VI.—Quid est enim, Catilina, 6quod te jam in hac urbe delectare possit? In qua nemo est 7extra ista conjurationem perditorum hominum qui te non metuat, nemo qui non oderit. 8Quae nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? 9Quod privatarum rerum dedecus non haeret in fama? 10Quae libido ab oculis, quod facinus a manibus unquam tuis, quod flagitium a toto corpore abfuit? 11Cui tu adulescentulo, quem corruptelarum illecebris irretisses, non aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti? 14. 1Quid vero? 2Nuper, cum morte superioris uxoris novis nuptiis domum vacuefecisses, nonne etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulasti? Quod ego praetermitto et facile 3patior sileri, ne in hac civitate 4tanti facinoris immanitas, aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. Praetermitto ruinas fortunarum tuarum, 5quas omnes impendere tibi proximis Idibus senties: ad illa venio, quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuam difficultatem ac turpitudinem, sed ad summam rem publicam atque 6ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent. 15. Potestne tibi haec lux, Catilina, aut hujus caeli spiritus esse jucundus, 1cum scias esse horum 2neminem qui nesciat, te 3pridie Kalendas Januarias 4Lepido et Tullo Consulibus stetisse in 5comitio cum telo? Manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa paravisse 6sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuum, sed fortunam populi Romani obstitisse? Ac jam illa omitto—7neque enim sunt aut obscura aut non multa commissa postea:—quotiens tu me 8designatum, quotiens consulem interficere voluisti! quot ego tuas 9petitiones 10ita conjectas, ut vitari posse non viderentur, parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! nihil adsequeris, neque tamen conari ac velle desistis. 16. Quotiens 1tibi jam extorta est sica ista de manibus! quotiens 2excidit aliquo casu et elapsa est! 3quae quidem quibus abs te initiata sacris ac devota sit, nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore defigere.
VII.—Nunc vero quae 4tua est ista vita? Sic enim jam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, 5sed ut misericordia, quae tibi 6nulla debetur. Venisti 7paulo ante in senatum. Quis te ex hac tanta 8frequentia, tot ex tuis amicis ac necessariis salutavit? Si hoc 9post hominum memoriam contigit nemini, 10vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo judicio taciturnitatis oppressus? 11Quid? Quod 12adventu tuo 13ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares, 14qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam subselliorum 15nudam atque inanem reliquerunt, quo 16tandem animo hoc tibi ferendum putas? 17. 1Servi 2mehercule mei si me 3isto pacto metuerent, ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi 4urbem nom arbitraris? Etsi me meis civibus 5injuria suspectum tam graviter atque 6offensum viderem, carere me aspectu civium quam 7infestis oculis omnium conspici mallem: tu cum conscientia scelerum tuorum 8agnoscas odium omnium justum et jam diu tibi debitum, 9dubitas, quorum 10mentes sensusque vulneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? Si te parentes timerent atque odissent tui nec eos ulla ratione placare posses, ut opinor, ab eorum oculis 11aliquo concederes: 12nunc te patria 13quae communis est parens omnium nostrum, odit ac metuit et jam diu nihil te judicat nisi de parricidio suo cogitare: hujus tu neque auctoritatem 14verebere nec judicium sequere nec vim pertimesces? 18. 1Quae tecum, Catilina, sic agit et quodam modo tacita loquitur: 2‘Nullum jam aliquot annis facinus exstitit nisi per te, nullum flagitium sine te: tibi uni multorum civium 3neces, tibi vexatio direptioque 4sociorum impunita fuit ac libera: 5tu non solum ad negligendas leges et quaestiones, verum etiam ad evertendas perfringendasque valuisti. Superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui, tuli: nunc vero me totam esse in metu propter unum te, quidquid increpuerit Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse, quod a tuo scelere abhorreat, 6non est ferendum. Quamobrem discede atque hunc mihi timorem eripe, si est verus, 7ne opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.’
