Itinerarium curiosum (centuria II)

Quod ejus commentator Eustathius Thessalonicensis Archiepiscopus ad Britannos continentem terram incolentes pertinere explicat, ita verba faciens:[144] “Britannorum autem nomen ferentes sunt e regione Britannicæ insulæ.” Hic Dionysius a Plinio lib. IV. cap. XXVII. vocatus est terrarum orbis situs recentissimus auctor. unde patet, quod hi Britanni non diu ante sedem ibi fixerint, atque Gessoriacum æedificaverint, an vero armorum violentia factum sit, vel absque ferro, ulteriori disquisitioni reliquendum erit.

Millium L. &c.] Videatur auctor noster cap. VII. p. 96.

Ut quidam scripsere stadiorum CCCCL.] Antoninus in Itinerariis, & Dio Cassius[145]; juxta demensiones recentiores mensurant 39 milliaria Regia seu CCCL. Stadia a Bononia, (Boulogne) usque eo, ubi olim Ritupis sita erat.

Illinc conspiciuntur Brittones, &c.] E portu Ambleteuse, qui veterum est Iccius, ora Angliæ opposita, in linea recta tantum 26 milliaria Regia distans, ut ex dimensionibus exactis constat, tota perfecte conspici potest.

Virgilius Maro.] Latinos inter Poëtas princeps, in Ecloga prima v. 67.

V. Agrippa vetus orbis descriptor.] Juliæ Oct. Augusti Cæsaris filiæ maritus: Primus videtur inter Romanos qui corpus Geographiæ conscripsit. Fundavit is Romæ PANTHEON, veram omnis bonæ architecturæ epitomen: De eo ejusque Commentariis Plinius hoc perhibet testimonium[146]: ‘Agrippam quidem in tanti viri diligentia, præterque in hoc opere cura, orbem cum terrarum orbi spectandum, propositurus esset, errasse quis credat, & cum eo Divum Augustum? Is namque complexam eam porticum ex destinatione & commentariis M. Agrippa a sorore ejus inchoatam peregit.’ Nummi ejus in curiosorum reperiuntur Musæis, in quibus corona navali coronatus cernitur[147], juxta illud Dionis lib. XLIX. p. 400.

Latitudinem ejus CCC.] Latitudo hæc ab Agrippa assignata e traditionibus Græcis desumta est, satisque bene respondet, si illa sumitur, quæ inter oram Walliæ & Norfolciæ est, quæ sola latitudo tres circini mensuras permittit, aliæ omnes latitudines Britanniæ adeo sunt irregulares, mappam geographicam, perspiciatur. Dio minimum latitudinem CCC stadiorum esse perhibet[148].

Beda vero rectius CC.] Errat hic Ricardus. Verba proprie non sunt ipsius Bedæ, verum e Gilda mutuata[149], qui iterum ea ex Æthico[150], Orosio[151], &c. hausit. documentum hoc est inter plura alia, quæ allegari possent, satis sufficiens, eum numquam vidisse Gildam. Dio Cassius[152] & Jornandes Episcopus latitudinem ad MMCCCX. Stadia figit[153], quæ æqualia 28875 passibus geometricis vel CCLXXXIX mill. Rom. Marcianus Heracleota aliam operandi viam ingressus, latitudinem Britanniæ ita metitur: ‘Latitudo autem ejus (Albionis) incipit quidem juxta Damnonium, quod dicitur etiam Ocrinum promontorium; desinit vero ad Novantum Chersonesum, & ejusdem nominis promontorium; adeo ut latitudo ejus juxta maximam lineam sit stadiorum MMMLXXXIII. id est CCCLXXXVI. M. P. plus minus[154].

Diversorum promuntoriorum, &c.] Quales sunt Cornwal, Pembrokeshire, Carnarvonshire, &c.

