La Divina Comèdia: Complete / English title is Dante's Divine Comedy, Complete

          Dìt a veva: Beatrìs, lode di Dio,
          no jùditu chèl che tant ben ti à volùt,
          che par te al bas e volgàr ghi à dìt adìo?

          No sìntitu il so planzi penòus e crut?
          No jòditu la muàrt ch’al stà combatìnt
          ta che curìnt che’l mar nol à maj vinsùt?

          Tal mont cussì svelta no è maj stada zènt
          a fà’l so còmut o di vej un so perìcul scjampàt,
          coma me, che dopo un momènt

          i soj vegnuda jù dal me post beàt,
          fidada duta dal to onèst parlà
          cal onora te e chej cal àn scoltàt.’

          Dopo di vèjmi fàt dut stu rašonà,
          si’a voltàt cuj vuj lušìns di làgrimis,
          chè sensa tontonà svèlt mi soj movùt

          e’i soj vegnùt da te, lì ch’i ti èris;
          scorsà fàt i vevi che troja ch’i ti vèvis temùt,
          che sbrisà fàt ti veva da li rìvis jùstis.

          Duncja se eše? Parsè rèstitu fer e mut?
          Parsè i’atu cussì tanti pòuris?
          Sù, dati coragiu, no butati jù dal dut!

          Vuarda che tre fèminis benedètis
          a si cùrin di te lasù’n tal cjeli,
          e’l me favelà ti promèt ròbis bièlis.”

          Coma i florùs che di nòt il gèli
          a ju’ngrišignìs, e cun la prima lus
          a si vièrzin duciu dres’n tal so steli;

          cussì cun me, che di virtùt i’eri mùs,
          a colp sintùt mi eri plen di coragiu;
          e dìt i'ai, com’un che dùbis no’n d’à maj vùs:

          “O se buna chè che judàt mi'a ca jù,
          e tu pur che ubidìt ti’as sùbit
          a sè che dìt ti à, cun tant ben di lasù!

          Dešideri metùt ti mi'as tal còu e spìrit,
          cussì che pì ’ndavànt i vuej zì cun te:
          tornàt i soj pròpit tal prin propòšit!

          Và, ch’un volej besòu ni unìs, te e me:
          tu duce, tu maestro e tu paròn.”
          Cussì ghi’ai dita, e dopo ca si’a movùt,
          entràt i soj’n ta chel alt e vert stradòn.

          PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA VAL DISGRASIADA,
          PAR ME A SI VÀ LÀ DAL ETERNO DOLÒU,
          PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA ZENT PIERDUDA.

          IL JÙST AL À MOVÙT IL ME GRANT FATÒU:
          I SOJ DA LA FUARSA DIVINA STÀT FÀT,
          DAL DUT SAVEJ E GRANT, E DAL PRIN AMÒU.

          NUJA DAVÀNT DI ME AL È MAJ STÀT CREÀT,
          FÒU CHE CHÈL CHE COMA ME’L È SEMPRI CHÌ.
          DUT’L SPERÀ BANDONA NA VOLTA ENTRÀT.

          Sti peràulis, scùris coma ’l imbrunì,
           jodùt I vevi scrìtis insima d’un puartòn;
          e jò: “Mestri, jùdimilis a capì.”

          E lùj a mi, coma un che dut al sà e benòn,
          “Chì a è miej bandonà ogni suspièt;
          chì a’è miej ca mori ogni bruta rašòn.

          I sìn tal post rivàs ca nol è maj cujèt.
          T’jodaràs zent che di mal an d’à par dut
          e che pierdùt a à il ben dal intelèt.”

          E avìnt la so man ta la me metùt,
          cun muša ridìnt, ca mi’a dàt cunfuàrt,
          cun luj’n ta li ròbis segrètis i soj zùt.

          Uchì làgnis, suspìrs, e planzi fuàrt
          si sintèvin ta l’aria sensa stèlis,
          che jò dal me lagrimà mi soj necuàrt.

          Lènghis divièrsis e strambolotàdis,
          colps di ràbia e peràulis di dolòu,
          vòus sù, vòus jù, cul sbati di mans judàdis,

          a fèvin un mulinà di rumòu
          cal era sempri lì’n ta l’aria scura:
          coma'l scombati di vint e savolòn, òu!

