66. Diom. p. 512, 37: alienum autem pedem
... et regulam. Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484 P.: differt
rhythmus a metro, quod metrum in uerbis, rhythmus in modulatione
ac motu corporis sit, et quod metrum pedum sit quaedam
compositio, rhythmus autem temporum inter se ordo quidam, et quod
metrum certo numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus
autem numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5:
distat metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero
syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac
clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque
congruentia in (sic B) infinitum multiplicatur ac
profluit.
197
Char. p.
289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi quod
rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos clausus.
Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr. S. Mauri:
interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum aliquid, ut
omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus metrum sit. omnis
enim legitima pedum connexio numerosa est, quam quoniam metrum
habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse
rhythmus. sed quoniam non est idem, quamuis legitimis pedibus
nullo tamen certo fine prouolui, et item legitimis progredi
pedibus sed certo fine coerceri, haec duo genera etiam uocabulis
discernenda erant, ut illud superius rhythmus tantum proprio iam
nomine, hoc autem alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur.
cf. Atil. Fortum. p. 337 G. p. 2689 P.
Quint. VIIII 4, 50.
67
haec iam haec deleto altero haec A |
Bruges Ritschelius quaest uarr. p. 34 Phryges A phyres B |
nonnunquam B |
cecilium B |
dei A dei· (i ab altera manu in loco eraso scr.) B |
Terentium] Ad. IIII 4, 1 |
discrutior B | Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod clauderent sententiam, ut apud Attium: ‘an haec iam obliti sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud Caecilium: ‘di boni quid hoc?', apud Terentium: ‘discrucior animi’.
haec iam haec deleto altero haec A |
Bruges Ritschelius quaest uarr. p. 34 Phryges A phyres B |
nonnunquam B |
cecilium B |
dei A dei· (i ab altera manu in loco eraso scr.) B |
Terentium] Ad. IIII 4, 1 |
discrutior B | Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod clauderent sententiam, ut apud Attium: ‘an haec iam obliti sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud Caecilium: ‘di boni quid hoc?', apud Terentium: ‘discrucior animi’.
A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X
67. Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707 P.
379 G.: Varro in VII (in septimo A VII B):
clausulas quoque ... discrucior animi. idem Varro
in eodem libro VII de lingua latina ad Marcellum sic
dicit
e. q. s.
( fr. 73). Mar.
Vict. I 17, I p. 2503 P.: nunc de metrorum prout uersus
processerit praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam
metrica lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede uel
dipodia sit terminatum. hano graeci
κατάληξιν uocant, id est cum legitimum metrum in syzygia
simplicem pedem, in monopodia uero, id est in simplici pede syllabam
perdit. II 3, 38 p. 2524 P.: quod uero ad clausulas id est
minuscala cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum
membra pro clausulis poni possunt et (scr. set) solent in
canticis magis quam in diuerbiis, quae ex trimetro magis
subsistunt, collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et
Afranium. nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. exscripsit
Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708 P.
381 G. cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula,
quam graeci ἐπῳδὸν uocant, a breui
conclusione est appellata.
68*
quod] quae P |
cum ex ea P |
disoluitur P |
efficit P |
cedatur P |
* nam] ex. gr. poteris consideranda nunc |
quae] qui P |
complurum P |
abdissimilium P |
temporibus P |
trieterici, uel in P corr. Vsener | Consideranda praeterea in metris cola quae latine membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur, | quorum differentia talis est. colon est membrum quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur, in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium] ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum uel sacrorum trieteris.
quod] quae P |
cum ex ea P |
disoluitur P |
efficit P |
cedatur P |
* nam] ex. gr. poteris consideranda nunc |
quae] qui P |
complurum P |
abdissimilium P |
temporibus P |
trieterici, uel in P corr. Vsener | Consideranda praeterea in metris cola quae latine membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur, | quorum differentia talis est. colon est membrum quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur, in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium] ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum uel sacrorum trieteris.
uno om. P |
an omne delendum? |
num ad exordium suum? |
decurrit. Περίοδος dicitur omnis P |
exametri P |
unde—sunt] uncis inclusit Vsener |
commate P | ita et in poematis, quando non uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam ad ordinem suum recurrit, περίοδος dicitur circuitus omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit autem ex commatis colis et uersibus.