VIII.— 19. Haec si tecum, ut dixi, patria loquatur, nonne 1impetrare debeat, etiam si vim adhibere non possit? 2Quid? Quod tu te ipse 3in custodiam dedisti? Quod vitandae suspicionis causa 4apud M’. Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi meae te adservarem rogasti. Cum a me quoque id responsum tulisses, me nullo modo posse 5isdem parietibus tuto esse tecum, qui magno in periculo essem quod isdem moenibus contineremur, ad 6Q. Metellum praetorem venisti: a quo repudiatus ad sodalem tuum, 7virum optimum, M. Metellum demigrasti, quem tu 8videlicet et ad custodiendum diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et 9ad vindicandum fortissimum fore putasti. Sed quam longe videtur a carcere atque vinculis abesse debere, 10qui se ipse jam dignum custodia judicarit? 20. 1Quae cum ita sint, dubitas, si 2emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam, multis suppliciis justis debitisque ereptam, fugae solitudinique mandare? 3Refer, inquis, ad senatum; id enim postulas, et, si hic ordo 4sibi placere decreverit te ire in exilium, obtemperaturum te esse dicis. Non referam, id quod 5abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intelligas, quid hi de te sentiant. Egredere ex urbe, Catilina, libera rem publicam metu in exilium, 6si hunc vocem exspectas, proficiscere. Quid est, Catilina? Ecquid attendis, ecquid animadvertis horum silentium? 7Patiuntur, tacent. 8Quid exspectas auctoritatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis? 21. At si hoc idem 1huic adulescenti optimo, P. Sestio, si fortissimo vero M. Marcello dixissem, jam mihi consuli hoc ipso in templo jure optimo senatus 2vim et manus intulisset. De te autem, Catilina, cum 3quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant: neque hi solum, quorum auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam equites Romani honestissimi atque optimi viri, ceterique fortissimi 4cives, qui stant circum senatum, quorum tu et frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire potuisti. Quorum ego vix abs te jam diu manus ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec, quae jam pridem vastare studes, relinquentem usque ad portas 5prosequantur.
IX.— 22. 1Quamquam quid loquor? 2Te ut ulla res frangat? Tu ut te unquam corrigas? Tu ut ullam fugam meditere? Tu ut exilium cogites? Utinam tibi istam mentem di immortales 3duint! Etsi video, si mea voce perterritus ire in exilium 4animum induxeris, 5quanta tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus, recenti memoria scelerum tuorum, at in posteritatem impendeat. 6Sed est tanti, dum modo ista sit privata calamitas, et a rei publicae periculis sejungatur. Sed tu 7ut vitiis commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas, non est postulandum. Neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor unquam a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaverit. 23. Quam ob rem, ut saepe jam dixi, proficiscere, ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo 1conflare vis invidiam, 2recta perge in exilium; 3vix feram sermones hominum, si id feceris, vix molem istius invidiae, si in exilium jussu consulis ieris, sustinebo. 4Sin autem servire meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum manu. Confer te ad Manlium, concita perditos cives, secerne te a bonis, infer patriae bellum, 5exsulta impio latrocinio, ut a me non ejectus ad alienos, sed invitatus ad tuos esse videaris. 24. 1Quamquam quid ego te invitem, a quo jam sciam esse praemissos, 2qui tibi ad Forum Aurelium praestolarentur armati? Cui sciam 3pactam et constitutam cum Manlio diem. A quo etiam 4aquilam illam argenteam, quam tibi ac tuis omnibus perniciosam esse confido ac funestam futuram, 5cui domi tuae sacrarium scelerum tuorum constitutum fuit, sciam esse praemissam? 6Tu ut illa diutius carere possis, quam venerari ad caedem proficisens solebas, a cujus 7altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium transtulisti.
X.— 25. Ibis tandem aliquando, quo te jam pridem ista 1cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat. Neque enim tibi haec res adfert dolorem, sed 2quandam incredibilem voluptatem. 3Ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. Nunquam tu 4non modo 5otium, sed ne bellum quidem, nisi 6nefarium concupisti. 7Nanctus es ex perditis atque ab omni non modo fortuna, verum etiam spe derelictis 8conflatam, improborum manum. 26. 1Hic tu qua laetitia perfruere! quibus gaudiis exsultabis! quanta in voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum quemquam neque videbis. 2Ad hujus vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui, jacere humi, non solum 3ad obsidendum stuprum, verum etiam 4ad facinus obeundum, vigilare non solum insidiantem somno maritorum, verum etiam bonis 5otiosorum. 6Habes, ubi ostentes, illam tuam praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae verum omnium, 7quibus te brevi tempore conectum senties. 27. 1Tantum profeci tum, 2cum te a consulatu reppuli, ut 3exsul potius tentare quam consul vexare rem publicam posses atque ut id, quod est abs te scelerate susceptum, latrocinium potius quam bellum nominaretur.