          Alòr jò, pecjadòu, cun gran primura
          dit i'ai: “Mestri, sè ca è ch’i sìnt?
          E cuj soni chej ca l’àn cussì dura?”

          E luj a mi: “Chistu grant vilimìnt
          a l’àn li ànimis puarètis di chej
          che fàt no àn nè mal nè ben, vivìnt.

          Misturàdis a sòn cun chel scjap intej
          di chej anzùi ca no si sòn ribelàs,
          ma nencja stàs ’ghi sòn a Diu fedej.

          , il Alt i’u à fòu butàs;
          nencja dal profònt infièr no sòn volùs;
          e cussì, po, nisuna gloria paj danàs.”

          E jò: “Mestri, sè ca àn chej uchì vegnùs
          che sempri si lamèntin e cussì tant fuàrt?”
          E luj a mi: “Ti lu dìs s’i ti lu vùs.

          A no'an chìscjus speransa da la muàrt;
          la so vita svuàrba a è tant basa,
          ca ’nvidièjn dut sè ca no ghi fà part.

          Fama di lòu il mont a no ghi’n lasa;
          tant Bontàt che Gjustìsia ’jù trata mal:
          lasànju lì ca sòn; vuarda e pasa.”

          E jò, rivuardànt, jodùt i’ai un segnàl
          che zirànt cussì tant svelt al zeva
          che al jòdilu ben al pareva mal;

          e davòu na fila lungia’l veva
          di zent, che jò i no varès maj crodùt
          che cussì tanta la muàrt disfada a‘n veva.

          Dopo ch’i vevi qualchidùn cognosùt,
          necuàrt mi'eri da l’ombrena di chèl
          che par viltàt fàt al veva’l grant rifiùt.9
          Capìt i vevi pròpit a volu che chèl
          scjap che chì i'jodevi a èrin i pauròus
          rifiutàs dai amìs e dai nemìs dal cjèl.

          Scjù puòrs disgrasiàs maj vivùt a vèvin;
          dùcjus nùs a èrin, e becàs par dut
          da èspis e da moscjòns a vegnèvin.

          Rigàdis di sanc ghi vèvin li mùšis rindùt;
          ai so piè s’implombava’l pantàn di làgrimis
          e’l vegneva da vièrs schifòus lecàt dut.

          Vìnt sùbit dopo notàt altri tròis,
          e zent jodùt ta la riva d’un grant flun;
          dìt i vevi: “Mestri, a’è miej ch’i ti còntis

          cuj ca sòn chej là e parsè che ognidùn
          al pàr tant pront di zì ta che altra banda:
          lus an d’è pucja e i no’n cognòs nencja un.”
          E luj a mi: “Dut ti sarà avonda
          clar cuant ch’i fermarìn i nustri pàs
          là dal Acherònt, ta la so banda.

          Alora cuj me vuj vergognòus e bàs,
          temìnt che’l me tabajà puc ghi plašès
          fin’n riva dal flun dìt mi'eri: Tàs.

          Alora’n ta’un barcjòn cuj’ i jòdiu adès?
          Un vecjàt10 dut blanc dal pelàn stravècju,
          cal sigava: “Guaj a vuàltris, spirs maladès!

          No rivarèis maj i poscj’ als a jòdiu:
          i vuèi menavi’n ta che altra riva,
          ’ndà che’n cjàlt o’n frèit, il scur al vèn sempri jù.

          E tu ch’i ti sòs chì, ànima viva,
          và via da scjù chì, ca sòn dùcjùs muàrs.”
          Ma jodùt ch’i no lasavi la riva,

          dìt al al veva: “Par altra via o puàrs
          par pasà'n spiàgja ti rivaràs, no chì:
          una barcjuta, jòt, ti menarà pì tars.”

          E’l me capo a luj: “Caròn, stà fer lì:
          al vòu cussì ’ndulà che dut si pòl vej
          e sè ca si vòu; nòsta domandà di pì.”

          E èco che fers 'èrin stàs chej cragnòus pej
          dal barcjadòu di che lìvida palùt,
          cuj vuj coma bòris ròsis, puc biej.

