The Project Gutenberg eBook of Koning Oedipus, van Sophocles: tragedie
This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this ebook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Koning Oedipus, van Sophocles: tragedie
Author: Sophocles
Editor: Hugo von Hofmannsthal
Translator: Willem Cornelis Royaards
Release date: April 9, 2014 [eBook #45355]
Most recently updated: October 24, 2024
Language: Dutch
Credits: Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
http://www.pgdp.net
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK KONING OEDIPUS, VAN SOPHOCLES: TRAGEDIE ***
Opmerkingen van de bewerker
De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.
Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.
Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een dunne oranje stippellijn, waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.
Van de meeste illustraties is een vergroting beschikbaar door op de betreffende illustratie te klikken.
Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan het eind van dit bestand.
Dit Project Gutenberg e-boek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.
KONING OEDIPUS,
VAN SOPHOCLES
TOONEELBIBLIOTHEEK
Onder leiding van L. Simons
HET BOEK IS DE UNIVERSITEIT ONZER DAGEN.
UITGEGEVEN DOOR:
DE MAATSCHAPPIJ VOOR GOEDE EN
GOEDKOOPE LECTUUR·AMSTERDAM
KONING OEDIPUS,
VAN SOPHOCLES
TRAGEDIE
VERTAALD UIT DE DUITSCHE BEWERKING VAN
HUGO VON HOFMANNSTHAL
DOOR
WILLEM ROYAARDS
GEAUTORISEERDE VERTALING
PERSONEN.
| Oedipus, de koning | Willem Royaards. |
| Iokaste, de koningin | Sofie de Vries. |
| Kreon, haar broeder | Co Balfoort. |
| Teiresias | Jan Musch. |
| De Priester | Herman Schwab. |
| De bode uit Korinthe | Daan van Ollefen. |
| De Herder | Elias van Praag. |
| De Maagden | Jacqueline Royaards-Sandberg e. a. |
| De Grijsaards. | |
| Het volk. | |
VOORWOORD.
Ik vrees, dat deze naar het duitsch van Hugo von Hofmannsthal door mij in het nederlandsch overgebrachte bewerking van de tragedie van Sophocles „Koning Oedipus”, aan de meesten mijner klassiek-onderlegde landgenooten maar matig zal voldoen.
Vorm noch inhoud er van zullen genade vinden in de oogen van hen, die het geluk hebben, den griekschen treurspeldichter in het oorspronkelijke te kunnen lezen. Ik, die dat geluk niet heb, kende tot op vóór enkele weken, deze tragedie van Sophocles slechts uit de beide hollandsche vertalingen, die daarvan door Prof. Van Herwerden en door Prof. Burgersdijk zijn gemaakt en in den handel gebracht.
In hoeverre in deze beide vertalingen zuiverder dan in de bewerking van den duitschen dichter Von Hofmannsthal, vorm en inhoud van het grieksch van Sophocles zijn bewaard gebleven, waag ik niet te beoordeelen, maar aangezocht door het Arnhemsch Comité voor Plan 1913: „De Onafhankelijkheidsfeesten”, om in dezen zomer met de artisten der N. V. „Het Tooneel” eenige openluchtvoorstellingen te komen geven van deze tragedie van Sophocles in het park Sonsbeek te Arnhem,—gaf een hernieuwde lezing van die beide vertalingen mij de overtuiging, dat het hollandsch van deze beide Professoren, in de dramatische gedeelten der tragedie, de bewogenheid miste, die naar mijn meening als spelleider,—voor het welslagen eener vertooning in de openlucht, als een allereerste vereischte moet worden beschouwd, terwijl het mij verder voorkwam, dat noch Prof. Van Herwerden, noch ook Prof. Burgersdijk, hoe getrouw zij zich dan ook aan het grieksch mochten gehouden hebben, erin geslaagd waren, om in de zuiver lyrische gedeelten, die in de tragedie telkens weer den dramatischen dialoog komen onderbreken, die grootheid van visie vast te houden, en die klaarheid van expressie te bewaren, welke ongetwijfeld het grieksch van Sophocles eigen zullen zijn.
Op grond hiervan leken mij geen van beide vertalingen geschikt, om door mij bij de openluchtvoorstellingen in gebruik te worden genomen. Immers veel meer dan in de besloten ruimte van een Schouwburgzaal, dient bij eene vertooning in de openlucht de dramatische spanning van het begin tot het einde te worden vastgehouden; en dit niet alleen door middel van het gesproken woord, maar ook door middel van het breedere gebarenspel, daar toch de aandacht van de aldaar op zooveel grooteren afstand van de spelers geplaatste toehoorders, zooveel eerder dreigt te verslappen door het in het spel der onbetrouwbare elementen allicht teloor gaan van enkele der gesproken woorden. De bewerking nu van den duitschen dichter Von Hofmannsthal leek mij én door de bewogenheid van den dialoog in de ook bij Sophocles zuiver dramatisch gehouden gedeelten, én door het dramatiseeren van de bij Sophocles meer als lyrische ontboezemingen van het koor, tusschen den dramatischen dialoog ingevlochten gedeelten, bij uitstek geschikt, om dienst te doen bij de door mij te geven openluchtvoorstellingen.
En deze overwegingen hebben mij er toe geleid, om deze duitsche Oedipus-bewerking in het hollandsch te vertalen, allerminst dus met de bedoeling, deze als proeve eener litteraire vertaling van een grieksch treurspel dienst te laten doen—moge een onzer groote dichters, b.v. Boutens, zich nogeens opgewekt gevoelen, om nevens zijn vertaling van den „Agamemnon” van Aeschylus, ook eene zich zuiver aan het grieksch houdende vertaling van „Koning Oedipus” van Sophocles, aan de hollandsche litteratuur te schenken; maar eenvoudig door mij bedoeld als de door de met mij samenwerkende artisten der N. V. „Het Tooneel” te-spreken-tekst bij „onze” Oedipus-vertooningen in het park Sonsbeek te Arnhem. Voor den vorm, waarin deze vertaling is vervat, blijf ik alleen verantwoordelijk. De verzen van den dichter Von Hofmannsthal zijn—dit spreekt wel van zelf voor wie dezen dichter uit anderen arbeid kennen—veel regelmatiger en veel mooier. Ik heb evenwel voortdurend in het oog gehouden, dat deze verzen door de met mij samenwerkende artisten moesten worden gezegd, en met de bedoeling, om hen het natuurlijk zeggen dezer verzen zoo gemakkelijk mogelijk te maken, heb ik op willekeurige wijze de versregels afgekort en verlengd, zonder toch,—naar ik vertrouw—de metriek uit het gehoor te hebben verloren.
In hoeverre ik nu in mijn bedoeling met deze vertaling ben geslaagd, zullen de a.s. openluchtvoorstellingen van „Oedipus” aan mijne luisterende landgenooten hebben te bewijzen.
En zoo sluit ik dan dit Voorwoord met een welgemeend: peccavi! aan mijne klassiek-onderlegde vrienden, en aan de dichters van Nederland.
Amsterdam, 15 Juli 1913.
WILLEM ROYAARDS.
OEDIPUS.
Vóór het paleis van Koning Oedipus.
Het is vroege ochtend. Gegrom van stemmen, luider en luider wordend. Mannen, jonge en oude, schuiven nader; van beide zijden schuiven zij aan, naderend door de orchestra de terrassen, die naar de trappen voeren van het paleis. Regelmatig als in litanei prevelen de lippen:
- Oedipus—Oedipus—help ons—Oedipus!
- Een enkele stem (daarboven uit):
- Help ons—Oedipus. Koning—help ons!
(Plotseling gaan de bronzen deuren van het paleis wijd open en Oedipus treedt de trappen af—haastig, alleen.
Aller oogen richten zich op Oedipus: aller armen strekken zich naar hem uit).
