-stigum í óbygðum. Yukon-fljótið og ár þær inar minni, er í það renna, eru þjóðvegir fylkisins.

Steinategundirnar eru ýmislegar; mestr partr er þó conglomerate (ávala-grjót) syenite (samsetningr af brunagrjóti og kvarz), quartzite (kvarz eðr steypu-grjót) og sandstone (móberg?). Vikrkol, skúrsteinn og bruna-grjót ("lava," hraun) er gnœgt á sumum stöðum. Yfirborðs-jarðvegrinn er og ýmislegr, sumstaðar sand-kendr, á öðrum stöðum aftr meir leir-kendr og mó-kendr. Þar sem jarðvegr er leir-kendr, er oft vætu-mosi vaxinn yfir yfirborðið og þekr það; spillir það mjög jarðveginum undir; kemr þetta af skurða-leysi, af því vatninu er eigi framrás veitt. Á mjög miklu svæði er jarðvegrinn frjósamr og alluvial (myndaðr við vatna-gang), er það sandr ofr-smágjör, mold og fúið jurta-efni (vegetable matter); hefir fljótið borið þetta með sér og hefir það safnast í lög svo djúp, að eigi hefir mæld orðið dýpt þeirra. Nývetnis-frjóleir (fresh-water marl) er ofr-gnógr á slíkum stöðum víða hvar.

Víða helzt ís í jörð árið um í kring, þrem fetum undir yfirborði; er þetta einkum þar, sem yfirborðið er mosa þakið. Þar sem skurðir eru og vatninu er vel veitt afrás, liggr ísinn dýpra eðr hverfr með öllu; er enginn efi á, að ísinn hverfr með tímanum þar sem jörðin er vel plœgð og vatn-ræst.—Það er fróðlegt að bera hér saman við það, sem Aiton segir í sinni "Treatise on Peat moss," &c., í Edinb. Encyclop., Vol. XVI, p. 738, þar sem hann eignar að talsverðu leyti mosa-vextinum ið kalda og vætusama loftslag Skotlands. Segir hann: "32½ únsa af þurrum mosa heldr í sér 18 únsum af vatni, án þess að láta það drjúpa; þar sem 39 únsur af inni frjóustu garðmold halda að eins 18½ únsu. Mosi heldr og meiri kulda í sér, en nokkur önnur jarðvegstegund. Þar sem mosi er þykkr (í Skotlandi) helzt oft frost í jörð fram yfir miðsumar. Af þessu verðr ljóst hver áhrif mosinn hefir á loftslagið til að kœla það." [1 únsa er nærfelt 2 lóð.]

Það er svo í Yukon-fylki sem hvervetna í Alaska, að loftslagið uppi í landinu er mjög frábrugðíð því, sem það er á ströndunum, og það á stöðum, setti eigi eru fjarlægir hvor frá öðrum. Ið mikla megin af nálega volgu vatni, sem er í Bærings-hafi, og inir mörgu hita-straumar frá Kyrra Hafinu, gjöra loftslagið á ströndinni miklu mildara heldr en uppi í landinu; svo að munrinn er fjarska-mikill þegar 30 mílur (liðl. sex danskar mílur) frá ströndinni; því þó eigi að há fjöll á ströndinni, þá er þó hálendi nœgt til þess að bœgja heitum vindum frá að blása inn yfir meginlandið. En sakir regns og votviðra er sumarið miklu kaldara og óskemtilegra á ströndunum heldr en uppi í landinu. Þó eru mánuðirnir maí, júní og mikill partr af júlí yndislega veðrblíðir—sólríkir, heitir og heiðir. Svo segir Seemann í sinni bók:^[7] "Allr gróðr er þar (þ.e.: á norðr-ströndinni) gífrlega bráðþroska; og naumast hefir snjóinn tekið upp fyrr en alt er þakið kafi af grösum og jurtum í fullum gróðri, og þar sem alt var fyrir fám dögum undir fanna-blæju, grúir nú alt í gróðri, og blöð, blóm og ávextir springa út hvað á eftir öðru á örstuttum tíma."