an omne delendum? |
num ad exordium suum? |
decurrit. Περίοδος dicitur omnis P |
exametri P |
unde—sunt] uncis inclusit Vsener |
commate P | ita et in poematis, quando non uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam ad ordinem suum recurrit, περίοδος dicitur circuitus omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit autem ex commatis colis et uersibus.
totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit; quae
nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod. Parisinus 7539
(membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi
198
68*. Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497 P.: Consideranda
praeterea ... proprie dicitur, id est extrema et exigua pars
in metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum decametrum
porrigetur, quorum differentia ... pedis est. erunt itaque
cola particulae solutorum metrorum, ut ‘arma uirumque cano’.
omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον
in duo cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi differentia,
ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et hemistichium dicitur,
colon autem et comma intra dimetrum. erit itaque colon cum
integrae fuerint syzygiae,
comma uero cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt,
quaecumque circa iuncturas aut artus porrecta sunt in
longitudinem membra, unde Euripides ‘καὶ
κῶλα κώλοις τετράπουν μιμήσομαι’, brachia scilicet et
femina. * unde dictum μέλος (libri unde dictum μέλος
brachia sc. et fem.) * nec in metro *. apud quosdam haec
communiter μέλη appellantur, quae
nos carmina interpretamur et membra, quia (quae P) μέλη
graeci diuisa membrorum uocant.
partes ergo ... et uersibus. Aphthon.
p. 241 G.: constat μέλος
colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra pedum
compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt itaque
cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum integrae fuerint
syzygiae,
199
comma uero cum
imperfecta est. omnis autem uersus κατὰ
τὸ πλεῖστον in duo cola diuiditur,
abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1
p. 2508 P.: incisiones uersuum, quas graeci τομὰς
uocant, ante omnia in hexametro heroo
necessario obseruandae sunt. omnis enim uersus in duo cola
formandus est, qui herous hexameter merito nuncupabitur, si
conpetenti diuisionum ratione dirimatur.
69
ac rhythmos] arythmos P |
exametrum infra quoque P |
dipodian P |
sua cuique P |
quodsi Vsener quos P |
simplicum P |
appellatione habebitur P corr. Vsener | Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur, in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt; quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros, octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione graecorum.
ac rhythmos] arythmos P |
exametrum infra quoque P |
dipodian P |
sua cuique P |
quodsi Vsener quos P |
simplicum P |
appellatione habebitur P corr. Vsener | Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur, in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt; quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros, octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione graecorum.
Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est a repetita
scriptura ex ea parte in quam desinit. primis enim temporibus,
sicut quidam asserunt, sic soliti erant scribere ut cum a sinista
parto initium facere coepissent
et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra parte
inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem ferunt custodire
adhuc in suis liris rusticos.
Bostrophen P |
quae] qui P |
quae] qui P |
partis om. P |
cf. Ennius annal. 563 Vahl.
suam Charisius ceterique |
Ennius ann. 317 Vahl. |
a famul P |
Lucilius sat. XX fr. 10 Dous.
detendite et spoliate P despoliate et detundite Nonius p. 490 | hoc autem genus scripturae dicebant βουστροφηδὸν a boum uersatione, unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu et apocope praecepta est, id est subtractio syllabae syllabarumue [cuiuslibet partis orationis] metro cogente facta, quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est in sua domo. item: ‘ac famul infimus esset’ pro famulo. similiter ‘proras detondete et despoliate guberna’ id est gubernacula. | uersus autem distat a metro, quod in uersu statim auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
quae] qui P |
quae] qui P |
partis om. P |
cf. Ennius annal. 563 Vahl.
suam Charisius ceterique |
Ennius ann. 317 Vahl. |
a famul P |
Lucilius sat. XX fr. 10 Dous.
detendite et spoliate P despoliate et detundite Nonius p. 490 | hoc autem genus scripturae dicebant βουστροφηδὸν a boum uersatione, unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu et apocope praecepta est, id est subtractio syllabae syllabarumue [cuiuslibet partis orationis] metro cogente facta, quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est in sua domo. item: ‘ac famul infimus esset’ pro famulo. similiter ‘proras detondete et despoliate guberna’ id est gubernacula. | uersus autem distat a metro, quod in uersu statim auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
69. Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498 P.: Versus est
... significatione graecorum. [uersus herous hexameter epos
dicatur]. apud nos ... necessitate diuiduntur, ut apud
Vergilium (georg. Ill 381) ‘septem subiecta trioni’.
pari ratione ...