- Oedipus:
- Mijn kind'ren, nieuw gesproot'nen aan d'ouden
- Kadmosstam, wat wil dat knielen hier
- vóór mijn paleis? Waarom strekt gij uw armen
- naar uw koning uit, om hulpe smeekend,
- terwijl de stad vol wierookgeuren is en steunt,
- en klaagt? Niet uit vreemden mond wild' ik dat
- hooren. Daarom kwam 'k zelf—ik—Oedipus.—
- Spreekt dus!—wat voert u hier?
- Een stem:
- De pest, o Koning!
- Een andere stem:
- De pest is over ons! De pest! van huis tot huis
- schuift hij zich voort; van lijf op lijf plant hij zich over;
- de zwarte gruw'bre dood! Wij sterven allen.
- Stemmen:
- Sterven!—Allen!—Sterven!—
- Een stem:
- Als uitgemoorde holen zijn de huizen;
- Een andere stem:
- De markten en de straten zijn vol dooden;
- Wéér een andere stem:
- Met lijken volgestopt zijn de rivieren,
- De eerste stem:
- Het vuur verbrandt ze niet meer.
- Stemmen:
- Wij sterven!
- De tweede stem:
- Wagg'lend schrijden wij van doode tot doode;
- De derde stem:
- En waar wij langs gaan, hoopen zich de lijken;
- Eenige stemmen:
- En wij zijn jong nóg.—Koning, help ons!
- Andere stemmen:
- Help ons, Oedipus! O, koning, help ons!
- Oedipus:
- Laat hèm, dien oude spreken. Hèm komt 't toe,
- te zeggen, wat gij hoopt, verlangt, en wacht
- van uwen koning. Ik wil u helpen, 'k wil;
- hartloos waar 'k, zoo 'k ongeroerd kon blijven
- bij uw smeeken.
- De priester:
- Hoor dan, groote koning,
- die éénmaal reeds deez' stad van Kadmos redde,
- O, Oedipus, die hoog zich boven allen
- verheft, geweldig hoofd van kennis,—help ons!
- Vind iets tot redding,—dring gij met uw denken
- de nacht door van ons leed en vind 'n uitkomst, vorst!
- Zeg ons, wij moeten hier of ginder heen,
- en ga, gij, die van ons de grootste zijt, ga gij,
- als 'n huisvader gaat en richt de stad,
- die in de knie gebroken, zwaar van adem,
- met verstijfde leden, stervend terneerligt,
- weer op!—O richt haar op! 't Is úw stad, koning!
- Een goed gesternt' schonk eenmaal ons 't geluk
- van uwe komst, nu—toon haar redder u ten
- tweedemaal!
- Oedipus:
- Mijn arme, árme kind'ren! wèl
- weet 'k de reden van uw komst, en welbekend
- is mij uw leed. O, wèlbekend!—ja, met uw leed
- leg ik mij neer, en met uw leed sta 'k op;
- 'k draag 't in mijn hart en hoofd en beî mijn ooren
- zijn vol van zijnen adem, en mijn tong
- smaakt slechts uw leed. Daarom hebt ge me⁀ook niet
- uit sluimerrust gewekt. Ik waakte, en zat,
- en weende,—weende⁀om de stad, om u—om mij.
- En dit is niet d' eerste dag, die zóó mij groet.
- Maar niet als vrouwen weenen, ween 'k. Ik ween,
- en weer mij krachtig tegen dat, wat is;
- bepeins en vraag en overleg en zin,
- en stuur mijn denken hier en ginder heen,
- en werkend vond mijn geest dit middel, en niet
- heden wend ik 't aan, maar 'k deed 't reeds vóór lang.
- Naar 't Pythisch huis, tot den van wond'ren zwang'ren,
- goudenen troon van Phoibos, zond ik Kreon,
- den broeder mijner vrouw, om uit te vorschen,
- hoè ik de stad bevrijd. Te lang toeft Kreon,
- veel langer dan de weg vraagt, dien hij ging;
- En langer ook dan d' opdracht eischt, die 'k hem gaf.
- Zoo voedt mijn ziel bij 't oud leed nog dit nieuw,
- dat haar geboren werd uit Kreons toeven.
- Doch keert hij, slechter nog dan slecht zou 'k zijn,
- deed ik niet alles wat de God beveelt.
- Stemmen:
- Kreon! Kreon! Kreon! Kreon! Kreon komt!
- Oedipus:
- Wat wil dat roepen?
- De priester:
- Zij roepen: Kreon komt;
- Zij zien hem komen.
- Stemmen:
- Kreon! Kreon! Kreon!
- Oedipus:
- O, god Apollo! Moge, wat hij brengt,
- zoo vreugdig zijn, als 't fonk'lend oog voorspelt!
- De priester:
- Gezegend is hij.—Om 't voorhoofd speelt een glans,
- en door zijn haren streng'len zich laurieren.
(Kreon komt met gevolg in de orchestra. Het volk scheidt zich bij zijn komst in tweeën).
- Oedipus:
- Mijn broeder, zwager Kreon, laat ons hooren,
- met wélke uitspraak keert gij van den god?
- Kreon:
- Met eene goede, dunkt mij, want als 't slechte
- zich ook ten goede keert, wordt álles goed.
- Oedipus:
- Het woord! Het woord des gods! Geef mij 't woord des gods!
- Uw eigen taal laat hopen toe en vreezen.
- Kreon:
- Zal ik der godheid woorden laten hooren
- in uw paleis? of hier, waar 't volk getuige is?
- Oedipus:
- Hier, in hun áller bijzijn, want om deze
- is 't, dat mijn hart den zwaarsten kommer draagt.
- Kreon:
- Zoo mogen dan de woorden van den god
- hier mijnen mond verlaten. Phoibos' klaar bevel
- luidt; dat wij uit dit land verdrijven moeten
- een man, hier wonend, vloekbeladen, dragend
- pestbuilen op 't gezonde vleesch, verdoem'nis
- zaaiend op dezen grond, en om zich strooiend
- dood en verschrikking.
- Oedipus:
- En wèlke zuivering
- Schrijft Phoibos voor? Wàt heet hij ons te doen?
- Kreon:
- Dien man te bannen, maar op zulk een wijze,
- dat bloed voor bloed komt vloeien, want 't is bloedschuld,
- die aan dit land deez' nacht vol gruw'len bracht.
- Oedipus:
- Noem ons den man, wiens dood de god verlangt!
- Kreon:
- Laïos, mijn vorst, was koning van dit land,
- éér gij de teugels van 't bewind aanvaardet.
- Oedipus:
- Dit weet ik, daar ik 't hoorde. Maar gezien
- heb ik hem nooit.
- Kreon:
- 't Is om den wil van dezen
- doode, dat de god beveelt, de hand te waap'nen,
- en 't zwaard te heffen naar zijn moordenaars.
- Oedipus:
- Maar wáár zijn zij te vinden, die hem doodden?
- Wáár wijst het spoor dier oude bloedschuld heen?
- Kreon:
- 't Wijst in dit land, zóo spreekt de god. Hij zegt:
- wie 't zoekt, zal 't vinden. Maar als geen sterf'ling 't acht,
- verloopt 't in 't zand.
- Oedipus:
- Wáár was 't dat Laïos viel?
- was 't in den vreemde? in 't veld? of in zijn huis?
- Kreon:
- Hij trok als pelgrim uit; dat was 't zeggen;
- hij wilde reizen, vreemde landen zien, maar
- keeren deed hij niet.
- Oedipus:
- En ging geen mensch mèt hem?
- geen tochtgenoot? geen dienaar?—Is er niemand,
- die in dit donker ons een straal van licht—
- Kreon:
- Allen
- zijn daár gebleven, waar vorst Laïos viel,
- behalve één. Die nam uit angst de vlucht
- en wist ons niets te zeggen dan dit eene:
- Oedipus:
- Ha! Iets dus! Wàt? Ook 't kleinste spoor is welkom;
- ja, zelfs de schaduw van een lichtstreep ga ik na.
- Kreon:
- Hij zei: Op roovers stiet des konings wagen,
- en Laïos viel, door d' overmacht geveld.