Taflan, sem hér fylgir á eftir, sýnir meðalhita árstíðanna að St. Michael's (á austr-ströndinni við Nortons-grunn, 63° 28' n. br.) og að Fort Yukon (1200 mílur frá mynni fljótsins, á 66° 34' n. br.)

Meðalhiti ársins í Yukon-fylki öllu, sem heild skoðað, má ætla að fari nærri 0 +25° á Fahrenheit (= -3° 1 á Réaumur). Hér við má bera saman ýmsa staði, sem nefndir eru í Almanakinu íslenzka (þó þar sé hvorki nákvæmt né alskostar áreiðanlega frá skýrt). Inn mesti kuldi, sem menn vita komið hafa í Yukon-héraði, er -70° á Fahrenheit (= -45° 3 Réaumur). Þó frjósa fljót og stórár eigi í inum mestu grimdum. En meðalhiti ársins er engan veginn mælikvarði fyrir því, hvað gróið og þroskazt getr í einu landi; heldr kemr það undir hita og lengd sumarsins; þannig er meðalhiti ársins sami í þrándheimi (Niðar-ósi) og í Reykjavík; þó er kornyrkja og epla-rœkt í Þrándheimi; en sumarhitinn í Fort Yukon er þó heldr meiri en í Þrándheimi. "Ég hefi í Fort Yukon séð hitamælinn sýna +112° Fahr. (+35° 5 Réaum.) um sumarhádegi, en þó í skugga, og foringinn í víginu skýrði mér frá, að það hefði oft til borið, að hitamælar, er fyltir voru vínanda og merktir +120° Fahr. (39° 1 Réaum.), hefðu brostið undir inum brennandi geislum heimskauts-sólarinnar; og fær sá einn þeim hita nærri getið, er hann hefir reynt" (Dall). "Gróðrinn fram með efra hlut Yukon-fljótsins verðr svo blómlegr, að maðr mætti ætla að maðr væri í hitabeltinu, er maðr sér það blómskrúð alt um sumartímann" (Sami).

Nálega alstaðar í Yukon-fylki er gnœgð af timbri. Ið stœrsta og mest um verða tré, er finst í þessu fylki, er hvíta skrúðfuran (white spruce; Abies alba). Þetta fagra tré finst hvervetna í fylki þessu, en stœrst og þroska-mest í námunda við rennandi vatn. Vðr þess er hvítr, þéttr og beinn; auðunninn, léttr og þó seigfastr í sér. Eigi getr betra sperruvið; en oftari hverju eru trén heldr grönn í siglur á stórskip, eins og þau (trén) eru í þessu fylki; sunnar eru þau enn stœrri. Skrúðfuran verðr hér jafnaðarlega 50 til 100 feta há og 3 fet að þvermáli (diameter); en almennasta stœrð má þó heita 30 til 40 feta hæð, og 12 til 18 þuml. þvermál.—Þar næst má telja birkið (Betula glandulosa). Eigi verðr það jafnaðarlega yfir 40 feta á hæð og 18 þuml. að þvermáli. Einnig vex víðast blakka-birki eða krœklu-birki, en það er til fárra hluta nýtt, þar eð það er svo smávaxið. Til allrar óhamingju fyrir ina upp vaxandi kynslóð eru engir skólameistarar í þessu fylki, til að neyta birkihríslnanna til þess, sem þær eru hœfastar til!

Ýmsar tegundir af poplar-viði (Populus balsamifera og P. tremuloides) vaxa hér kynstrum saman, og oftast vel vaxin. In fyrr nefnda tegund vex með vötnum fram, en in síðar nefnda á harðvelli. In fyrr nefnda tegund verðr 40 til 60 feta á hæð, og 2 til 3 fet að þvermáli. En mjög er viðr þessi mjúkr og linr.

Pílviðr (Salix) og öln (Alnus) eru þau trén, sem mest gnœgð er af; vaxa hér ýmsar tegundir þeirra, svo sem Salix speciosa; Sal. Richardisonii, og Sal. villosa; Alnus viridis, Aln. incana, og Aln. rubra.