200
gubernacula, sicut diximus metri necessitate. uersus autem
... statim uersus. Diom. p. 506, 15: uersuum genera
praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut trimetri aut
tetrametri aut pentametri aut hexametri. Augustin. de ord. II 40.
I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne longius pedum cursus
prouolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum statuit
(ratio) unde reuerteretur et ab eo ipso uersum uocauit.
cf. Augustin. de mus. V 3, 4, I p. 619. Isidor. orig.
I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod pedibus in ordine suo
dispositis, certo fine moderantur per articulos, qui caesa et
membra nominantur. qui ne longius prouoluerentur, quam iudicium
posset sustinere, modum statuit ratio. unde reuerteretur, et ab
eo ipso uersus uocatus, quod reuertatur. VI 14, 7: uersus autem
uocati uolgo, quia sic scribebant antiqui sicut aratur terra. a
sinistra enim ad dextram primum deducebant stilum, deinde
conuertebantur ab inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et
hodie rustici uersus uocant.
70*
τὸ om. P |
quod] qui P |
uiti P |
uno add. O. Iahn |
est] id est P | Qui uersus facit παρὰ τὸ ποιεῖν dictus est ποιητής, latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat. uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
τὸ om. P |
quod] qui P |
uiti P |
uno add. O. Iahn |
est] id est P | Qui uersus facit παρὰ τὸ ποιεῖν dictus est ποιητής, latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat. uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
70*. Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499 P.: Qui uersus
... Ilias
201
Homeri et Aeneis
Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est fictae ueraeue
narrationis congruenti rhythmo ac pede conposita metrica
structura ad utilitatem uoluptatemque accommodata. distat autem
poetica a poemate et poesi, quod poetica ars ipsa intellegitur,
poema autem pars operis ut tragoedia, poesis contextus et corpus
totius operis effecti ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII
7, 3: uates a ui mentis appellatos Varro auctor est uel a
uiendis carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et
proinde poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex ut
Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui mentis
appellates Varro auctor est. Non. p. 428: poesis et
poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum, poema
inuentio parua quae paucis uerbis (an uersibus?)
expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... Varro
Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura modice
in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon epigrammation
uocant poema. poesis est perpetuum argumentum ex rhythmis.
cf. Varr. de l. l. VII 36 p. 323. Sueton. fr. 2
Reiff.
71
et ceterorum B | Mensuram esse in fabulis [hoc est μέτρον] Terentii et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi: Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
et ceterorum B | Mensuram esse in fabulis [hoc est μέτρον] Terentii et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi: Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad
fr. 67) accedit hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C
71. Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G.
p. 2713 P.: Mensuram esse ... Victorinus Caesius
Bassus Terentianus Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus
Quintilianus Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius
Probus Plinius Euantius (sic BC) Sacerdos qui et Donatus
Iuba. Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis
scribit comoedias uel Plautus.
72
Dimeter ABM |
heroious ex superiore iambico fit ut Buschius et, nisi quod hexametro pro iambico cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius quaest. uarr. p. 35. | Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus. sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’. huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos prior pars hexametri recipere consueuit.
Dimeter ABM |
heroious ex superiore iambico fit ut Buschius et, nisi quod hexametro pro iambico cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius quaest. uarr. p. 35. | Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus. sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’. huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos prior pars hexametri recipere consueuit.
lacunam indicauit Keilius cui intercidisse uidentur quaedam
quibus trimetrum heroum ex superiore parte hexametri in epodis
coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit Diom.
p. 502, 3
72. Diom. p. 515, 14: Trimeter herous ... recipere
consueuit.
73
at A aut B |
fiat AB |
heri (h in rasura) B Terent. Eun. III 4, 1 |
aliquod AB | At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis fiet comicus quadratus, ut hic: ‘heri aliquot adulescentuli coimus in Piraeo’.
at A aut B |
fiat AB |
heri (h in rasura) B Terent. Eun. III 4, 1 |
aliquod AB | At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis fiet comicus quadratus, ut hic: ‘heri aliquot adulescentuli coimus in Piraeo’.
de codd. uid. adn. ad fr. 67
202
73. Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707 P.