- Oedipus:
- Dàt waagden roovers, zonder dat zij waren
- gedongenen tot die daad, van hier gekocht?
- Kreon:
- Wèl heeft men dit vermoed, doch in den nood der stad,
- trad niemand op als wreker van den doode.
- Oedipus:
- Wat voor 'n stadsnood was 't, die kon verhinderen,
- dat 't volk om zoen vroeg voor eens konings dood?
- Kreon:
- De Sfinx, mijn vorst, de Sfinx, die met verschrikking
- de stad geslagen hield, en 't volk verplichtte,
- naar 't eigen leed te zien, niet achtend op dat duist're.
- Oedipus:
- Zoo breng ik dan dat duist're weer aan 't licht,
- want Phoibos heeft 'n recht daarop en ook mijn volk,
- dat om den wil van dien vergeten doode,
- mijn mond zich oop'ne en mijn hand zich waap'ne.
- Daarom verbind ik mij hier met dit land,
- met u en met den god. En niet om 't heil
- van verre vrienden gaat 't, maar van mijn eigen hoofd
- wend ik 't onheil af, dat mij bedreigt.
- Want wie 't ook weze, die eens Laïos doodde,
- wàt waarborgt mij, dat niet dezelfde hand
- zich morgen heft naar mij! Dus dien 'k mijzelven,
- waar ik Laïos dien. Gaat, kind'ren, gaat,
- en zendt uw oudsten tot mij, dat 'k mij met hen
- beraden moge. Wijs wil 'k zijn, en sterk,
- om dezer dingen donk'ren grond te peilen;
- dan zal god Phoibos met geluk ons zeeg'nen, òf
- wij zullen ondergaan.
- Stemmen:
- —Oedipus! koning! Oedipus!—
(Oedipus gaat, gevolgd door Kreon, in het paleis. De bronzen deuren openen zich en sluiten zich weer. Langzaam wijkt 't volk van de terrassen en van de trappen terug en verdwijnt aan weerszijden door de Orchestra. Een koor van grijsaards is inmiddels van de zijkanten door de Orchestra opgekomen en treedt nu naar voren.)
- De grijsaards (met gedempte stemmen):
- —Wie wendt het afgrijselijke af?
- Oud is mijn hart, en vol vreeze
- Athene! Artemis! Phoibos!
- Wie van u wendt dit thans af?
(Alle grijsaards tegelijk, met opgeheven handen):
- Athene! Artemis! Phoibos!
(Stilte.)
- Eerste grijsaard:
- Moord'naar, die met panterarmen
- Ruggelings mij overvalt—
- Wiens gehuil in 't oor mij krijscht,
- dat de koorts mij 't merg verschrompelt!
- —Moord'naar zonder gestalt'—
- Moordenaar dood,—
- Slaat hem, verjaagt hem, stoot hem terneder,
- —Af van de rots in de schuimende zee.—
- —Neêr in de branding.
- Stoot hem te pletter!—
- Goden sling'ren hun flitsende bliksems!
- Goden ook ijlen ons ter hulpe!
- Goden!
- Bakchos!
- Apollo!
- Alle grijsaards (gezamenlijk):
- Bakchos!
- Apollo!
- Oedipus (langzaam door de bronzen deuren naar voren tredend):
- Den goden smeekt ge! Goed. Smeekt hen.—Wèl kunnen zij
- Uw beê verhooren en ons redding zenden.
- Doch hoort naar wat ik zeg: Wijl onbekend ik ben
- met deze zaak,—ik, die eerst later heenkwam
- naar dit land,—'n vreemde die dan koning werd,
- —vreemdblijvend toch daarna dees gruwbre daad,—
- roep 'k, burgers dezer stad, uw hulp thans in.
- Indien er onder u een man mocht wezen,
- die weet, wie Laïos, den koning doodde,
- dat hij 't mij zegge, onbevreesd. Ja, heeft hij ook
- zich zelf te noemen, en den vloek te laden
- op 't eigen hoofd, hij zij getroost, hij wete,
- dat niets hem wedervaart, dan slechts dit ééne:
- dit land verlaat hij; strafloos gaat hij heen.
- En zoo hij iemand kent in vreemde streken,
- die zich de dader roemt, hij zwijge 't niet;
- mijn koningswoord is borg hem, dat ik 't loone
- met rijke gift en dank. Doch zoo een uwer
- dit, mijn bevel, trotseert, zoo hij uit vreeze,
- 't zij voor zichzelf, 't zij voor een, die hem lief is,
- mijn woord niet acht, en zwijgt, hoort nu, gij mannen,
- hoe 'k wil, dat men met dezen handelen zal:
- 'k Verbied, dat eenig sterf'ling in dit land,
- waar ik als heerscher troon, en in mijn handen
- den scepter voer, hém, wie 't ook zij, ontvange,
- hem in zijn huis opneme, tot hem spreke,
- hem in 't off'ren deel gun', in 't gebed hem bijsta.
- Een ieder jaag' hem weg van vóór zijn deur,
- als 't monster, dat de lucht verpestend, onheil
- bracht over dit land, gelijk de god ons leerde.
- Want met den god en met den dooden man
- heb ik, uw koning, mij op eed verbonden
- tegen den moord'naar, dat hij, 't zij hij de daad
- alléén verrichtte, dan wèl met and'ren 't deed,
- 't schrikkelijk einde vinde, dat hij heeft verdiend.
- Datzelfde lot treft mij, als bij mijn weten
- hij plaats vindt aan mijn haard, of rusten komt
- onder mijn dak. Ik eisch van elk van u,
- dat dit bevel u heilig zij, om mij,
- èn om de stad, èn om der godheid wil.
- Al had geen god 't hier uitgesproken,
- dan nog ging 't niet aan, dat zulk een daad,
- voortwoekerde, als onkruid, ongezoend.
- Want de verslagene was een goed man,—hoor 'k,—
- en bovendien uw vorst. Nu echter heeft 'n god
- zijn woord doen hooren, en ik heb 't vernomen,
- ik—Oedipus,—die op zijn troon gezeten,
- den scepter uit zijn hand, houd in de mìjne,
- zijn vrouw mijn vrouw noem, en aan zijn kind'ren,
- —Had niet de wangunst van 't lot, 'n boos gesternte,
- de loten aan zijn stam ruw afgehouwen,—
- broeders en zusters schonk. Daarom, wil ik,
- nu zijn hoofd smaad'lijk viel, als voor een vader
- voor hem strijden, en niet rusten wil 'k, eer ik
- den moord op Laïos, zoon van Labdakos,
- den koning hier vóór mij, heb aan 't licht gebracht.
- Dít is mijn woord, wie het niet acht, dien vloek ik;
- wie 't heilig houdt, dien sluit ik in mijn hart;
- het eeuwig recht, en alle goden zijn mèt hem.
- De grijsaards:
- Ik deed 't niet.—Ook weet 'k niet, wie de dader is;
- Noemen moet hem de god.
- Oedipus:
- Wie dwingt de goden?
(Stilte).
- Eerste grijsaard:
- Als de god zwijgt, dan spreekt misschien één mensch.
- Tweede grijsaard:
- Weet de god alles, die ééne mensch weet veel.
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Teiresias! De ziener—vráág hém, koning!
- Oedipus:
- Ook dit werd niet verzuimd. Op raad van Kreon
- zond 'k boden naar hem uit. Vreemd, dat hij toeft.
(Stilte).
- De grijsaards (mompelend onder elkaar):
- Daar was 'n zeggen,
- een lang vergeten zeggen was er eens.
- Oedipus:
- Wat is 't? Spreek 't uit. Want er is niets zoo luttel, of ik acht 't.
- Eerste grijsaard:
- 't Zeggen was; géén roovers, reiz'gers waren 't.
- Oedipus:
- Ik hoorde 't, maar de man, die 't zag, wáár is hij?