XI.—Nunc ut a me, patres conscripti, quandam prope justam patriae querimoniam 4detester ac deprecer, percipite, 5quaeso, diligenter quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. Etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo carior est, si cuncta Italia, si omnis res publica sic 6loquatur; ‘M. Tulli, quid agis? 7Tune eum, quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem conjurationis, 8evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non 9emissus ex urbe, sed immisus in urbem videatur? Nonne 10hunc in vincula duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio 11mactari imperabis? 28. Quid 1tandem te impedit? Mosne majorum? 2At persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos cives morte multarunt. 3An leges, quae de civium Romanorum supplicio 4rogatae sunt? At nunquam in hac urbe, qui a re publica defecerunt, civium jura tenuerunt. An invidiam posteritatis times? 5Praeclaram vero populo Romano refers gratiam, qui te, 6hominem per te cognitum, nulla commendatione majorum tam mature ad summum imperium per omnes honorum gradus extulit, si 7propter invidiam aut alicujus periculi metum salutem civium tuorum neglegis. 29. Sed si quis est invidiae metus, 1num est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda? An cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?’
XII.—His ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum, qui hoc idem sentiunt, mentibus pauca respondebo. Ego, si hoc optimum 2factu 3judicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, 4unius usuram horae 5gladiatori isti, ad vivendum non dedissem. 6Etenim si 7summi viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt, sed etiam 8honestarunt, certe verendum mihi non erat, ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihi in posteritatem redundaret. Quodsi ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semper, ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem. 30. 1Quamquam nonnulli sunt in hoc ordine, 2qui aut ea quae imminent non videant, aut quae vident dissimulent: 3qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt conjurationemque nascentem non credendo corroboraverunt; quorum auctoritatem secuti multi, non solum improbi, verum etiam imperiti, 4si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. Nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra 5pervenerit, neminem tam stultum fore qui non videat conjurationem esse factam, neminem tam improbum qui non fateatur. Hoc autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem 6paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. Quodsi 7se ejecerit secumque suos eduxerit et eodem 8ceteros undique collectos naufragos adgregaverit, exstinguetur atque delebitur non modo haec 9tam adulta rei publicae pestis, verum etiam stirps ac semen malorum omnium.
XIII.— 31. Etenim 1jam diu, patres conscripti, in his periculis conjurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto 2omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. Quodsi 3ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque 4in visceribus rei publicae. Ut saepe homines aegri morbo gravi, 5cum aestu febrique jactantur, si aquam gelidam 6biberunt, primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus, 7qui est in re publica, relevatus istius poena, 8vehementius vivis reliquis ingravescet. 32. Quare secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, id quod saepe jam dixi, discernantur a nobis: desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal 1praetoris urbani, 2obsidere cum gladiis curiam, 3malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare: sit denique inscriptum in fronte unius cujusque, 4quid de re publica sentiat. Polliceor vobis hoc, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem, ut Catilinae profectione 5omnia patefacta, inlustrata, oppressa vindicata esse videatis. 33. 1Hisce ominibus, Catilina, 2cum summa rei publicae salute, cum tua peste ac pernicie cumque eorum exitio, qui se tecum omni scelere parricidioque junxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. Tum, 3tu, Juppiter, qui isdem quibus haec urbs 4auspiciis a Romulo es constitutus, quem 5Statorem hujus urbis atque imperii vere nominamus, hunc et hujus socios a tuis aris ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus a vita fortunisque civium 6arcebis, et homines bonorum inimicos, hostes patriae, latrones Italiae, scelerum foedere inter se ac nefaria societate conjunctos, aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.
NOTES.
CHAPTER I.