          Ma scju spirs, ognidùn dal dut nut,
          s’impalidìvin e batèvin i dincj’
          apena ca sintèvin il parlà crut:

          a bestemàvin Diu, pari, mari e parìncj’,
          la zent e’l post e’l timp e’i gragnej
          da la so siminsa—e via cuj dincj’.

          Sul pì tars, tegnìnsi stres insièmit, chej,
          frignànt fuàrt, èco ca zèvin tal salvadi rivòn
          cal cjoj sù chej che di Diu no vòlin savej.

          Cuj vuj in bora, chel demòni, Caròn,
          a ghi fà un sen e dùcjus al cjoj sù;
          par chej ca vàn plan, al è'l remo bastòn.

          Coma che d’autùn li fuèis a còlin jù
          una dopo l’altra, fin che da li bràghis
          dùtis in cjera a còlin jù da la sù,

          cussì a era cun che brùtis simìnsis
          di Adàm, che dal rivòn si butàvin,
          un’a’una, com’chel usièl ch’i ti clàmis.

          E jù che’n ta l’onda scura a zèvin,
          ma prima ’ncjamò di rivà par di là,
          chì di cà àltris tàntis a vegnèvin.

          “Cjàr’l me bon zòvin,” dìt al veva'l me mestri ulà,
          “chej ca vàn a murì’n ta l’ira di Diu,
          dùcjus da ogni paìs a vègnin cà;

          indà che prons a sòn di trapasà chel flun la jù,
          spronàs—e coma!—da la gjustìsia dal’Alt;
          cussì che, timòu o no, no si pòl, po, fermàju.

          Par chì, maj nisùn al pasa sensa tuàrt;
          però, se Caròn di te si lagna,
          zà ti sàs il parsè dal so lamìnt fuàrt.”

          A la fin di chistu, sta scura cjampagna
          tremàt a veva tant fuàrt che pal spavìnt
          il sudòu la front encjamò mi bagna.

          Lagrimànt a veva la cjera soflàt fuàrt un vint,
          e di un un colòu ros lampà i vevi jodùt,
          che cjòlt mi veva a colp ogni sintimìnt;
          e jù che’nsiminìt a cjaf in jù i'eri zùt.

          Ròt dut ta'un colp si era chel sun profònt
          da’un rumoràt ch'i vevi alòr sintùt,
          com’un ch’a colp sveàt al torna tal mont.

          E’n zìru i vevi il vuli ripošàt movùt;
          sù i'eri a colp levàt e'i vevi atòr vuardàt
          par cognosi’l post ’ndulà ch’i’eri vegnùt.

          I vevi’ntivàt di èsimi'n tal orli cjatàt
          di che valada dal buròn doloròus
          che sensa fin al risèif un lamìnt scunfinàt.

          Scùr e profònt al era stu buròn nulòus,
          tant che par cuant ch’i vuardavi tal font,
          nuja'i no jodevi ca nol fòs dal dut pietòus.

          “Adès vèn, ch’i zìn jù’n ta stu svuàrp di mont,”
          tacàt al veva il poeta, palidùt:
          “jò prin i saraj e tu ti saràs secònt.”

          E jò, che’l so colòu i vevi ben jodùt,
          dìt ghi vevi: “Coma’i faràju, s'i ti pènsis
          che coragju ti’as da dami in dut?”

          E luj: “Il grant patì di che persònis
          ca sòn ca jù mi fàn tant impalidì
          dal dolòu che tu poura ti lu stìmis.

          Zìn, ch’i vìn tanta strada da fà’n ta stu dì.”
          Cussì dišìnt partìt al era e menàt
          mi vevaal prin sìrcul cal ’mbràsa chel abìs lì.

          Ta chel post chì, da chèl ch'i vèvin scoltàt,
          no'l era tant il planzi ma'l suspirà
          che tremà’l feva dut par l’eternitàt.

          Chistu al era’un patì sensa turtura
          par cussì tàncjus di lòu da no crodi:
          frùs, fèminis e òmis a’n d’era na vura.

          Il bon Mestri a mi: “No vutu di
          chej spìris lì ch’i ti conti cuj ca sòn?
          Prima di zì ’ndavànt i vuej fati jodi

          che lòu maj pecjàt no'an, ma'i mèris ca àn
          no bàstin, parsè che maj no’an vùt batièšin,
          cal parta a chel crodi cal è par te tant bon.