Margar aðrar trjá-tegundir vaxa hér þótt eigi sé nú rúm né ráð til að telja það alt hér.

Það yrði með öllu ofverk að fara að reyna að telja hér upp nokkuru fjölda af inum mörgu og margvíslegu grasa-tegundum, er vaxa í fylki þessu. Þess skal að eins geta, að gras-vöxtr er þar mikill og góðr hvervetna; má nefna meðal inna almennustu grasa alkunna blágresis-tegund, er Kentucky-blágresi kallast (Poa pratensis); enn fremr Poa nemoralís, Calamagrostis Canadensis, og ótal aðrar grasa-tegundir. Meðal-gras er eigi lægra en 3 feta, en oft 4 til 5 feta hátt.—Tvær tegundir af Elymus (mel, rúg-grasi) gróa svo ríkulega sumstaðar, að ferðamaðrinn freistast til að halda hann sjái sána kornakra, þar sem þær vaxa viltar; þær bera þroskað korn.

Kornyrkja má kalla sé óreynd í þessu fylki. Tvisvar hefir bygg-grjónum verið sáð í Fort Yukon og hepnaðist vel í hvortveggja skipti; grasið varð smávaxið, en kornið þroskaðist vel. En sakir þess að skinnaverzlunin krafði allan vinnukraft þeirra hvítra manna, sem þar voru, hefir því eigi verið fram haldið. Næpur, rófur og redikur og salat og aðrir garðávextir þrífast vel; Dall segir, að næpur þær, er hann hafi smakkað að St. Michael's hafi verið þær beztu er hann hafi nokkru sinni séð á æfi sinni. Ávaxtatré eru engin í þessu fylki, en óteljandi fjöldi berja; Dall nefnir um 20 tegundir, sem hann segir sé "nokkrar af inum almennari tegundum, er þar vaxa."

Fyrir nauta-rœkt og fjárrœkt er víða ágætt land í fylki þessu. Enginn er skortr beitilands og slægna; en góða vetrar-hirðing þyrftu gripir að hafa. Hefir það verið reynt og hepnazt í Fort Yukon, og er það þó fyrir norðan hvarfbaug (það er talið að liggja á 66° 34' n. br.).

Með því þetta fylki varðar oss litlu eftir tilgangi kvers þessa, þá þykir þetta nóg um það sagt að sinni.

2. Aleuta-fylki.

Þetta fylki tekr yfir Aleuta-eyjarnar og Alíaska-skaga austr að 155° v.-l. Sakir þess að Kadíak-eyjar eru skógi vaxnar þykja þær heldr heyra til Sitka-fylki. Flestar eru eyjar þessar fjöllóttar, og eru sum þeirra fjalla eldfjöll, og rjúka nokkur þeirra gufu eðr eim; milli fjallanna og sjávar eru aflíðandi öldóttar hæðir og engi-vellir. Jarðvegrinn er feitr og frjór, er það mold jurtakends efnis og dökkleitr eðr blakkr leir og hér og hvar kalkkendr frjóleir (mergel). Sumstaðar hefir mosi gróið yfir, vætukendr, og spillir jörðinni, "en það liggr hverjum í augum uppi, hversu auðvelt er að útrýma honum" segir Dall. Sumstaðar er jarðvegrinn myndaðr af ösku og affalli frá eldfjöllunum og er mest af þeim jarðvegi mjög frjósamt. Loftslag er saggasamt, en milt. Chamisso segir að snjólínan liggi 3510 fetum yfir sjávar-flöt. Mesti kuldi, er menn þekkja til að komið hafi (á eyjunni Unalāshka) segir faðir Veniamínoff sé 0° á Fahrenheit (= -14° 2 Réaumur), en mestr hiti +77 Fahr. (= +20° Réaum.)—Taflan, sem hér kemr, sýnir hita á Unalāshka um 4 ár (1830, 31, 32, 33) og meðaltals-hita fimm ára (1834 talið með):

Þessar athuganir eru gjörðar að Iliúluk, Unalāshka, af inum velæruverða föðr Innocentius Veniamínoff. Frá Október til Apríl segir hann vindar blási mest frá norðri og vestri. Hitamælir stendr lægst í janúar og marz, en hæst í júlí og ágúst. Loftþunga-mælir fellr og stígr milli 27.415 og 29.437 þumlunga, stígr með norðanátt, en fellr með sunnan-átt, stendr jafn-hæst í desember og jafn-lægst í júlí.