Quadragies octies Septuaginta quinque M. P.] Verba reperiuntur in Beda[155], Isidoro Hispalensi[156], Julio Solino[157], &c. Commentator hujus vetus ita verba Soliniana explicat[158]: ‘Circuitus Britanniæ quadragies octies LXXV. sunt. si quis voluerit ipsius circuitus mensuram scriptam ab Julio facilius intelligere ccc d cccc es, sive d cccc cccc es fore cognoscat. Sed si alicui tardanti ingenio hæc dimensio non satisfecerit, miliarios lapides esse fingat, in quibus XXX[159] lapidum, & d c simpliciter lapides fieri quis dubitabit?’ Sequitur hunc forsitan Ricardus noster Cap. II. 5. cum doctissimo D. Smith[160], qui in iis, quas in Bedæ paginam 40 concinnavit notas, explicat per tria millia sexingenta milliaria; error hic est in quem plures alii viri, cetroquin optimi incidere. Duas priores figuras in ultimas ducere videntur, quod nunquam ab ullo Romanorum auctore intendi novi cum certissimis. Subintellectum tantum voluere vocabulam centena, & hunc in modum scripsere XLVIII. LXXV. modus loquendi erat, quasi nostra lingua diceremus (4875) Forty eight hundred seventy five miles, vel Germanice: Acht und vierzig hundert, fünf und siebenzig. Ast cum maximus commentatorum numerus hoc non attenderit, inde maxima editionum Plinii pars, immo omnes, confusæ reperiuntur, quippe lineolam primis litteris superimpositam, quæ centenarium indigitat numerum millenarium indicare, præcario assumunt. Legitur hinc in Plinio XIII. M. XVIII. (13018.) loco XIII. XVIII. (1318.) quo ipso, toto cœlo a vero distant. Methodum meam rectissimam esse apparet, si Capellam cum Plinio cujus ille fidus est transcriptor, conferimus nulla sane de certitudine ejusdem mihi superest dubium, quicquid alii in contrarium scripserunt, cum Plinium ipsum a partibus meis habeam, ita dicentem: ‘Universum Orbis circuitum Eratosthenes, ducentorum quinquaginta duorum millium Stadium prodidit. quæ mensura Romana computatione efficit trecenties quindecies centena millia passuum[161].’ Et verum id quidem, nam Stadium CXXV passibus constat[162]. proinde si 252,000 per 125 multiplices, fiunt 31500,000 passuum.

Marcianus author Græcus.] Auctor supranominatus, ex Heraclea Ponti oriundus, unde Heracleota dictus, reliquit nobis Periplum percuriosum, quem Hudson noster lingua Græca, addita versione sua Latina, publici juris fecit. Reperies illum in volumine I. Geographiæ veteris scriptorum Græcorum minorum, Oxonii e Theatro Sheldon. 1698. 8. quæ de insulis Britannicis habet ex Ptolemæo & Protagora desumta videntur. Locus vero quem Ricardus noster refert, est pag. 59. ubi universa, inquit, ‘peripli totius Albionis insulæ stadia non plura 28604. id est 3575. M. P. & dimidium, non pauciora stadiis 20526. sive 2576. M. P. fere,’ inde patet auctorem nostrum majorem numerum recepisse.

mdiↄↄlxxv milliaria.] Qui Monachus noster in hunc mirum computum inciderit, non video, cum nunquam simile quid invenerim. Mentem ejus capere non potuissem, ni Marcianum in hoc sibi consentientem appellasset. Jam auctor hic, ut nuper dictum, duplum affert numerum, quorum maximus 3575 Milliaria cum dimidio complectitur. unde liquet M.D. a numero iↄↄlxxv. subtrahenda esse sic: 5075−1500 = 3575.

NOTÆ IN CAP. II.

Brittania Magna, &c.] Ab Aristide Rhetore simpliciter MAGNA vocata INSULA,[163] etiam a priscis Hiberniæ incolis[164]. jam vero peractis tot seculis, totque revolutionibus ac mutationibus vetus suum nomen MAGNÆ BRITANNIÆ hodie vindicavit.

A Chrysosthomo authore Græco.] Probabiliter Dronem Prusæum Chrysostomum cognominatum celebrem Oratorem putat, contemporaneum Trajano Imperatori, ejusque triumphi participem[165], qui in Geticis suis, vel aliis operibus jam deperditis id assertum ivit. In epitome Strabonis a Hudsone publicata Vol. II.[166] epitheton Magnæ reperio pag. 21 & 38. additum ab Epitomatore. verum inde concludere Chrysostomum hunc appellari nimiæ foret audaciæ. verum est, Johannem Chrysostomum in plurimis scriptis suis Britannicarum insularum injicere mentionem, nusquam vero adjunxit Britanniæ ipsi cognomen Magnæ, nisi aciem oculorum meorum effugerit[167].

Natura triquetra, &c.] ‘Inter Septemtrionem & Occidentem projecta, grandi angulo Rheni ostia prospicit, deinde obliqua retro latera abstrahit, altero Galliam, altero Germaniam spectans: tum rursus perpetuo margine directi littoris ab tergo abducta, iterum se in diversos angulos cuneat triquetra, & Siciliæ maxime similis, plana, ingens, fecunda,’ &c.[168]. Opinio a Cæsare accepta[169], & plurimis, qui eum sequuntur, auctoribus propagata, verbi causa, a Diodoro[170], Strabone[171], &c.