          Vìnt lòu vivùt davànt dal Cristianèšin,
          Diu no’an vùt ocašiòn di adorà;
          e un di chìscjus i soj jò medèšin.

          Par difiès cussì, e no par mal operà,
          i sìn pierdùs, e dom’ di chistu ufindùs:
          che dut i dešideràn, sensa nisùn sperà.”

          Fàt tant mal mi vèvin i pensèis apena sintùs—
          ma cuancju di lòu dal pì grant valòu
          jodùt i vevi, e dùcjus in ta chel limbo tegnùs!

          “Còntimi, Mestri, còntimi, signòu,”
          par volej èsi sigùr (i vevi scuminsiàt)
          di che buna fede ca vìns ogni eròu:

          “fòu da stu post chì, cal vedi meritàt
          o no, no eše maj nisùn stàt beàt?”
          Capìt a volu il me significàt,

          al veva dita: “Dut nòu i eri'n ta stu stàt
          cuant ch’jodùt i vevi un grant omp e potènt,
          cun un clar sen di vitòria coronàt.11
          Cun luj al era il pari da la zent,
          il fi Abèl e l’ànima di Noè,
          e di Mošè, legista e ubidiènt;

          il vecju Abramo e Davìt il re,
          Israèl cun so pari e cuj so fioj,
          e Rachèl che tant al voleva vej cun sè:

          chìscjus e àltris . èrin da Luj;
          e ti’as di savej che prima di lòu
          nisùn si salvava, s’a no’èrin ànzui.”

          Al parlava ma’i no stèvin in davòu;
          scjavasànt il bosc i paràvin via,
          stu bosc plen di spìris d’ogni colòu.

          No èrin ’ncjamò tant lontàns zùs vìa
          dal post dal sun, cuant ch’i’ai jodùt un fòuc
          che’l scur di chel mont al scorsava via!

          I’èrin encjamò un puc lontàns dal lòuc
          ma mi veva dut ta’un colp parùt di jodi
          se zent in gamba ca vegneva da stu lòuc.

          “O tu che siènsa e àrt bon ti sòs da godi,
          cuj sonu chìscjus ca’an cussì tant rispièt?
          Che coma i àltris no sòn si pòl ben crodi.”

          E luj: “Di cussì tant onòu a sòn sogèt,
          e cussì ben lasù di te a sòn tratàs,
          che’l cjèl’ju gràsia e’n davànt ju mèt.”

          Intànt na vòus sintùt i vevi uchì a bàs:
          “Fèjghi tant onòu a stu grant poèta:
          al’tòrna’l spirt di chèl ca ni veva uchì lasàs.”

          Cun la vòus adès di nòuf cujèta,
          cuatri spìris jodùt i vevi vignì uchì,
          cu la muša nè trista nè contenta.

          Il me bon mestri tacàt al veva cussì:
          “Vuarda chel là, cu la spada'n ta la man,
          che cjaminànt al stà davànt di chej tre lì.

          Chistu al è Omero, poeta sovràn,
          ’l altri’l è Oràsio, satìric, cal vèn;
          Ovidio’l vèn ters e par ultin Lucàn.

          Però coma che ogni un al convèn
          tal nòn cal à sunàt cu’na vòus besola,12          a mi fàn onòu, e di stu chì a fàn ben.”

          Jodùt cussì i vevi duta la biela scuèla
          di chel siòr cal à cussì alt il cjànt,
          che pì’n alt daj àltris com’aquila’l svuàla.

          Stàs ca èrin un puc insièmit, rašonànt,
          vièrs me si èrin voltàs e fàt mi vèvin bon sen,
          e’l me mestri ridùt mi veva, e tant.

          Pì onòu encjamò fàt mi vèvin—oh in plen!—
          e consideràt mi vèvin un da la so schiera,
          cussì che sest i eri tra chel grant inzèn.13
          Zùs cussì i èrin fin là da la lumiera,
          parlànt di ròbis che’l taši’l è bièl,
          pròpit coma’l parlà ’ndulà cal era.

          Rivàs i èrin al piè di un nòbil cjascjèl,
          circondàt sièt vòltis da grandi mùris,
          e difindùt dut atòr da un rìvul bièl14.