- Eerste grijsaard:
- Is niet zijn hart verstokt door 't kwaad,
- trotseert hij niet uw vloek, o, vorst!
- hij hoort uw woord en komt.
- Oedipus:
- Wie voor de daad niet vreesde, vreest mijn woorden niet.
- Tweede grijsaard:
- De ziener komt, die hem in 't harte ziet,
- zij brengen Teiresias!
- De grijsaards: (gezamenlijk).
- Teiresias!
(Teiresias komt, geleid door 'n knaap).
- Oedipus:
- Teiresias, gij, die 't bekende weet,
- maar ook 't niet-bekende, 't raadselvolle,
- waarvan de hemel zwaar gaat, en dat d'aard
- voor ieders oog verhult, met 't licht doordringt,
- dat in uw binnenst vlamt, 't ongeziene ziend':
- Ook onze ellende bleef u niet verborgen.
- Dáarom kom ik tot u, en smeek ik u
- om redding voor de stad. Indien mijn boden
- 't u nog niet meldden, verneem dan nu 't antwoord,
- dat ons God Phoibos gaf op onze vraag:
- Niet éer verlaat de pest ons volk, dan als
- de moordenaar van Laïos is gevat, gedood,
- of uit dit land gebannen. Onthoud ons dus
- uw dieper inzicht niet en geef ons raad,
- want wát is schooner, wát eert méer den man,
- dan helpen, waar hij kan?
- Teiresias:
- Wee, wee! het weten en het zien,
- wat onheil brengt!
- Wee! Driemaal wee!
- Ik wist 't, en ik kon 't vergeten—
- vergeten,—anders toch stond ik niet hier.
- Oedipus:
- Wat is 't?—Wat wordt gij droef, Teiresias?
- Teiresias:
- Laat mij van hier gaan, vorst!
- Draag gij 't uwe!
- Ik wil het mijne dragen,—
- Hóór mijn woord!
- Oedipus:
- Niet wat uw plicht, noch wat uw hart u ingeeft,
- zegt gij daar! 't Is uw stád, uw móeder! En gij
- weigert háar hulpe?
- Teiresias:
- Niet tot zijn voordeel dient,
- wat 'n mensch spreekt! Dat zie 'k aan u. Zoo juist
- zag ik 't aan u.
- Daarom wil ik mij er voor hoeden; ik zeg niets.—
(wil weggaan).
- De grijsaards (nederknielende):
- Onthoud ons niet uw woord!
- Spreek 't uit!—Wij smeeken 't u.—
- Teiresias:
- Gij weet niet, wat gij vraagt.
- 't Komt van mijn lippen nooit,
- neen, nooit!—
- Om uwentwil.
- Oedipus:
- Wat? weten doet gij 't, en gij wilt 't niet zeggen,
- niet zeggen, waar de stad en wij te gronde gaan?
- Teiresias:
- Wat houdt gij bij mij aan?
- 't Leidt toch tot niets.
- Oedipus:
- Gij slechte, oude man! Een steen zoudt gij
- tot razernij ontvlammen. Nooit zegt gij 't?
- Nooit? Niets roert en niets vermurwt u?
- Niets?
- Teiresias:
- Wat wilt gij van mij—. Wàt?—
- Oedipus:
- Wáár is de mensch, die dat met kalmte
- aanhoort?
- Dàt, waar de stad, en wij te gronde gaan!
- Teiresias:
- Het maakt zich vrij,
- het wikkelt zich los,
- of ik 't ook al bedek met mijn zwijgen,
- 't komt tòch naderbij.
- Oedipus:
- Dát juist hebt gij te zeggen,
- wàt kòmt,
- dàt juist, hebt gij—te zeggen—dàt.
- Teiresias:
- Mijn mond blijft stom.
- Oedipus:
- Zoo dient 't dan gezegd, 't woord!
- Dient het gezegd. Niet langer houd ik 't in.
- Gij hebt de daad bedreven,
- gij!—
- —O, niet met eigen hand, want gij zijt blind,—
- maar doen bedrijven hebt gij haar,
- in 't donker voorbereid.
- Ja, waart gij ziende, ik riep 't luid:
- Gij zijt de dader,—gij!
- Teiresias (boos wordend):
- Ben ik dat waarlijk?
- Nu, dan geef ik u den raad,
- daarbij te blijven, wat gij zoo juist,
- o, koning, als uw eigen spreektrompet
- bevolen hebt,
- en noch met dezen, noch met mij,
- een woord te spreken,
- van dees' stonde af aan.
- Oedipus:
- Ik?
- Teiresias:
- Daar gij het monster zijt,
- 't met bloedbevlekte,
- het moordend roofdier,
- en de vuile pestbuil
- dezer stad.
- Oedipus:
- Schaamt'loos,
- hoe hij met zulke woorden om zich spuwt!
- met zulke woorden! En gij denkt,—
- mensch,—
- gij denkt, dat ge⁀aan mijn wraak ontkomt,—
- Teiresias:
- 'k Ben daar reeds aan ontkomen!
- Om mij slaat waarheid,
- —mijn bezit—
- haar schuttend kleed.
- Oedipus (hoonend):
- En aan wàt dankt gij haar bezit?
- Aan uwe kúnst toch zeker niet?—
- Teiresias:
- Aan U! Aan U!—
- O, gij, gij rukt het mij
- van mijne ziel!
- Oedipus:
- Nog éenmaal zeg 't,—herhaal 't,—
- maar duid'lijker!
- Teiresias:
- Gij hebt mij niet verstaan?
- Of stelt ge me⁀op de proef?
- Oedipus:
- Ik vat 't nog niet recht. Zeg 't nóg eens!
- Teiresias:
- Des konings moord'naar, dien gij zoekt,
- zijt gij!
- Oedipus:
- Niet ongestraft zegt gij 't ten derdemaal!
- Teiresias:
- Wilt gij
- nog ànd're dingen van mij hooren?
- Oedipus:
- Zeg, wat gij wilt.—
- Laster, zooveel 't u lust.—
- 't Is voor mij lucht.—
- Teiresias:
- Ik zeg:
- gij leeft in schand'lijke gemeenschap
- met uwe naastbestaanden,
- en gij peilt
- d'afgrond niet van 't kwaad,
- waarin gij huist.
- Oedipus:
- En onbekommerd, vrijelijk,
- —meent ge,—
- al maar zoo voort te kunnen last'ren?
- Teiresias:
- Dat zal 'k,
- zoolang de waarheid
- macht en kracht bezit,
- zich te doen hooren.
- Oedipus:
- Dat heeft ze;—slechts niet over u,
- want gij zijt doof en blind,
- en blind en doof
- van binnen ook!
- Teiresias:
- Oedipus!
- Zooals gij mij daar smaalt, zal binnenkort
- een ieder hier u smalen!
- Oedipus:
- Gij, schepsel,
- dat in eeuw'ge nacht moet huizen,
- wát zoekt gij
- voor gemeenschap hier met ons?
- hoe zoudt gij
- schaden kunnen, wie in 't daglicht wonen?
- Teiresias:
- Niet ik, niet ik! Apollo is 't,
- die u in d' afgrond stort.
- 'k Zie hem aan 't werk.
- Oedipus:
- Nu spreek:
- Komt al dat fraais uit uw brein. Ja?
- Of zijn 't verzins'len van mijn broeder Kreon?
- Teiresias:
- Geen Kreon graaft u 't graf, gij doet dat zelf.
- Oedipus:
- Macht, rijkdom, heerschersgaven, schoone krachten,
- trotseeren and're in des levens kampen,
- hóe sluipt de nijd om u, o, hoe verschrikk'lijk,
- als om den wil van dezen troon, dien mij de stad,
- als vrij en onbegeerd geschenk tot loon gaf,
- mijn broeder Kreon, mijn gezworen vriend,
- mij heimelijk vervolgt en op mijn hoofd
- ellende neerhaalt, dezen goochelaar op mij hitst,
- dien ouden beurzensnijder dáár, die oogen heeft
- slechts voor zijn voordeel, voor iets anders niet,
- want laat eens hooren, wáár hebt gij dan ooit
- uw zienerskracht getoond?—Ik meen toch,
- er was hier eens een stadsnood: op een rots,
- nabij de stad, zat eenmaal toch de sfinx,
- en zong, en zong, de dagen en de nachten,
- bij 't leed des volks haar lied, wáár waart gij toen?