Það er eigi ófróðlegt að bera hér saman þetta fylki af Alaska og annað land, sem er því í öllu mjög líkt, en hefir nú verið undir rœkt um margar aldir. Það sýnir, hvað mannleg elja með tilstyrk þeirrar mentunar, er reynsla og þekking veitir, getr framkvæmt og til leiðar komið í landi, sem er nálega jafn-kalt, fult svo rigningasamt og miklu gróðrlausara og ófrjórra en Aleuta-fylkið í Alaska. Ég á við Hálöndin í Skotlandi og eyjarnar í kring um Skotland, sem er svo þokusamt, að "skozk þoka" er að orðtaki höfð um heim allan.

Dr. Graham af Aberfoyle segir (í Edinb. Encyclop., art. "Scotland," Vol. XVI, p. 733 & seqq.) um vestrhlut Skotlands, að í Ayreshire sé mjög vætusamt og saggasamt loftslag, en milt og temprað. I Renfrewshire eru stór-rigningar tíðar; svo er og í Dumbartonshire. Argyllshire er rigningasamasta pláss í Skotlandi.

"Fjalla-tindarnir háu," segir Dr. Graham, "draga eðlilega að sér gufuna, sem stígr upp frá sjónum, og skýin þykna þangað til þau falla í straumum niðr yfir dalina. Vetrnir eru mildir að mestu og tempraðir, en sumrin einatt vætusöm og köld. Loftslag á Hjaltlandseyjum er líkt og á Orkneyjum. Þó loftið sé hráslagalegt og saggasamt, fer þó mjög fjarri að það sé óheilnæmt. Það rignír þar ekki stundum saman, heldr dögum og vikum saman, þá er vindr blæs frá vestri," &c.

Þessi lýsing passar einmitt nákvæmlega uppá rigningasamasta plássið í Aleuta-fylki.

Meðalhiti ársins í Norðr-Skotlandi er frá 42° til 48° á Fahrenheit (+ 4° 4 til 7° 1 á Réaumur). Í Aleuta-fylkinu í Alaska er meðalhiti ársins frá 36° til 40° Fahr. (+ 1° 8 til + 3° 5 Réaum.). Á Hjaltlands-eyjum og Orkneyjum er loftslag óblíðara talsvert og vætusamara.

Regnfall í Orkneyjum er 36.66 þuml; í Glasgow á Skotlandi er regnfallið 40 þuml.; í Ayreshire 42 þuml.; í Hvíthöfn 48 þuml.; í Restwick 67 þuml.; og í Easthwaite 86 þuml. (Encyclopædia Brittannica.) Ef mig minnir rétt, er regnfallið í Reykjavík 34 þuml. Í Drymen í Sterlingshire á vestrströnd Skotlands hafa dagar þeir, er regn fellr, verið taldir um 14 ár, og verðr meðaltalan 205 regndagar á ári. Í Unalashka hefir þetta verið talið um 7 ár, og meðaltala regndaga þar er 150 dagar á ári (hver sá dagr, þá er regn fellr, þótt lítið sé, er talinn regndagr). Séra Veniamínoff segir regnfallið sé þar 27 þuml. Þetta ætlar Dall sé ef lítið, og gizkar á 40 þuml. í bók sinni; en síðar hefir hann sagt mér munnlega, að hann álíti nú, að séra Veniamínoff muni hafa rétt að mæla.

Vér skulum nú stuttlega líta yfir afrakstr þessa lands, sem hefir loftslag og regnfall svo líkt Aleuta-fylkinu; það getr bent á, hvers vænta megi með tímanum af Aleuta-fylki, er það byggist, og það því fremr, sem jarðvegr er þar frjórri en á Skotlandi.