380 G.: idem Varro in eodem libro VII (in eodem septimo
A eodem VII B) de lingua latina ad Marcellum sic
dixit: at in ... in Piraeo. Diom. p. 515, 3: septenarium
uersum Varro fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum
trisyllabus pes additur et fit tale ‘quid immerentibus noces quid
inuides amicis?' similis in Terentio (Hecyr. III 2, 14)
uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’. et in
Plauto saepius tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G.
p. 2706 P.: Diomedes sic: ‘septenarium uersum Varro
fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et fit
tale ‘quid inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in
Terentio uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’.
et in Plauto saepius tales reperiuntur’ ...
(fr. 74)
... Charisius sic ‘septenarium uersum
fieri dicit Varro hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes
additur, ut praefatum est, et fit tale ‘quid inmerentibus noces,
quid inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: ‘nam si
remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto sac pius tales
reperiuntur. (et fit—reperiuntur A om. B).
74
notam ·I· transuersam A notam et transuersum corr. alt. m. in notam I tranuersam B |
sillabas A |
uorsum B |
amicus] Terent. Phorm. I 1, 1 |
meus sup. lineam B | Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum senarium et similes, si pro longa breuem habebunt extremam, ut in hoc: ‘amicus summus meus et popularis Geta’.
notam ·I· transuersam A notam et transuersum corr. alt. m. in notam I tranuersam B |
sillabas A |
uorsum B |
amicus] Terent. Phorm. I 1, 1 |
meus sup. lineam B | Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum senarium et similes, si pro longa breuem habebunt extremam, ut in hoc: ‘amicus summus meus et popularis Geta’.
74. Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706 P.
378 G.: Varro de lingua latina ad Marcellum sic:
quare in ... popularis Geta.
75
proponuntur ABM |
dicens priore loco a docens ABM | Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: ‘pater meus dicens docendo qui docet dicit docens’.
proponuntur ABM |
dicens priore loco a docens ABM | Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: ‘pater meus dicens docendo qui docet dicit docens’.
203
75. Diom. p. 515, 9: Octonarius est ... dicit
docens. tolle hinc primos duos iambos et erit tale quale illud
est: ‘ibis Liburnis inter alta nauium’ (Horat. epod. I 1).
76
Ex om. ABM |
iambico] iambionicum Lachmannus in Lucr. p. 276 |
phylumenae BM Terent. Hec. III 2, 14 | Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum est tale: ‘pedem rhythmumque finit’. si addas hic quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis sic: ‘pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc comma tale esse, quale illud: ‘Philumenae dolores’, quod est ex iambico septenario.
Ex om. ABM |
iambico] iambionicum Lachmannus in Lucr. p. 276 |
phylumenae BM Terent. Hec. III 2, 14 | Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum est tale: ‘pedem rhythmumque finit’. si addas hic quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis sic: ‘pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc comma tale esse, quale illud: ‘Philumenae dolores’, quod est ex iambico septenario.
76. Diom. p. 518, 14: Ex iambico ... iambico
septenario. et illud hinc est comma, quod Arbiter fecit
tale: ‘anus recocta uino | trementibus labellis’.
77
Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: ‘ex litoribus properantes nauibus recedunt’.
Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: ‘ex litoribus properantes nauibus recedunt’.
77. Diom. p. 515, 19: Archilochium Varro ...
recedunt. hic superius comma quod est tale ['ex litoribus
properantes’ simile est illi quod est tale]: ‘Troiae qui primus ab
oris’, inferius comma, quod est tale ‘nauibus recedunt’ simile est
illi quod est tale ‘machinae carinas’.
78
hiccecero {*above first e: i} B | Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus Eusebius Terentianus Varro Probus.
hiccecero {*above first e: i} B | Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus Eusebius Terentianus Varro Probus.
78. Rufin. de metr. orat. p. 2720 P. 398 G.:
Victorinus multa dicit de compositione et numeris et pedibus
oratoriis. ut Cicero (in Oratore) dicit, isti scripserunt
apud graecos Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates
Theodectes Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus
[Hieronymus]. latine de numeris ... Probus Charisius
Diomedes Quintilianus Donatas Victor Seruius.