- Míj dunkt, het was tóen Oedipus, die kwam,
- nietwaar?—de niet-begrijpende, geen ziener,
- die aan dat leed der stad 'n einde maakte.
- En dezen man zoekt gij thans weg te jagen,
- dat Kreon op dees troon mag stijgen, meent ge,
- en gij zijn rechterhand zijn: O, maar slecht
- zal u dit staaltje van uw kunst bekomen,
- u en uw helper. Waart gij niet zoo oud,
- ik zou 't u aan den lijve laten boeten,
- wat gij hebt uitgebroed!
- Teiresias:
- En zijt gij ook
- de heerscher, die zoo spreekt,
- tòch spreek ik
- op geen ánd'ren toon tot u.
- Want weet,
- God Phoibos is mijn meester, hij alleén,
- en niet uw onderdaan ben ik,
- en ik behoef geen Kreon tot mijn schut.
- Gij hoont mij, blinden man,
- maar zelf veel blinder, ziet gij niet
- de hel, waarin gij huist,
- ziet niet, wie zij zijn,
- die daar met u huizen!
- Zeg toch, vanwaár gij komt?—
- vreemd en vijandig
- aan d'uwen hier en ginder.—
- Gij woont in 't licht?
- O, nog maar kort!—
- met rassche schreden—
- onafwendbaar,
- zeker,—
- nadert een vloek van vader en van moeder,
- en jaagt u weg van hier.
- Dán slikt de nacht u op;
- dán huilen de bergen,
- dan huilen de krochten
- hun jammerklacht achter u aan.
- Oedipus:
- Dát moet ik dragen,—dulden dít?
- Weg met hem! weg!
- weg uit mijn oogen!—
- —weg hier van vóór mijn deur!
- En dat de hel u opzwelg'!—
- Teiresias:
- Riept gij mij niet?
- nooit was ik ongeroepen voor uw huis
- gekomen.
- Oedipus:
- Wist ik,—dat gij 'n dwaas waart?
- Teiresias:
- 'n Dwaas voor u; voor uwe ouders
- was 'k een wijze man.
(Hij wil heengaan).
- Oedipus:
- Sta! Wélke ouders? Wie? wié ter wereld
- heeft mij dan gebaard?
- Teiresias:
- Dées dag is 't, die u baart;
- Hij baart u en hij richt u ook te gronde...
- Oedipus:
- Duisternis,
- duisternis is al zijn spreken! Raadsel na raadsel!
- Teiresias:
- Zijt gij niet Oedipus, die alle raads'len duidt?
- Oedipus:
- Ja, hoon maar, wat mij
- groot en heerlijk maakte.
- Teiresias:
- En óók ellendig!
- Oedipus:
- Laat dat zoo zijn!
- Toch dankt de stad aan mij haar redding!
- Teiresias:
- Voort nu! vlug voort!
- Knaap, voer mij heen!—Snel heen!
- Oedipus:
- Ja, ga! Maak dat ge wegkomt, want uw hierzijn
- verpest de lucht. Eerst, als gij weg zijt,
- aad'men wij weer vrij!
(Hij keert zich af om heen te gaan).
- Teiresias:
- Ik ga, maar eerst nog werp ik
- u in 't gezicht het woord, waarvoor ik kwam.
- Ik zeg u dit: dien gij met heerscherswoorden
- en vloeken zoekt, den man, die Laïos doodde,
- is hier, is in ons midden. Blijken zal 't,
- dat hij hier thuisbehoort, geboortig is uit Thebe,
- en niet 'n ingeburgerd vreemd'ling slechts.
- Van ziende, blind geworden, en van rijk, arm,
- zal hij, tastend met 'n staf, moeizaam zich verder slepen.
- Blijken zal voorts, dat hij van zijne kind'ren
- èn broeder is èn vader, en dat dezelfde vrouw,
- wier schoot hem heeft gebaard, hem gade is,
- met wie hij deelt het echt'lijk bed zijns vaders,
- wiens moordenaar hij werd. Nu koning, ga,
- en denk hierover na, en blijkt 't u ten lest nog,
- dat ik lieg, zoo hoon mij dan!
(Teiresias, geleid door den knaap, gaat heen.
Oedipus in het paleis weggaande, laat de bronzen deuren achter zich dicht vallen. De grijsaards komen naar voren).
- Eerste grijsaard (om zich rondziende):
- Wie?
- Tweede grijsaard:
- Wie heeft het gedaan met bloedige handen?
- Derde grijsaard:
- Het niet-te-noemen,
- Vierde grijsaard:
- Onzegbare kwaad!
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Hij vluchte! Hij vluchte! Hij vluchte!—
(Zij zijn de trappen van de terrassen langzaam opgestegen en staan nu verspreid op de trappen en op de terrassen, die naar den paleisingang voeren).
- Eerste grijsaard (de handen geheven):
- In 't wilde woud doolt hij om,
- langs bochten en krochten klimt traag zijn voet,
- hij wil de stemmen niet hooren!
- Zij vliegen hem na,
- zij omfladd'ren zijn hoofd,—
- Hij ontkomt ze niet.
- Tweede grijsaard (eveneens met de handen omhoog):
- Is hij niet wijs, en is hij niet goed,—
- is hij niet ònze koning?—
- en nu stortte hem 'n woord,—
- en adem vernietigde hem!
- Oedipus! Oedipus!
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Duisternis!—Duisternis!—
- Wie vermag ze te breken?
- Goden alleen!—
- Zeus en Apollo!
(sterker):
- Zeus en Apollo!
(Kreon van rechts door de orchestra in 'n donkeren mantel. Hij gaat met haastige stappen de trappen op naar het paleis).
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Kreon!
- Kreon (zich omwendend):
- Wie roept!—Wie klaagt mij aan?
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Oedipus!—
- Kreon:
- Sterven wil ik, als ik ontrouw ben;
- Wie trekt mijn trouw in twijfel aan de stad?
- Aan U?—aan vrienden?—aan den koning?
- Wie?
- Eerste grijsaard:
- Wij weten 't niet.
- Wij zien niet, wat de heerschers doen.
- Kreon:
- Zegt! Sprak hij zelf 't woord? Sprak hij 't zelf?
- Met onbeneveld oog? zich zelf bewust?
- Bij zinnen?—
- Spreekt! Geeft antwoord!
- Tweede grijsaard:
- Wij weten 't niet.
- Wij zien niet, wat de heerschers doen.
(De bronzen deuren gaan open. Oedipus staat in den paleisingang. De grijsaards wenden zich af; Oedipus en Kreon staren elkaar vlak in 't gelaat).
- Oedipus:
- Gij hier?
- Gij hebt den moed?
- Hoe waagt gij dat?
- Gij, die de hand dorst heffen naar dit hoofd?
- Die voor elks oog de vingers strekte naar mijn Kroon?
- Spreek 't uit:
- Zóo dom en laf leek 'k U,
- dat 't U mogelijk scheen, om dit te doen?
- Dacht gij dan waarlijk,
- 'k zou 't net, dat gij mij spont, niet zien?
- Of zag 'k 't ook, 't tòch niet verscheuren kunnen?
- Wie zijt gij dan?
- 'n Troon veroov'ren vraagt geluk of kracht,—
- en gij zijt—Kreon!
- Kreon:
- Hoor mij eerst aan, en oordeel dán.
- Oedipus:
- U hooren hoef 'k niet meer.
- Wat gij gedaan hebt, sprak genoeg.
- U straffen wil ik.
- Kreon:
- Wat heb ik U gedaan, mijn broeder Oedipus?