Unum latus est contra Galliam Celticam, &c.] Id est, tota Britanniæ ora Meridionalis ad Canalem Britannicum sita & Galliæ opposita, juxta verba auctoris, ex Cæsare[172] desumta.

Ad Cantium, &c.] Infra lib. I. cap. VI. § 5. & 7. describitur; vulgo, the North Foreland of Kent.

Ad Ocrinum, &c.] Infra lib. I. cap. VI. § 16. ejus mentionem facit, hodie the Lizard Point, navigantibus notissimum.

Ad meridiem & Hispaniam Tarracon:] Revera ita est, vergit enim in linea recta ad Cabo de las Pennas. Illustrat hoc Agathemerum, qui lib. II. cap. IV. de Geographia, ita loquitur: ‘Albion, in qua castra etiam exstructa, maxima et longissima est. siquidem incipiens a septentrionibus accedit medium Tarraconensis, ad orientem usque ad media ferme Germaniæ.’

Millia Pass. D.] Secundum dimensiones recenter factas 367 milliaria Anglicana Regia dimensa[173], quæ CCCC Romana efficiunt, hæc longitudo est lateris, quam Ricardus noster infra ei tribuit. Attamen illa a Cæsare tradita longitudo non est nimia, parumque a vero aberrans, si per ambages oras maritimas mensuraverimus, respectu ejus quam Diodorus exhibet VII. M. D. Stadiorum[174], aut DCCCC.XXXVII. milliarium cum dimidio, aut Strabonis VM. Stadiis[175], quæ tamen DCXXV. milliaria Romana sunt.

II. Alterum latus, &c.] Latus Occidentale Britanniæ.

Vergit ad Hyberniam, &c.] Cum e diametro oppositum sit oris occidentalibus Albionis.

Veterum opinio, &c.] Cæsar ita habet: ut fert illorum opinio[176], vel Britannorum, vel potius mercatorum, aut Druidum Gallicorum, certus sum, eum hoc e Græcis non hausisse scriptoribus.

DCC. Mill. Pass.] Diodorus Siculus vocat hoc ultimum latus, ejusque longitudini ascribit XXM stadia[177] vel MMD. M. P. Ricardus infra in proxima sectione M. milliarium esse dicit, & Strabo unicuique lateri Britanniæ circiter IVM.CCC vel IVM.CCCC. stadia assignat[178]. Si per ambages computamus, longissimum omnino latus insulæ est, licet non excedat 1070 milliaria.

III. Septemtriones.] Notissima septentrionalis constellatio, ab astronomis Ursa major dicta, quam, Homero auctore,

Cui parti nulla est objecta, &c.] Scilicet toti insulæ acervo hodie sub nominibus Orkney, Hitland, & Ferro, noto.

Ad Germaniam magnam, &c.] Ita a Græcis dictam. comprehendebat hæc hodiernum Germaniæ Imperium, Belgium, Daniam, Norvegiam, &c.

Novantum chersoneso.] Descriptam hanc vide Cap. IV. § 40. hodie the Mule of Galloway in Scotia. locus maximæ versus meridiem vergens, quem credidere extremam partem septentrionalem hujus Regni falso veteres[180]. Ita eos emendavimus.

Per Taixalorum regionis angulum.] Similiter descriptum infra cap. VI. 46. hodie Buchaness.

DCCC. M. P. &c.] Quod Diodorus alterum a freto ad verticem assurgens latus, stadium XVM. habere dicit[181]. id est, MDCCCLXXV. Mill. pass. quod erroneè Monachus noster ad MMCC. evehit, qua nisus auctoritate, non constat.