V
79
producta sup. lin. add. ab alt. manu in A |
uaro A |
letis {*above e: c} D |
significare BD |
perflexa AB per.lexa {*above .: p} C perplexa D |
producenda D |
preterea D |
grecos A |
aput latinos A |
longe ab alt. m. add. C |
prosę AB prose C |
p̃rius C |
condebatur {*above at: n} C |
prose C | Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait Varro, apud Plautum ‘prosis lectis' significari rectis. unde etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur, prosae autem studium sero uiguit.
producta sup. lin. add. ab alt. manu in A |
uaro A |
letis {*above e: c} D |
significare BD |
perflexa AB per.lexa {*above .: p} C perplexa D |
producenda D |
preterea D |
grecos A |
aput latinos A |
longe ab alt. m. add. C |
prosę AB prose C |
p̃rius C |
condebatur {*above at: n} C |
prose C | Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait Varro, apud Plautum ‘prosis lectis' significari rectis. unde etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur, prosae autem studium sero uiguit.
prim; A |
grecos AD |
ferecides ABCD |
syrus AD sirus BC |
oration~ B |
apius C |
caecus A cecus CD c&us B |
pirrum ABCD |
prius {*above u: M} M alt. m. add. A prius C |
exhinc & caeteri A exhinc & ceteri BCD |
pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt C | primus apud graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia contenderunt.
grecos AD |
ferecides ABCD |
syrus AD sirus BC |
oration~ B |
apius C |
caecus A cecus CD c&us B |
pirrum ABCD |
prius {*above u: M} M alt. m. add. A prius C |
exhinc & caeteri A exhinc & ceteri BCD |
pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt C | primus apud graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia contenderunt.
Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos:
A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95
saec. XII uel XIII
recte iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12 quondam uerbis nostris adscripta fuisse, praue relata ad § 11 ‘ante Pherecydem’; sunt autem haec: hoc (hunc AB) apud graecos Hecataeus Milesius (achatesius milesius A acatesius melesius B acathes milesius ras. trium litterarum post acathes D) fertur primus conposuisse uel ut alii putant Phercydes Syrus (ferecides sirus ABD). de C tacet Vsener
recte iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12 quondam uerbis nostris adscripta fuisse, praue relata ad § 11 ‘ante Pherecydem’; sunt autem haec: hoc (hunc AB) apud graecos Hecataeus Milesius (achatesius milesius A acatesius melesius B acathes milesius ras. trium litterarum post acathes D) fertur primus conposuisse uel ut alii putant Phercydes Syrus (ferecides sirus ABD). de C tacet Vsener
204
79. Isidor. orig. I 37, 1: Prosa est ... rectum
producendo. alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa,
uel ab eo quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino
praefinito. praeterea tam ... eloquentia contenderunt.
80
in soluta] in om. R |
pabilia (corr. ex babilia) eis fecerunt tria u~ nos primum uberem uocamus om. reliquis R |
atq: atq: R | Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi sunt tria probabilia, quae graeci χαρακτῆρας uocant nominaque eis fecerunt ἁδρόν ἰσχνόν μέσον. nos quoque quem primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem, tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est, gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque modi particeps.
in soluta] in om. R |
pabilia (corr. ex babilia) eis fecerunt tria u~ nos primum uberem uocamus om. reliquis R |
atq: atq: R | Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi sunt tria probabilia, quae graeci χαρακτῆρας uocant nominaque eis fecerunt ἁδρόν ἰσχνόν μέσον. nos quoque quem primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem, tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est, gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque modi particeps.
R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf. Hertz
ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411) quem ipse contuli
uicia R |
emenciuntur R |
propria] pa{*above p: i} R | His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus. uera autem et propriahuiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium, mediocritatis Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum moderatumque in Nestore.
emenciuntur R |
propria] pa{*above p: i} R | His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus. uera autem et propriahuiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium, mediocritatis Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum moderatumque in Nestore.
filosophis R |
atenienses R |
senatum populi legrauerunt imperatum R |
remitterent R |
fecerant R |
uastacionem R |
cecilio R |
disseritauerunt R |
admiracioni R |
polibius R |
rapida capida del. capida R |
terecia R |
modesdiogenes {*above di: ta} R | Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia; Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore, sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes et sobria.
atenienses R |
senatum populi legrauerunt imperatum R |
remitterent R |
fecerant R |
uastacionem R |
cecilio R |
disseritauerunt R |
admiracioni R |
polibius R |
rapida capida del. capida R |
terecia R |
modesdiogenes {*above di: ta} R | Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia; Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore, sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes et sobria.