- Welk leed deed ik U aan?
- Oedipus:
- Hij die mij ried, om boden uit te zenden
- naar Teiresias,
- waart gij.—
- Of waart gij 't niet?
- Kreon:
- Ik was 't,
- en nóg houd ik dien raad voor goed.
- Oedipus:
- Voor goed?
(Pauze)
- hoe lang is 't geleên, dat Laïos—
- Kreon:
- Wat Laïos—? Verder! ik begrijp u niet.
- Oedipus:
- —Verdween—zoo spoorloos—
- —vermoord dan—naar men zegt?
- Kreon:
- Lang is 't geleên.
- Oedipus:
- Lang!—zoo!
- En bloeide toén reeds
- des profeten-kunst?
- Kreon:
- Ook toén reeds gold hij
- voor 'n zéér wijs man. Juist zooals nu.
- Oedipus:
- En dacht hij toén als nu?
- Kreon:
- Dat weet ik niet.
- Oedipus:
- Maar naar den moord'naar
- werd toén toch gevorscht?
- Kreon:
- Wij deden 't, ja,
- maar wij vernamen niets.
- Oedipus:
- Wáarom hield toén die wijze man zijn mond?
- Kreon:
- Dat weet ik niet.
- Oedipus:
- Maar zóoveel weet ge wel, zoovéél
- kunt gij ook zeggen, dáar gij 't weet:
- dat nooit die oude,
- —was hij met u niet saâmgekomen,—
- mij van den moord op Laïos had beticht.—
- Kreon:
- Daarvan weet 'k niets.
- Is 't nu mijn beurt van vragen?
- Oedipus:
- Vraag maar. Ik ben geen moordenaar.
- Kreon:
- Zeg dit: is niet mijn zuster uwe vrouw?—
- Oedipus:
- Zou ik 't ontkennen?
- Kreon:
- Deelt gij vrijwillig
- niet 't bewind met haar?
- Oedipus:
- Zooveel zij dit verlangt.
- Kreon:
- En komt als derde,
- —u beiden 't naast—
- niet ik?
- Oedipus:
- Daar juist zegt gij 't, Kreon! Dát juist is 't.
- Wee, 't trouwelooze hart!
- Kreon:
- Gij zult 't leeren kennen—
- denk eens na!
- Zou ik naijverig zijn op heerschappij,
- die volop zorgen geeft,
- terwijl ik thans
- met haast dezelfde macht,
- —als licht gedragen mantel om mij heengeslagen,
- zorg'loos kan slapen?
- Wát zou ik méér begeeren,
- ik, die als vorst
- behandeld word, en zoó mij voel
- van alle lasten vrij,
- de borst omspeeld van lichte lucht,
- —wanneer ik zie: van allen
- de handen naar mij heengestrekt,
- en allen reiken naar den zoom van mijnen mantel,
- en aller oogen zijn op mij gericht,
- als zij de uwen willen vinden, vorst.
- Zou ik dít laten varen,
- —al dat zoete en rijke,—
- dat ik 't mijne noem,
- en—weggelokt door vage droomverlangens,—
- naar 't and're grijpen?—
- O, mijn broeder,
- kent gij mijn hart zoo slecht,
- dat gij uit blooten argwaan
- mij zóó dwaas gelooft?
- Gun toch den tijd mijn hart te toetsen,
- Oedipus!
- Blijkt het dan werk'lijk,
- dat ik met dezen
- òf met genen,
- òf met den ziener ginds,
- geheime plannen smeedde tegen u,
- zóo straf mij dán!
- Straf mij zoo zwaar, als gij 't nog nimmer deed!
- Maar stoot niet vóór den tijd den vriend van u
- om niets!
- Is 't niet, als wierpt gij zoo,
- —in dwazen toorn—
- uw eigen leven weg?
- Zijn jaren niets?
- Doorleéfde jaren, Oedipus!
- De grijsaards, (mompelend onder elkander):
- Dat is 'n goed woord!
- 'n goed, verstandig woord!
- Wie zich in acht neemt voor te haastig hand'len,
- hoort naar zoo'n woord.
- Bedenk, o, koning!
- de haastige handelt zelden overdacht.
- Oedipus:
- Van achter, in den rug,
- leit mij 't verraad zijn lagen,
- en ik zou aarz'len, toezien,
- rustig wachten, tot híj aan 't doel is,
- en míjn lot beslist?
- Kreon:
- Wat dan verlangt ge? Stoot ge mij uit 't land?
- Oedipus:
- O, neen.
- Kreon:
- Neen?
- Oedipus:
- Neen.
- Uitgestooten wordt gij niet.
- Gij sterft.
- Kreon:
- Waanzinnige!
- Oedipus:
- Eind'lijk bij mijn verstand, voor 't eerst misschien.
- Kreon:
- Bij uw verstand?
- Oedipus:
- Bij mijn verstand! voor mij! voor mij!
- Kreon:
- Maar ook voor mij zult gij bij uw verstand zijn,
- ook voor mij!
- Oedipus:
- Kreon, gij zijt een schurk.
- Kreon:
- En als dit alles waanzin blijkt?
- Oedipus:
- Ook dán nog zult gij buigen voor mijn wil.
- Kreon:
- Niet als die wil op onrecht uitloopt,
- zooals hier!
- Oedipus:
- O, koningschap van Thebe!
- Kreon:
- Ook ik ben bloed van Thebe, 'k ben óók 'n deel
- van deze stad.
- De grijsaards (gezamenlijk):
- O, vorsten! vorsten! stil!
- de koningin, Iokaste komt!
(Iokaste treedt uit het paleis; zij komt haastig naar voren).
- Iokaste:
- Gij, dwaze kinderen!
- wat beduidt dit twisten hier
- vóór 't paleis?
- Schaamt gij u niet,
- waar heel de stad rond u van lijden kreunt?
- Keer naar uw huis terug, snel Kreon, ga!
- Kreon:
- Zuster,
- 'n gruw'lijk onrecht pleegt uw man,
- de koning, Oedipus,
- en noemt het: recht,
- hij bant mij uit mijn vaderland, of
- levert mij den beul.
- Oedipus:
- Dat doe ik, ja,
- want, vrouw,
- ik heb ontdekt, dat hij mij heim'lijk
- naar 't leven staat.
- Kreon:
- Zoo moog' een vloek mij vellen
- in dees stonde,
- als ik gedaan heb, wat hij zegt.
- Iokaste:
- Geloof hem!
- bij de goden, geloof zijn woord!
- Hij zweert 't toch. Bedwing
- uw toorn, mijn vorst, voor mij en voor die and'ren.
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Hoor naar haar woord, mijn vorst!
- Bedwing uw toorn!
- Oedipus:
- Wat wenscht gij, dat ik doe?
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Stoot niet den vriend van u,
- herinner u,
- doorleefde jaren!
- Zij zijn alles, wat ons blijft.
- Oedipus:
- Weet ge, wát gij verlangt?
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Wij weten 't!
- Oedipus:
- Zegt 't dan!
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Hij heeft zich door zijn eed gereinigd, vorst,
- stoot hem uit ongegronden argwaan
- toch niet weg!
- Oedipus:
- Verlangt gij dit?
- Dan hebt gij mijnen ondergang gewild.
- De grijsaards (gezamenlijk):
- Neen! neen! neen!
- breek niet mijn hart,
- gij zult mijn oud hart zoo niet breken, vorst!
- Ik moge sterven, als ik zoo iets wilde!
- Oedipus:
- Ga hij dan heen,
- en zou ik ook tien dooden daarvoor sterven!—
- Uw smeeken roert mij 't hart.
- Hij ga, maar waar hij gaat, volgt hem
- mijn haat.
- Kreon:
- Oedipus!
- Oedipus:
- Ga!
- niets wil ik meer hooren!
- Weg van híer!
- Kreon:
- Ik ga, ik ga!
- Gij kent mij niet, maar deze kennen mij.
(Hij gaat heen).