Omnes, &c.] Certe non alius, præter Cæsarem ejusque sequaces vel transcriptores. Cæsar vero, quod notatu dignum est, a Druidibus didicit, etenim vicies centena Mill. pass. ab hoc Imperatore assignatus circuitus complectitur[182], nullum vero ipso tempore posteriorum invenimus in hoc ipsi consentientem, licet is proxime ad veritatem accesserit, immo Diodorus ipsi contemporaneus 5312½ M. P. statuit[183]. Strabo, Augusto imperante florens 1712½ habet[184], verum, quod dolendum! textus totus est corruptus, & mutilatus in hac descriptione, quod ex ejusdem libro secundo videri potest, ex quo etiam textus partim supplendus[185]. Plinius sub Vespasiano, ex Isidoro Characeno tricies octies viginti quinque[186], aut 3825 M. P. habet. Sequitur ipsum fideliter M. Capella[187]. In Solino, qui Constantini tempore vixit, quadragies octies septuaginta quinque (ut supra) leguntur[188], quod ex errore Ricardus noster MMMCCCCCC interpretatur. Pytheas Massiliensis ambitum insulæ majorem esse XLM. Stadia seu 5000 M. P. secundum Strabonem[189], quod monstrat Plinium emendandum esse, ubi Pythiæ computum Isidori calculo æqualem dicit[190], vel potius hunc, ni utrumque omisit.

Sed errant, &c.] Atque in id genus rebus vix atque vix ulla est via evitandi errores. Rationem cur & veteres & recentiores in emetiendo regionum circuitus dissentientes adeo inveniamus, indicat nobis Plinius dicens[191].—‘quæ causa magnos errores computatione mensuræ sæpius parit & dum alibi mutato provinciarum modo, alibi itinerum auctis aut diminutis passibus, incubuere maria tam longo ævo, alibi processere littora, torsere se & fluminum aut correxere flexus. Præterea aliunde aliis exordium mensuræ est, & alia meatus: ita fit, ut nulli duo concinant.’

CCCC. M. P.] Distantia hæc, si de ea quæ in linea recta promontoria duo, quorum facta est mentio, interjacet, exactissima omnium, quarum mentionem injiciunt veteres, videtur esse; verum si dimensio intelligitur, quæ ad Canalem sitæ sunt, orarum maritimarum, manifesto nimis parva est, & correctio locum heic non habet, cum accurata congruat cum D. M. P. Cæsaris. Doct. N. Grew asserit, inde a promontorio meridionali Cantii, the South Foreland, ad promontorium Antivestæum, the Land’s End, esse 367 perambulatore mensurata (wheel-measured) milliaria[192], quæ plus minus æqualia sunt CCCCI. Mill. Pass.

M. Mill. Pass. &c.] Unde Ricardus noster, has correctiones hauserit, nisi ex scholiis quibusdam Cæsaris, Solini, Bedæ, &c. conjecturatu perquam difficile, præcipue cum ipsum Cap. I. § 5. cum Marciano Heracleota consentientem, jam vero dissentientem videamus, etenim auctor, ut supra[193] diximus, distantiam, quæ in linea recta est Ocrinum inter & Novantum 386 M. P. ponit id quod Monachus noster ad 1000 evehit, qui numerus fere triplo major est. Quod ad totum, quem statuit, circuitum numeris rotundis MMMCCCCCC complexum attinet, cum tantum ad XXV. M. P. excedat priorem 3575 milliarium nullam meretur ista differentia attentionem, me judice Benedictinus noster fidelis videtur compilator, & bono animo præditus, verum talis, qui nunquam ultimam limam admovit commentariolo suo, licet memoriæ minus fideli laborasse nec accuratum satis fuisse non credam, defectus vero istius rationem disceptationem eum inter & Antistitem suum, de qua terminis satis patheticis loquitur pagina 95, 103, & 106, fuisse credo. Inde constat, cur Silures Hispaniam versus habitare doceat, in quo Tacito sequitur[194], verum persuasus sum, si opus suum attente reviserit, Mappam ejus ipsi errorem omnem eripuisse. verum autem vero, quid dicatur in excusationem celebris cujusdam auctoris ex recentioribus, qui Herculis promontorium in parte Devoniæ versus Caurum (the North West) collocat, narratque illud a situ in hac insulæ parte, quæ Herculis columnas seu Gades respicit (eodem jure Caput bonæ spei dixisset) nomen cepisse[195]. Attamen si de Ocrino dixisset illud, ejus in gratiam, licet impropriissime dictum, admittere tamen potuissemus.