205
80. Gell. VI 14, 1: Et in carmine ... et sobria.
unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque ornatur
fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit praestigiosum.
Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos Athenienses quondam ad senatum
legauerant impetratum uti multam remitteret, quam ciuitati eorum
fecerat propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere
quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes
stoicus, Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque
ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu hominum
dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades uiolenta et
rapida,
206
scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria.
sed in senatum introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore.
81
* * lacunam signauit O. Iahn |
nullis aliis Ritschelius parergon plaut. I p. 194 nullus ali N |
atte pathe N | Ἤθη ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae. πάθη uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
* * lacunam signauit O. Iahn |
nullis aliis Ritschelius parergon plaut. I p. 194 nullus ali N |
atte pathe N | Ἤθη ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae. πάθη uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
egone] Ter. Eun. I 1, 20 |
illam quae] illamq: N |
praecisę N |
tu me] Terent. Ad. I 2, 31 |
tun] Ter. Ad, I 2, 47 |
tremo] Ter. Eun. I 2, 4 |
adolere N |
adfectae N et edit. | ‘Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine modo, mori me malim. sentiet qui uir siem’: praecise, inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa uocitamus. ‘tu me homo adigis ad insaniam’ irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula. ‘tun consulis quicquam’? et haec irascentis oratio est. ‘tremo horreoque postquam aspexi hanc’ adfectus ob amorem. ‘heus heus pater, heus Hector’ adolore mentis adfectus. ‘mane mane, porro ut audias’ cupiditatis adfectus est.
illam quae] illamq: N |
praecisę N |
tu me] Terent. Ad. I 2, 31 |
tun] Ter. Ad, I 2, 47 |
tremo] Ter. Eun. I 2, 4 |
adolere N |
adfectae N et edit. | ‘Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine modo, mori me malim. sentiet qui uir siem’: praecise, inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa uocitamus. ‘tu me homo adigis ad insaniam’ irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula. ‘tun consulis quicquam’? et haec irascentis oratio est. ‘tremo horreoque postquam aspexi hanc’ adfectus ob amorem. ‘heus heus pater, heus Hector’ adolore mentis adfectus. ‘mane mane, porro ut audias’ cupiditatis adfectus est.
81. Char. p. 241, 27: Ἤθη
ut ait ... adfectus est. cf. Isidor. orig. II 14.
82
exercitu codd. ut Schopenius mecum communicauit: num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6? | Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat.
exercitu codd. ut Schopenius mecum communicauit: num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6? | Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat.
207
82. Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: Nescio quid profecto
absente nobis turbatumst domi: aut subdistinguendum est et
subaudiendum ‘me’ aut ἀρχαισμὸς figura
est ‘absente nobis’ pro nobis absentibus. Pomponius: ‘sine ergo
istuc praesente amicis inter cenam’. Varro ad Marcellum (Varro
Marcello codd. omnes Varro in Marcellum uolg.):
id praesente ... pronuntiat.
83. Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic
nominatiuum singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram
deponat. Varro de sermone latino V: later ... iugmentatum.
84
M. Varrone] ·H· Varrone V Varrone B | Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur qui excastratus est.
M. Varrone] ·H· Varrone V Varrone B | Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur qui excastratus est.
84. Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) τὸ
καλὸν πεφιλαμένη, uerba hercle non
translaticia, sed cuiusdam natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit
et cetera uertit non infestiuiter (Theocr. III 3 sq. Verg. buc.
III 64 sq.), nisi quod caprum dixit quem Theocritus ἐνόρχαν
appellauit. auctore enim
M. Varrone ... excastratus est. cf. Varr. de l. l.
V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48: Caprae.