- De grijsaards (mompelend onder elkander):
- Wáarom—
- voert zij hem niet—
- in 't huis—
- in 't paleis,—
- aan den vredigen haard?—
- Iokaste:
- Zeg mij, wát 't was!
- Uw toorn beangstigt mij! Zeg mij, wat 't was!
- Oedipus:
- Bedrog en list—listig geweven bedrog!
- Iokaste:
- Spreek 't uit dan,—zeg 't mij, Oedipus!
- Oedipus:
- Hij zegt,—hij zegt, 't zal blijken, dat ik zelf
- de moordenaar van koning Laïos ben.
- Iokaste:
- Hij zegt?—
- Wat wil dat zeggen, dat hij zégt?
- meent hij 't?—beweert hij 't?—
- —heeft hij 't hooren zeggen?
- Oedipus:
- O, niet zélf spreekt hij 't woord, hij laat het zeggen;
- den schurk Teiresias heeft hij uitgestuurd.
- Iokaste:
- Den wich'laar? O, dán acht het als den wind!
- hoor naar mij, Oedipus:
- geen sterf'lijk wezen is er,
- dat zienersgaven heeft;
- ik weet dat, en geef u 't bewijs ervan.
- Aan Laïos werd voorspeld,
- —met zekerheid voorspeld—
- dat hem de dood zou treffen
- door de hand van 't eigen kind.
- Welnu?
- Hebben niet vreemde roovers,
- ergens in een woud,
- vlak bij een driesprong,
- hem bij nacht verslagen?
- En daarvoor had dat arme kind
- 't licht van den derden levensdag
- nauw'lijks gezien, of Laïos greep 't,
- bond 't met riemen de kleine voeten saâm,
- en liet het wicht dan door de hand
- eens knechts
- in 't wilde woud neerwerpen
- op een plek, nog door geen menschenvoet
- daarvóór betreên.
- Dus heeft Apollo
- noch 't een, noch 't ander woord vervuld.
- Dat kleine wezen werd niet groot,
- en 't werd geen vadermoordenaar,
- en evenmin
- vond door de hand zijns zoons
- Laïos den dood.
- Ziedaar nu staaltjes van eens wich'laars kunst!—
- Geloof me, wil een God
- het lot eens sterf'lings duiden,
- hij zélf rukt dan de donk're sluiers weg.
- Oedipus:
- Vrouw! Vrouw!
- wat gij daar spreekt,
- woelt in mijn binnenst
- al 't onderste naar boven,
- en schrik'lijk stormt 't denken
- door mijn brein.
- Iokaste:
- Wat is 't,
- dat u beangstigt? Wat?
- Oedipus:
- Gij hebt gezegd, is 't niet?—
- dat op 'n plaats in 't woud,
- waar zich drie wegen kruisen,
- uw man, Laïos, verslagen werd?
- Iokaste:
- Dat was het zeggen, ja!
- Oedipus:
- Wáár ligt het land, waar dat gebeurde,
- vrouw?
- Wáár ligt 't? Spreek
- Iokaste:
- Dat land heet Phokis.
- Van den weg naar Daulia,
- dat aan de zeekust ligt,
- kromt zich 'n zijpad,
- dat naar Delphoï voert.
- Oedipus:
- En hoeveel tijd mag sinds die daad
- verloopen zijn?
- Iokaste:
- Het was maar weinig vroeger,
- dat wij 't hoorden, dan gij hier kwaamt,
- en koning werd.
- Oedipus (met de handen naar den hemel):
- O, Zeus! Wàt gruwelijks hebt gij over mij besloten!
- Iokaste:
- Mijn Oedipus,
- mijn man, wat is 't, dat u ontzet?
- Spreek toch!
- Oedipus:
- Vraag niet.—Nóg niet.—
- Van Laïos, vertel mij meer.
- Snel, zeg mij,—
- hóe was zijn bouw, zijn uiterlijk,
- zijn leeftijd?—
- Iokaste:
- Groot was hij.
- Aan de slapen begon zijn haar te grijzen.
- Veel in U, herinnert mij aan hem.
- Oedipus:
- O, wee! wee! wee!
- Mij, armen, armen Oedipus!
- In zélf-gegraven afgrond stort
- mijn eigen vloek mij zélf terneer!
- Iokaste:
- 'k Heb angst, mijn vorst, 'k heb angst!
- Oedipus:
- De mijne, vrouw, de mijne!
- O!—Schrik'lijk is mijn angst;
- dat al te goed Teiresias heeft gezien!
(Hij vermant zich met geweld),
- dat blijkt, als gij nog één ding aan mij zegt.
- Iokaste:
- Ik beef, mijn vorst, ik beef!
- Maar 'k zeg U alles,
- álles, wat ik weet.
- Oedipus:
- Trok Laïos uit, zooals 'n koning gaat,
- met groot gevolg?
- of reisde hij alleen?
- Iokaste:
- Zij waren
- met z'n vijven;
- daaronder 'n heraut.
- Een wagen slechts;
- op dien voer Laïos.
- Oedipus:
- Genoeg!—genoeg!
- Wiè was het, vrouw,
- die later u de tijding bracht?
- Iokaste:
- Een dienaar was 't,
- de éen'ge, die ontkwam.
- Oedipus:
- Waar is hij?
- Hier in huis?
- Iokaste:
- Niet meer.
- Toen hij, teruggekomen,
- 't gezag der stad
- zag in uw hand gelegd,
- en Laïos niet keerde,
- wierp hij zich
- vóór mijne voeten neer,
- vat'te mijn kleed,
- en smeekte mij
- hem weg te zenden, opdat hij
- de kudden mocht gaan weiden
- op het land.
- En 'k stond dit toe,
- want, was hij ook 'n knecht,
- zijn vaakgebleken trouw
- verdiende nog wel groot're gunst
- dan deze.
- Oedipus:
- Hij moet gehaald.
- Kan dat?
- Kán dat in allerhaast?
- Iokaste:
- Dat kán.
- Maar met welk doel,
- begeert gij hem te zìen?
- Oedipus:
- 'k Vrees, vrouw, 'k heb reeds teveel gesproken.
- Daarom wil ik hem zien.
- Iokaste:
- Ik zal hem laten komen,
- maar verdien ik niet,
- mijn koning, mijn gemaal,
- te weten,
- wát u zoo 't hart bezwaart?
- Oedipus:
- Gij zult het weten.
- 't Blijft u niet bespaard,
- nu ik zoo ver gekomen ben
- in hopen en in vreezen.
- Wáár toch vind ik een mensch
- dat meer verdient, mij aan te hooren,
- nu mij het lot tot hiertoe
- heeft gebracht.
- Hoor dan:
- Ik ben de zoon van Polybos,
- den koning van Korinthe;
- Meropé is mijn moeder.
- Ik groeide op als naaststaand aan den troon,
- toen er op eenmaal iets gebeurde,
- dat, hoe vreemd 't ook was,
- de woede, die het in mij wekte
- niet waard toch scheen.
- Aan een gastmaal
- noemt in dronkenschap
- een man mij: vondeling,
- en scheldt mij 's konings aangenomen zoon.
- Ik sloeg den man,
- dat men voor dood hem wegdroeg
- van den disch,
- en 's andren morgen—
- neen, nog dienzelfden nacht—
- ging 'k tot mijn ouders,
- die ik ondervroeg.
- Zij vaarden heftig uit
- op d' onbeschaamden hond,
- wiens tong in dronkenschap
- gezegd had, wat niet waar was;
- zij sloegen d'armen om mijn hals,
- en kusten mij en spraken, O,
- onvergeet'lijk zoete woorden,
- maar tòch, des and'ren scheldwoord
- week niet uit mijn hart;
- 't vrat in mijn ziel,
- en joeg mij van Korinthe weg,
- naar Delphi, naar 't paleis
- der Godheid, waar de waarheid,
- uit den mond der priesteres,
- als vloeiend vuur te voorschijn breken komt,
- maar Apollo—
- let wel,
- waarvoor ik kwam, dat achtte hij zelfs niet
- een antwoord waard,—
- verkondigde mij and're,
- —schrikkelijk booze dingen:
- Ik zou tot vrouw
- mijn moeder nemen,
- en kind'ren wekken,
- gruw'lijk om te zien,
- en 'k zou mijns eigen vaders moord'naar zijn.