Á næstu síðu er tafla sem sýnir afrakstr Hálanda á Skotlandi og eyjanna í kring; er hún gjörð eftir opinberum skýrslum í "Transactions of the Highland and Agricultural Society of Scotland," Vol. XV, 1856.—Það er óþarfi að fara um töfluna mörgum orðum; tölur mæla oftast sjálfar máli sínu furðu-vel.

Tafla yfir afrakstr og búnað á Hálöndum í Skotlandi og eyjunum í nánd.

Loftslagið á Skotlandi er svo líkt því, sem það er í Aleuta-fylkinu í Alaska, að tvö lönd svo fjarlæg á hnettinum geta trauðlega líkari verið. Austrströnd Skotlands er í skjóli fyrir vindunum og hafgufunni frá Atlantshafi, þar eð fjöllin skýla fyrir að vestan; því er þar eigi svo vætusamt sem á vestrströndinni, og meiri munr hita og kulda; að þessu leyti svarar austrströndin á Cooks-flóa til austrstrandar Skotlands.

Íbúar þessa fylkis eru Aleutar, tryggir og námfúsir, en latir og fyrirhyggjulausir. Þeir eru sjómenn góðir, en búslóðar; enda hafa Rússar verið einu lærifeðr þeirra í búskap, og þá er nú ekki á verra von!

Eigi er timbr í fylki þessu annað en kjarr eitt; en allir ljúka upp um það einum munni, að eigi sé annað að sjá, en að skógr hljóti að geta vaxið þar, ef hann er gróðrsettr og hirtr. En í sumum inna beztu ríkja í álfu þessari vex lítill sem engi skógr nema gróðrsettr sé. Mikill hluti Nebraska-ríkis er skóglaus af náttúrunnar hendi; en mönnum verðr hér eigi svo mikið fyrir að grœða skóga, og þáð enda svo, að muni til bóta á loftslagi í heilum landsplássum.—Með því loftslag í þessu fylki er miklu mildara en í Yukon-fylkinu, og þurrara en í mestum hlut Sitka-fylkis, þá blómgast grös hér svo, að grasvöxtr verðr nærri meiri, en maðr óskar eftir, ef svo mætti segja, þar sem maðr sumstaðar veðr alt að hæð sinni í grasi.

Svo er t.a.m. sagt um Unalāshka, að í nánd við Formanns-höfn (Captain's Harbour) sé in mesta ofrgnœgð af grasi, en loftslag miklu betr fallið til heyskapar en, á ströndum Oregon-ríkis. Naut á útigangi verða spikfeit, og kjötið svo mjúkt og bragðgott, að fágæti er ef aligripir annarstaðar taka því fram. Jörðin liggr af náttúrunnar hendi albúin undir plóginn. Þar sem melr (elymus) grœr og þroskast, sem þar, af sjálfu sér þar er bágt að sjá hví aðrar korntegundir skyldu eigi geta gróið og þroskazt, ef þær væru yrktar umhyggjusamlega og haustsánar. Þess ber að gæta, að engin korntegund ber nema hálfan ávöxt, og hann rýran, nokkurstaðar á ströndum Kyrra-Hafsins, hvorki norðarlega né sunnarlega; nema sáð sé að haustinu til.^[8]

Ertur vaxa viltar nálægt Unalāshka-firði, segir Davidson; er þar mesta gnœgð af þeim. Það er sú tegund, er grasafrœðingar kalla Lathyrus maritimus. Hún grœr hvervetna á syðri hlut austrstrandanna á Alíaska-skaga, að því er Dall hefir munnlega sagt mér. Þess er í ritum getið að talsvert grói af þessari tegund á einum stað á Kenai-skaga. Það liggr í augum uppi að sú tegund sem grœr þannig vilt og umhirðingarlaus mundi gróa eigi síðr í vel yrktri jörð með góðri pössun. Hún kvað gróa í Alaska víða norðr að 64° n. br.

Það, sem sagt er um Unalāshka, gildir í engu síðr, nema fremr sé, um eyjarnar fyrir vestan. Ymsar rófu-tegundir vaxa viltar á öllum þessum eyjum; er gnœgð af þeim, og þær eru góðar átu. Svín, geitr og enda naut og sauðir geta gengið sjálfala árið um í kring.