85
Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
85. Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de
sermone latino iterum ait ex ... fit capus. Beda qui
uoc. de orthogr. p. 2780 P.: capo nunc, sed Varro
de sermone latino ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus.
cf. Varro rer. rust. II 7, 15.
86
quoties cod. Regin. 1674 saec. X |
precibus cod. Paris. 7929 saec. X cum precibus Regin. | Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere uero est cum aliquid humiliter et precibus postulamus.
quoties cod. Regin. 1674 saec. X |
precibus cod. Paris. 7929 saec. X cum precibus Regin. | Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere uero est cum aliquid humiliter et precibus postulamus.
86. Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: Poscere est
secundum Varronem quotiens ... postulamus.
87
Domi suae.
Domi suae.
208
87. Char. p. 126, 22: Domi suae Varro de sermone
latino libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen
adest. Cato de multa contra L. Furium ‘domi meae saepe fuit’ et est
genetiuus.
88
consuetudine] cognomine N |
mutue N |
docte sic putant N | Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum putat.
consuetudine] cognomine N |
mutue N |
docte sic putant N | Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum putat.
88. Char. p. 205, 15: Mutuo ut ... scribendum
putat. nec non et illi qui de differentiis scribunt.
89
presentibus cod. Cassellanus, in ceteris Varronis uerba desunt | Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus.
presentibus cod. Cassellanus, in ceteris Varronis uerba desunt | Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus.
89. Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut
‘coram uiro’, palam ad omnes referri uolunt, ut ‘palam omnibus’.
Varro: coram ... absentibus. sane coram quidam aduerbium
putant, quia non subsequitur casus. quidam praepositionem loquentis,
non casibus seruientem. Suet. p. 286 Reiff.: palam omnium
praesentiam notat, coram personam accipere desiderat. Isidor. diff.
uerb. 91: inter coram et palam: coram ad personam refertur, dicimus
enim coram illo, palam autem personae caret, quia id ipsum
significat quod omnes sciunt. ergo coram ad personam certam
refertur, palam ad omnes. cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17.
90
formianus et fundanius ait ut uarro N | Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos ait Varro.
formianus et fundanius ait ut uarro N | Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos ait Varro.
90. Char. p. 111, 23: Quando ... Varro, sed et
alii faciunt nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (III 3,
23) ita ait ‘non habeo. at tu quando habebis, tum dato’. uitium
tamen esse non dubium est. cf. Fest. p. 258a. quando.
DE GRAMMATICA
91
Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis oratoribusquedicuntur ex parte maiore. eius praecipua officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere probare.
Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis oratoribusquedicuntur ex parte maiore. eius praecipua officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere probare.
91. Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541 P.: Vt Varroni ...
intellegere
209
probare. Diom.
p. 426, 18: tota grammatica consistit praecipue intellectu
poetarum et scriptorum et historiarum prompta expositione et in
recte loquendi scribendique ratione. cf. Seru. in Donat.
p. 512 Endl. Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum
(grammatica loquitur) tunc fuerat docte scribere legereque.
nuno etiam illud accessit, ut meum sit erudite intellegere
probareque, Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937 P.:
grammatica est scientia interpretandi poetas et recte loquendi
scribendique ratio, dicta ἀπὸ τῶν
γραμμάτων [id est ab his litteris] unde incipere debet.
92
Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia, quam Varro litterationem uocat; [Graece autem quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia, quam Varro litterationem uocat; [Graece autem quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso nomine profiteri
se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dicitur, factum
est, ut quicquid dignum memoria litteris mandaretur ad eam
necessario pertineret.
92. Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr.
S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia naturali
quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum quibus illi
erat ratio ipsa communis nec homini homo firmissime sociari posset
nisi colloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi
refunderent, uidit esse imponenda rebus uocabula id est
significantes quosdam sonos, ut quoniam sentire animos suos non
poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur.
sed audiri absentium ... praesentia recolo. progressa deinde
ratio animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu, quasi
enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione defluerent, alios
diuerso pressu oris tenere tamen aliquem sonum, extremos autem qui
nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras
hoc ordine, quo expositae sunt uocales semiuocales et mutas
nominauit. deinde syllabas notauit, deinde uerba in octo genera
formasque digesta sunt, omnisque illorum motus integritas iunctura
perite subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et syllabarum
uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla alia simpla esse
comperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. notauit
etiam ista et in regulas certas disposuit. poterat iam ...