§ 1.— 1: quosque—nostra? “How far, then, Catiline, will you trample upon our patience?” The abrupt opening of the speech shows the feelings of the orator whose indignation was naturally aroused when the conspirator dared to appear in the Senate after being declared a public enemy (hostis patriae). —tandem: “pray:” cp. δῆτα. —abutere: a future, as shown by eludet, jactabit. Cicero prefers the more poetic termination -re to -ris in the imperf. and fut. indic. and in the pres. and impf. subj. pass. In the pres. indic. he rarely uses it. Madvig. § 114.6. —nostra: Cicero includes the Senators and Consuls.
2: etiam: “still,” belongs to quamdiu.
3: furor iste: note the energy imparted by personifying furor and audacia. —iste is strictly a pronoun demonstrative of the second person: iste locus, “the place where you are standing:” ista verba: “the words you utter.” It often had a contemptuous meaning in Cicero’s orations.
4: eludet: “will turn us into mockery:” a gladiatorial term of avoiding a thrust by the rapid movement of the body: hence, to baffle, deceive, and, as here, to mock. Nos is omitted by some editors.
5: quem—audacia: “to what length will your unbridled audacity proceed?” —quem ad finem = quousque or quamdiu. According to Schultz quousque puts the more general question of time and degree: quamdiu, the more special question, of time only: quem ad finem: of degree only.
6: jactabit = insolenter se efferet: se jactare, “to toss the head contemptuously,” “to walk with a conceited swing.”
7: nihilne—moverunt? “Have the guards nightly stationed on the Palatine nothing daunted you? Nothing, the sentinels of the city; nothing, the trepidation of the people; nothing, the thronging together of all patriotic (citizens); nothing, this most impregnable place for convening the Senate; nothing, the countenances and looks of these?” Observe the emphatic position of nihil in the beginning of successive clauses (anaphora). —Palatii: the Palatine hill was adjacent to the Forum. It was here that Augustus built a splendid mansion: hence our word palace from the residence of the emperor built on the Palatium. In times of danger the Palatium, one of the most important military posts of the city, was occupied by a guard. Originally the word meant the “feeding place:” root pal, pascere: cp. Pales, Palilia. Varro derives it from pal, “to wander:” cp. palor. It may have been the “common” for cattle in early days. Vigiliae: under the republic, on emergencies, the triumviri capitales, aediles or tribuni plebis acting as a kind of police appointed night watches to keep order. —timor populi: cp. Sallust. Cat.: C. 31: immutata urbis facies erat: ex summa laetitia atque lascivia ... repente omnes tristitia invasit. —bonorum omnium: with bonus: cp. ἀγαθός, often used in the sense of “patriotic,” opposed to malus civis, κακός: “unpatriotic.” —locus: the Senate was usually convened on the Kalends, Nones and Ides of each month, and the meeting usually held in the Curia Hostilia. Extraordinary meetings (senatus indictus) as the present one were convened in some temple, or other place consecrated by the augurs. The present meeting was held in the temple of Juppiter Stator, near the via sacra, at the foot of the Palatine, which might be said to be munitissimus from the special guard there as well as from its position. —ora vultusque: the former denotes the natural and habitual state, as expressed by the mouth and the lower part of the face: while the latter indicates the temporary and changing state, as expressed by the motion of the eye and brow.
8: constrictam—vides: “do you not see that your conspiracy has already come within the privity of all these?” literally, “is held bound by.” Orelli distinguishes between non and nonne in direct questions. Where non is used, the speaker, sure of his opinion, does not heed the answer of the opponent; where nonne is used, the speaker expects and wishes that the person questioned will agree with him. —constrictam teneri: the metaphor is taken from chaining a wild beast to which he here compares the conspiracy.
9: proxima: this speech was delivered November 8th: so nox proxima would be the night of 7th: nox superior, the night of the 6th, also called nox prior, § 8. On this occasion they were at the house of M. Porcius Laeca. What they did on the nox proxima we are not informed. —egeris, fueris, convocaveris, ceperis: subjunctive of dependent question: H. 529, I.
10: nostrûm: distinguish nostrum used partitively and nostri used possessively.
§ 2.— 1: vivit? immo vero: Cicero often connects a word by putting that word in the form of a question with or without dicam and answering it by immo. According to Madvig, (§ 454) immo corrects a former statement as being quite inaccurate, or too weak, though true as far as it goes. —immo vero: “nay, indeed.”