Það virðist óþarfi að fara orðum um, hvort kvikfjárrœkt muni hepnast í þessu fylki, eða að bera það saman við Ísland; það getr hver gjört sjálfr eftir að hann hefir þetta lesið.

3. Sitka-fylki.

Þetta fylki nær frá takmarka-línu Alaska að sunnan, og nær yfir meginlandið og eyjarnar norðr að Yukon-fylki og vestr að Aleuta-fylki; inni lykr það því í sér Kadíak-eyjarnar og landið umhverfis Cooks-flóa.

Yfirborð landsins í þessu fylki er svo óslétt og fjöllótt sem framast má verða. Að eins norðvestr-hluti þess inni lykr yrkjandi land að nokkrum mun. Það eru reyndar blettir og blettir hér og hvar um syðra hlut þess, er vel eru lagaðir til yrkingar. En mestmegnis er þó sá hluti fjöllóttr, og fjöllin sæbrött mjög og undirlendislaus, en þakin skógum svo þykkum, að varla er fœrt í gegn um þá, og ná þeir skógar frá ströndunum og upp eftir fjöllunum 1500 fet yfir sjávarmál.

Sundin og djúpin milli Alexanders-eyjanna mynda þjóðvegi fylkisins, enda eru það beztu þjóðvegirnir, sem orðið geta í fjöllóttu landi. Ekki þarf að ryðja blessaðan sjóinn, ekki þarf að kosta stórfé í járnbrautir á hann, og ekkert kostar að halda honum við. Alstaðar í þessu fylki er timbr svo gnógt, sem nokkurstaðar ella á hnetti þessum, svo eldiviðrinn er eigi kostbær fyrir gufubáta; enda eru kol nœg í fylkinu og kosta ekki annað en að taka þau upp; ekki þarf að flytja þau né timbrið langt til skips; alt er í flœðarmálinu.

Jarðvegrinn er mestmegnis frjómold af jurta-efni með undirlagi af sandleir eða dökkleitam deigulmó. Jarðvegrinn umhverfis Cooks-flóa og á Kadíak-eyjum er þessa eðlis; en þar er þó jarðvegrinn blandinn ösku-brunnum sandi, er sjórinn hefir borið upp, og þykk sandleirs-lög undir, svo jarðvegrinn verðr þar léttari, þurrari og enn frjóvari, og þannig betr lagaðr til yrkingar en ella. Loftslagið í suðrhlut fylkísíns er mjög milt, en ótœklega vætusamt. Regnfallið í Sitka er frá 60 til 95 þuml. árlega; og tala regndaga er frá 190 til 235. Á Kadíak og við Cooks-flóa mun regnfallið vera litið yfir 30 þuml. að meðallagi, ef það er svo hátt.

Veðrátta í Sitka frá 31. okt. 1867 til 31. okt. 1868:

Mestr kuldi, sem kom það ár, var +11° Fahr. (-9° 3 Réaum.) Margra ára rannsókn sýnir, að meðalhiti á vetrum er um +33° Fahr. (+0.4 Réaum.); er það álíka og í Mannheimum við Rín, en heitara en í München, Vínar-borg eða Berlinni. Það er sem næst áþekt sem í Washington, höfuðborg Banda-ríkjanna (sem þó liggr 1095 mílum sunnar) og heitara en í New York, Philadelphia eðr Baltimore.^[9] En sagga-loftið og rigningarnar valda því að sumarið er miklu kaldara í Sitka en á inum áðr nefndu stöðum.

Indíánar byggja á Alexanders-eyjum og ströndinni nálega norðr undir Vilhjálms-grunn (Prince William Sound.) Þaðan af byggja Innuitar ströndina, og Indíánar að eins upplandið. Við Cooks-flóa, á Kadíak og á suðrströnd Alíaska-skaga hafa Innuitar dálitla viðburði til jarðrœktar.