necessario pertineret. cf. de mus. II 1, 1. I
p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc illa, ut
familiare habebat exponere percunctata et docere facile quae ab
eadem quaerebantur, penula a dextra cum modestia uerecundiaque
releuata (sic codd.: B = Bambergensis et D = Darmstadiensis,
quos ipse contuli) sic coepit: γραμματικὴ
dicor in
210
Graecia, quod
γραμμὴ linea et
γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum
litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi Romulus
litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me litterationem
uoluerit nuncupare, sicut apud graecos
γραμματιστικὴ primitus uocitabar, tunc et antistitem
dedit et assectatores (B assectores D) impuberes
aggregauit. cf Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles.
Asper. p. 309 Lind. p. 1725 P.
(cf. supra p. 100):
grammatica est scientia
recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem (sic cod.
Vatican. 1492 chart.) uerborum. quam Terentius (et
add. Vat.) Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse
dicit litterationem (litteraturam Vat.). Isidor. orig. I 3,
1: primordia grammaticae artis litterae communes existunt, quas
librarii et calculatores secuntur. quorum disciplina uelut quaedam
grammaticae artis infantia est, unde et eam Varro
litterationem uocat. cf. I 5, 1. Diom. p. 421, 9: artium
genera sunt plura, quarum grammatice sola litteralis est, ex qua
rhetorice et poetice consistunt. idcirco litteralis dicta, quod a
litteris incipiat. nam et grammaticus latine litterator est
appellatus et grammatica litteratura, quae formam loquendi ad certam
rationem dirigit. Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum
transferentes litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim
tantum ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis historicorum
criticorumque uiribus pleno iam satis alueo fluit, cum praeter
rationem recte loquendi non parum alioqui copiosam prope omnium
maximarum artium scientiam amplexa sit.
93
expremensque A exp̄mensque M expraemensque B |
cuisque narratio A cuius narratio BM |
exquisitio AB adquisitio M |
dictionemue ABM | Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum exprimensque animi habitum cuiusque. enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta perpendimus.
expremensque A exp̄mensque M expraemensque B |
cuisque narratio A cuius narratio BM |
exquisitio AB adquisitio M |
dictionemue ABM | Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum exprimensque animi habitum cuiusque. enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta perpendimus.
93. Diom. p. 426, 21: Grammaticae officia ... lectio
est artificialis interpretatio uel uaria cuiusque ...
enarratio est obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
exquisitio
211
per ... emendatio
est qua singula prout ipsa res postulat dirigimus aestimantes
uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio
errorum ... iudicium est quo omnem orationem recte uel minus
quam recte pronuntiatam specialiter iudicamus uel aestimatio qua
... perpendimus. Max. Victor. p. 272 Lind.
p. 1938 P.: grammaticae officia sunt quatuor: lectio
enarratio emendatio
iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio est
errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium est bene
dictorum comprobatio.
94
Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote declinari iusserunt.
Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote declinari iusserunt.
94. Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est
quo appellatur. sane nomen unius cuiusque ... declinari
iusserunt.
95
ut A et B et h et x partim sunt quę neque dicuntur. quędam AB |
ut phi · y B ut phi · Ψ·A | Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque dicuntur ut Φ et Ψ.
ut A et B et h et x partim sunt quę neque dicuntur. quędam AB |
ut phi · y B ut phi · Ψ·A | Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque dicuntur ut Φ et Ψ.
de codd. uid. adnot. ad fr. 43
95. Cassiodori Cornut. p. 576B Garet.
p. 2286 P.: Praeterea in libro qui est de (sic A, qui
est in B) grammatica Varro cum de litteris dissereret, HA
(ita. h. libri) inter litteras non esse disputauit. quod
multo minus mirum, quam quod X quoque litteram esse negat. in quo
quid uiderit nondum deprehendi. ipsius uerba subiciam: litterarum
partim ... ut Φ Ψ. Mar. Vict.
I 3, 12 p. 2452 P.: nec dubitatur his litteris omnibus absque
sola V remotis, latinae linguae reliquas decem et septem posse satis
facere. nam pro H adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset
F et P et eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S
possemus scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4
p. 1736 P. Serg. in Donat. p. 1829 P.