2: in senatum venit: as vir praetorius Catiline had a right to enter the Senate.
3: notat et designat: a metaphor from the marking of the animals appointed for sacrifice. Cicero often uses synonymous words to impress the idea more strongly: “he marks and stamps each one of us for slaughter:” cp. Leg. Man. 3, 7. Cives Romanes necandos trucidandosque denotavit.
4: viri fortes: ironical.
5: videmur, scil. nobis: “we fancy that we are doing our duty to the state.”
6: si—vitemus: for the subj. in protasis, and indic. in apodosis, see H. 511.
7: ad mortem—opportebat: “to death long ago, O Catiline, ought you to have been dragged by the order of the consul?” Note the emphatic position of ad mortem. —duci: for the present inf: see. H., 537, I. —jussu consulis: the Senate had entrusted the safety of the State by the decretum ultimum (videant consules, ne quid detrimenti respublica capiat). By the power vested in the consuls in consequence of this decree they had the power to put Catiline to death.
8: in te—machinaris: “On you should that ruin long since have been hurled which you for a long time have been plotting against us all.” Join jampridem from the previous clause with conferri. The present tense in Latin with jamdiu includes past tense: cf. πάλαι λέγω, jamdiu dico: “I have long ago told you and do so still.” —machinari; μηχανᾶσθαι, to plan by artful and secret means: moliri, to plan by strong effort.
§ 3.— 1: An vero: the original force of an is “or,” and when used interrogatively the sentence is elliptical. Here we may supply: “Am I right in my conjecture or, in fact, did that illustrious man, P. Scipio, chief pontiff, though filling no magistracy, slay Tiberius Gracchus when slightly disturbing the settled order of the State.” We may conveniently translate here an vero by: “while, in fact.” The argument here is a minore ad majus. P. Cornelius Scipio Nasica consul with D. Junius Brutus 138 B.C. Cicero probably adds pontifex maximus to remind his hearers of the high dignity and prudence which a man gifted with this office would possess. He also uses privatus because in contrast to consules, the office of pontifex maximus not being a magistratus. Tiberium Gracchum: see Proper Names —mediocriter labefactantem: Cicero designedly extenuates the guilt of Gracchus to heighten the crimes of Catiline. In fact, the orator represents the guilt of Gracchus in different lights according to the exigencies of his cause: cp. De Leg. Ag., 2, 5, 10: De Off. II., 12, 43. Catilinam: emphatic position: “Catiline, desiring to devastate the world with sword and fire shall we consuls tolerate?” —orbis terrae: there is little difference between orbis terrae and orbis terrarum. —caede atque incendiis: also ferro et igni.
2: illa: “the following instance:” though only the case of Ahala is mentioned, the plural is probably used to intimate that other cases might be adduced.
3: C. Servilius Ahala: see Proper Names.
4: novis—studentem: “aiming to overturn the government:” cp. νεωτερίζειν.
5: fuit-fuit: note the emphatic repetition of the word (epizeuxis). —ista virtus: here ista = illa: “that well-known public spirit:” We may take virtus = amor patriae: “patriotism.”
6: ut—coercerent: “that brave men inflicted severer punishment on a factious citizen then on the bitterest foe” —suppliciis: abl. means.
7: senatus consultum: the decree arming the consuls with civil and military power. The formula was videant consules ne quid respublica detrimenti capiat.
8: vehemens et grave: “full of force and severity.”
9: rei publicae: generally taken as a dative after deest: others take it as a genitive depending on consilium, i.e., there is no lack of precedents of the state, i.e., the state have many instances of wicked citizens being punished. The state, according to Cicero, has enough of wisdom (consilium) and determining authority (auctoritas), but the executive power is weak.
10: nos, nos, dico: There is no note corresponding to these words.
CHAPTER II.
§ 4.— 1: quondam: B.C. 121: see C. Gracchus, in Proper Names. In a decree of this kind both consuls were named. The other, Q. Fabius, was at that time in that part of Gaul known afterwards as Provincia, and his absence from Rome may account for the omission of his name from the decree.
2: intercessit: i.e., between the passing of the decree and the death of Gracchus.
3: propter—suspiciones: another case of extenuation to bring out more vividly the guilt of Catiline. Distinguish suspĭcĭo, suspīcĭo.