Á Kadíak-ey og austanmegin við Cooks-flóa eru vetrar kaldari og sumur þurrari og heitari en á Sitka. Þó eru mildari miklu vetrar á Kadíak, en við Cooks-flóa. Sumartíðin er in bezta fyrir heyskap og gras gnœgða-gott og mikið. Hafrar og bygg hefir yrkt verið við Cooks-flóa meðan Rússar áttu landið. Skógar eru góðir og nœgir. I skýrslu nýlendu-nefndarinnar til Rússa-keisara (Pétrsborg, 1863) er talið meðal afrakstrs við Cooks-flóa 180 000 pund af saltkjöti, 180 mæliker af berjum o.s.fr.; nú er lítið um yrkju eðr afrakstr, með því fáir hvítir menn búa hér, síðan Rússar seldu landið og drógu burt setulið sitt.—Dr. Kellogg segir um Kadíak: "Grös og grœnar jurtir þekja fjöllin upp át hátinda. Sumarveðrið er hér ólíkt því, sem það er í Sitka, og er vel fallið fyrir heyskap." Á vetrna er kuldinn eigi svo hár á Kadíak, en jafn. Eftir að fer að frjósa helzt kuldinn jafnt og þétt án snöggra veðrbreytinga. Ísinn á stöðuvatninu á Viðey (á höfninni í St. Paul á Kadíak) er orðinn tólf þumlunga þykkr, þegar vel er, í lok desember eðr byrjun janúar, þykknar svo í janúar og febrúar, og hefir, þegar bezt lætr, náð 18 þuml. þykt í lok febrúarmánaðar. Mesti kuldi, sem menn vita komið hafa á Kadíak, er -18° Fahr. (-22° Réaum.); og hefir það borið við einu sinni, svo menn hafi sögur af: þá þyknaði ísinn um 1½ þumlung á sólarhring, og er það inn hraðasti vöxtr, sem hann hefir haft svo menn viti.

Lisiansky^[10] getr þess, að byggi hafi sáð verið á Kadíak 1804, og hafði það þroskazt víðast hvar. En "ið vætusama og heiðríkju-litla veðr, sem eigi er holt akryrkju, veldr því að korntegundir þurfa hér pössunarsemi og hirðu—en það eru kostir, sem innlendir menn hér hafa eigi til að bera."

"Hvort veðrið er bjart eðr þykt, kemr alsendis undir veðrstöðunni. Veðr er fagrt er vindar blása frá suðri, suðvestri, vestri, norðvestri eða norðri; en alt hvað vindar eru austanstœðari en hánorðr eðr hásuðr, veldr það þokum og rigningum. Í desember-mánuði var veðrið fremr milt, þó vindr væri á norðan. Hitamælir vísaði aldrei lægra en +38° Fahr. (+2° 7 Réaum.) þar til 24. desbr.; þá féll hann til +26° Fahr. (-2° 7 Réaum.). Þá féll snjór á jörð, og hélzt hann um nokkra mánuði. Eigi er þó talið að vetr byrji reglulega fyrri en með janúar. Meðan vetr stóð yfir var loft alt af þurt og hreint (að frá teknum fám dögum í febrúar) og vindar léku milli suðvestrs og vestrs. Mestr kuldi var 22. janúar, þá féll hitamælir niðr á 0° Fahr. (-14° 2 Réaum.) Síðustu dagar í febrúar og fyrstu dagar í marz voru og svo kaldir, að hitamælir féll niðr á milli 13° og 14° Fahr. (-8° til 8° 4 R.)—Um þessa daga mældi ég þykt íssins á vatninu í Viðey, og var hún 18 þuml.—9. marz byrjaði vorið." [Lisiansky, 171. bls.] "Vetrinn, sem ég dvaldi hér, var þurrari en í meðallagi." (Sami, 190. bls.) "Dagana, sem vér dvöldum á Kadíak, frá 26. til 31. ágúst (1867), var meðalhiti loftsins 49° 5 F. (+7° 8 R.), og sjóarins 45° 8 F. (+6° R.)" (Davidson: "Coast Pilot of Alaska," Washington, D.C., 1869, 27. bls.)

Veðr-tafla, dregin saman úr dagbók, haldinni á Kadíak-ey 1/10 1872 til 30/9 1873.