- Toen ik dit had gehoord,
- zond 'k mijn gevolg terug,
- en meed van dien dag af
- mijn land Korinthe,
- in vreemde streken toevend,
- op dat nooit
- de gruw'lijke uitspraak van den God
- aan mij vervuld mocht worden.
- En mijn zwerftocht
- heeft mij—dat weet ik—ook daarheen
- gevoerd,
- waar koning Laïos—naar gij zegt—verslagen werd.
- Ja, vrouw, ik wil de waarheid spreken,
- eens, op 'n avond, dat 'k mij vond 'n driesprong
- op een weg nabij gekomen,
- kwam een heraut
- mij tegemoet getreden,
- en voer tegen mij uit met ruwe woorden,
- en wilde naar mij slaan.
- Ik dood den man—
- en daarop—dood ik óok zijn meester op den wagen
- en al diens knechten,
- daar die mij binden wilden voor den beul.
(Aarzelend na eene pauze).
- Als nú die vreemde
- ook maar een droppel bloed
- gemeen had met vorst Laïos,
- wie zou dan zóo ellendig zijn als deze man?
- Wáár, vrouw,
- vindt gij dan iemand, bij de goden nóg meer
- gehaat dan ik?—
- Boven mijn hoofd geen dak;
- geen gastvrij huis, dat mij ontvangt;
- geen kind, dat tot mij spreekt;
- een ieder stoot mij weg van vóór zijn deur.—
- En dat bevel
- heeft niemand uitgevaardigd dan ikzelf.
- Mijn lijf rust op de legersteê diens dooden mans,
- het lijf zijns moord'naars!
- Ben ik geen door en door verdoemde?—
- geen verworpeling?
- en moet ik, van dees stonde af aan,
- niet zwerven gaan voor eeuwig onbehuisd?
- Wáár vluchte ik heen?
- niet hier—niet ginder!
- want zet ik den vervloekten voet
- in 't oude vaderland,
- dan moet ik toch mijn moeder vrijen,
- en mijns vaders moordenaar zijn,
- van hèm, die mij verwekt heeft
- en opgevoed,
- van koning Polybos!
- Hier dit,
- ginds dat.
- Wie speelt dit gruwlijk wreede spel met mij?
- Wie speelt 't?
- dat moet een ijslijk felle daemon zijn!
- wee mij!
- O, heilig—stil—verborgen wevend iéts,
- laat mij dien dag des onheils
- nimmer zien,
- laat mij uit 't licht verdwijnen,
- —spoorloos verdwijnen voor altijd,—eer 't noodlot
- op mijn voorhoofd
- zijn bloedig brandmerk drukt!
- De grijsaards:
- Nóg is er hoop, mijn vorst!
- Nóg heeft die man,
- die éene
- die gezien heeft,
- niet gesproken.
- Oedipus:
- 't Is waar.
- Zóolang houdt nog de hoop
- mij staande.
- Zóólang verdraag ik 't nog,
- te wachten.
- Iokaste:
- En áls hij komt, die man, wàt dan!
- Wat denkt gij dán te doen?
- Oedipus:
- Dán? vind ik dan,
- dat zijn bericht strookt
- met het uwe, vrouw
- dàn kan het zijn, dat 'k nog het gruwlijk lot ontga!
- Iokaste:
- Wat meent ge?
- Wát?
- Wat zeide ik dan?
- Oedipus:
- Gij hebt gezegd: hij sprak van roovers,
- die den koning doodden;
- ik was alléén.
- Maar als hij thans één enk'len wand'laar noemt,
- dan—valt het op mijn hoofd!
- Iokaste:
- O, wees er zeker van,
- het was
- zooals ik heb gezegd.
- Sprak hij nu ánders,
- O, dan waar 't gelogen.
- Er waren menschen bij mij, die het hoorden.
- Ik was niet alléén.
- En als hij nu zijn woorden
- verdraaien zou,
- bij 't eerst bericht
- wat ánders wilde voegen,
- dán—ja, dan beteekende ook dát nog niets!
- Dán stemmen toch opnieuw niet
- het orakel en Laïos' dood te zamen.
- Want immers Laïos zou—zoo sprak de god—
- door 't kind,
- dat uit mijn schoot geboren werd,
- zijn leven laten,
- en zéker heeft dát ongelukkig kind,
- dat lang vóór Laïos stierf,
- hem niet verslagen.
- Neen,
- al die profetenuitsprake⁀acht ik wind,
- en ik bekommer me⁀om geen enk'le meer!
- Oedipus:
- Hoé gij dat alles uitlegt, vrouw;
- —gij hebt gelijk,—
- maar laat in elk geval den herder komen.
- Iokaste:
- Oedipus!
- Oedipus:
- Neen,—neen, verzuim dát niet!
- Iokaste:
- Ik zal 't doen.
- Ik zend terstond een bode naar hem heen;
- doch gaan wij thans naar binnen. Kom!
(Oedipus en Iokaste gaan in het paleis. De bronzen deuren worden gesloten).
- De grijsaards (naar voren komend):
- Eerste grijsaard:
- Hebt gij 't gehoord?
- hóe zij van de goden spraken,
- hoe ruw de woorden, schaamt'loos en naakt,
- uit hunne monden braken?
- Tweede grijsaard:
- Iets moet er wezen, 'n band, die ons bindt,
- die onze woorden,
- en onze daden,
- en onze kwaaddoende handen bindt.
- Wee, als niets ons zou binden!
- Als vrij het kwade z'n loop kon vinden!
- Wàt was 't einde?
- Derde grijsaard:
- Ontucht huist in hun harten;
- 'n eeuwige storm raast door hun leven;
- die voert hen op duiz'ling-wekkende hoogten,
- waarop aan geen mensen te staan werd gegeven.
- Wánneer storten zij van die hoogten weêr af,
- in smaad, in ellende, en in het graf?
- Vierde grijsaard:
- In ellende en in 't graf
- móet 't hen storten!
- Gingen zij strafloos,
- geheven de hoofden,
- wíe van de and'ren, die dan nog geloofden?
- Als deze wand'len in glans en eer,
- gelooven wij geen van allen meer!
- Vijfde grijsaard:
- Hóe zij 't godenwoord smaalden,
- waar Laïos door viel,
- 't woord van Apollo!—
- —Als zij dát durven,
- wie zal dan nog bidden!
(Pauze).
- Eerste grijsaard:
- Naar den navel van d' aard',
- naar het delphisch paleis,
- naar den stralenden tempel
- van Abaë,
- draagt mij, pelgrim, nooit meer mijn voet!
(Alle grijsaards gezamenlijk).
- draagt mij nooit meer mijn voet!
- Eerste grijsaard:
- als niet het god'lijke hier zendt
- nu 'n teeken,
- dat ik met de handen betasten kan.
(Alle grijsaards gezamenlijk).
- Aan u staat 't, goden!
- dit gruw'bre te wenden van onze hoofden.
- Wij willen 't grijpen met onze handen,
- of niemand onzer offert u meer!
(Iokaste komt uit 't paleis met de slingers omwonden der koninklijke priesteres. Vóór haar uit gaan drie maagden, voor den offerdienst gehuld in sluierende gewaden. Tot onder de oogen zijn ook de gezichten der maagden gesluierd. Ieder draagt op een gouden schaal een geluidloos flakkerende blauwe vlam. De grijsaards treden ter zijde en verwijderen zich van elkaar. In den valen schijn van de blauwige vlammen schrijdt de koningin naar links op het eerste terras, dat van het paleis naar de orchestra leidt).
- De grijsaard:
- De koningin! Wát gaat zij wijden?