IV. Formam totius Brittaniæ, &c.] Formæ regionibus tributæ mere sunt imaginariæ, e fructifera spectatorum imaginatione resultantes, cum ipsæ propter inæqualitates partium perfectæ figuræ sint incapaces. Sic ubi videmus Strabonem Orbem universum chlamydi assimilare[196], Dionysium eum fundæ similem fingere[197], Strabonem Hispaniæ pellis bovinæ speciem ascribere[198], Polybium Italiæ formam trigoni, Plinium & Solinum querno folio similem referre[199], Livium Britanniæ nostræ scutulæ figuram[200], Fabium bipennis[201], & Alsherif Aledresy (aut Geographum Nubiensem) Strutiocameli similitudinem tribuere[202], condonare illis, æquique & boni illud consulere decet, nec iis solum verum & recentioribus qui Angliam, armum ovillum (a shoulder of mutton) Galliam, uropygium bovis (a rump of beef) Hiberniam, peltam Amazonicam; Islandiam, assellum (a stock fish) insigne hujus insulæ; Cimbricam chersonesum, linguam caninam; Belgium, leonem exsilientem; Italiam, ocream; totam Europam, virginem; Americam, clepsydram, &c. representare dicunt.

Sed Cæsare, &c.] Ita etiam Diodorus Siculus[203], Strabo Cappadox[204], Pomponius Mela[205], &c. eam triquetræ vel triquadræ dixere similem; quod licet non omnino stricte satis congruat, attamen optime hac figura geometrica complexam dixeris. Linea a Cantio ad Antivestæum ducta est basis 367 milliarium, duplum hujus longitudinis detur utrique cruri in Ferro Head promontorio, sive Cape Wreath terminato, △ isosceles 1835 milliarium mensuratorum in circuitu complectens habes, monstrans geometricum circuitum Magnæ Britanniæ, tantum ad unum milliare a celeberrimi Cambdeni computo aliis operationibus nixo[206], differentem, quod ipsum notatu est dignissimum. Palam est figuram hanc totam superficiem insulæ continere 134689 milliaribus quadratis, cum, quæ in mari exstant, partes cum iis quæ mari ingressum permittunt, accuratissime mire congruant. Additur jam superficies unius cruris, propter crenatas orarum incisiones, quod, experientia teste, nimium non est, integer circuitus Albionis geographicus prodibit æqualis 2569 milliaribus Regiis: sive vicies octies centenis novem millibus passuum, id est 2809 milliaribus Romanis, quod mihi cogitandi ansam præbet, Plinii tricies octies vigintiquinque M. P. corrigenda esse[207], ut sint vicies octies vigintiquinque, tuncque remanet tantum differentia XVI. M. P. quam pro nihilo omnino reputare licet.

V. Si Ptolemæo, &c.] Claudius Ptolemæus Astronomus & Geographus celeberrimus, (Patriæ Pelusiota), qui & Alexandrini nomen fert, non quod Alexandriæ natus sit, sed quia observationes suas ibi instituit. Ricardus noster simul cum aliis Monachis eum Regem Ægypti facit[208]. scripsit ille IIX libros Geographiæ, quibus aliorum sui temporis errores correxit. Liber II. III. IV. V. & VI. si non integrum opus, videntur non esse nisi corrupta & jejuna epitome, rationes, quæ huc faciunt, non sunt hujus loci, innituntur vero, iis, quæ occurrunt in Marciano Jornande[209], Ravennate, &c.

Litteram Z sed inversam, &c.] Hoc ipsissimum illud videtur, quod Tacitus supra, per immensum & enorme spatium indigitat, Cæsarque innuit, dicens, lateris orientis angulum maxime ad Germaniam spectare[210], quæ opinio in tantum invaluit, ut etiam ad seculum XLV tum firma manserit. Apparet hoc ex illo Gemmæ Frysii, de Orbis divisione cap. IV. ‘Contendunt, inquit, hic multi, præcipue nostri sæculi, Geographi, superiorem angulum Scotiæ non eo modo in ortum prominere quemadmodum Ptolemæus ac nostri Globi descriptio habet. Verum his (quam nihil habeant, quo id edocere possint) temere fides adhibenda non est, imo ipsimet Scoti, nobis inquirentibus, in orientem solem latus extare, fessi sunt.’ Hi e Scylla Charybdin incidentes, polos mutatos esse supponunt[211], unde iis ceu melius fundamentum cum super ædificent suam Theoriam, notam meam pag. 154. N. 67. commendatam volo.

Mapparum inspectio.] Propriam verosimiliter putat auctor, sed aliter sentiunt nostri ævi eruditi[212].

Ut caput hoc completum reddamus in describendis oris Albionis subsistimus, ut jam a Ptolemæo descriptæ sunt[213], ad minimum in iis, quæ nomen ejus habent, libris, partes interiores, notasque reservaturi donec ad loca, quorsum pertinent, pervenerimus.

ALBIONIS INSULÆ BRITANNIÆ SITUS.