          Chistu i vìn nu pasàt coma cjèris dùris;
          cuj grancj poès i soj entràt par sièt puàrtis
          ca ni’àn partàt ta un pràt di èrbis vèrdis.

          Uchì a era plen di zent cun mùšis gràvis,
          che di grant autoritàt a parèvin;
          tant puc a parlàvin, ma cun vòus dòlsis.

          Cussì, tiràs un puc in bànda i si èrin,
          in ta un post vièrt, luminòus e alt,
          che jodi dùcjus cuàncjus i podèvin.

          Pròpit li’n davànt, in ta chel bièl vert di smàlt,
          li grandi ànimis a mi vèvin mostràt,
          che di vej jodùt i’ài ‘ncjamò tant riguàrt.

          Elèctra cun tancju compàis i vevi notàt,
          che fra chej cognosùt i vevi Ètor e Enèa,
          e Sešar dut armàt cul vuli 'nflamàt.

          Jodùt i vevi Camila e Pantasilèa
          da l’altra banda, e encja il re latìn
          cal era lì cun so fia Lavinèa.

          Jodùt i vevi il Brut, scorsadòu diTarcuìn,
          Lucrèsia, Gjùlia, Màrsia e Cornèlia;
          e’n banda, besòu, jodùt i vevi Saladìn.

          Dopo ch’un puc alsàt i vevi li sèis par aria,
          Jodùt’i vevi'l mèstri di chej ca sàn15          sintàt cuj grancj'da la filošofia.

          Dùcjus lu mìrin, dùcjus onòu ghi fàn:
          uchì jodùt pur i vevi Socrate e Plàton
          che davànt daj àltris sempri visìn ghi stàn;

          Democrito che’l mont a cašu al pòn,
          Diogene, Anasagora, e Tal,
          Empedocle, Eraclito e Zenòn;

          E jodùt i vevi'l bon risevitòu dal cuàl—
          di Diòscoris i parli—e pur Orfèo,
          Tulio, Lino, e chel Seneca moràl;

          Euclide’l geometra e Tolmèo,
          Ipocrate, Avicena e Galièn,
          Averòis e’l so timòn, Aristotèo.

          I no pòs jò diši di dùcjus in plen
          parsè ch’i’ài encjamò tant da contà,
          e’i fàs, no’l contà, ogni tant a vàn a sen.

          Intànt, daj sèis ch’i èrin, in doj i sìn cà:
          e’l duca, cal sà, mi’à menàt via di là,
          fòu da la calma, là ca si sìnt tremà;
          là che nuja, po, no si pòl pì luminà.

          Cussì, zìnt jù, il prin sìrcul i vevi  lasàt
          e jù’n tal secònt, che mancu spàsiu al à,
          ma di dolòus e lamìns tant pì colmàt.

          Mìnos—orìbil!—a si sìnt rugnà:
          al vuarda li còlpis’n ta chist’entrada,
          e’l lasa’l codòn ca si rangj’ a gjustisià.

          I dìs che cuant che ànima mal nasuda,
          a ghi vèn davànt, dut’a si confesa;
          luj, che di pecjadòus s’intìnt avonda,

          a la mèt’n tal infièr com’che ben al sà:
          a si rodolèa la coda atorotòr,
          secònt cuant jù ca varès da zì a stà.

          Sempri tàntis di lòu a ghi stàn intòr;
          un’a’una a vàn al so judìsi;
          a dìšin e jòdin, e dopo jù’n tal fòr.

          “O, sòtu chì tal post daj dolòus tu, sì?”
          dìt mi veva Mìnos al vèimi ulì jodùt,
          pal momènt bandonànt il so ufìsi,

          “Atènt dal entrà e no fidati di dut:
          cròt puc a la grandesa da l’entrada!…”
          E’l me siòr a luj: “Parsè sìghitu, brut?

          Nosta ’mpedì’l destìn da la so strada:
          al à volùt cussì ’ndulà ca si pòl
          sè ca si vòu; pì di tant no domandà.”

          A chistu punt il penòus lagnasi nol’
          àju tacàt a sìnti! Ulà i eri vegnùt
          che’l grant planzi pierdi mi feva’l contròl.

          Rivàt’i eri ’ndulà che’l luši’l era mut,
          e’un rugnì si sinteva da temporàl
          cuant che'l mar al è da vins contràris sbatùt.

          Maj si straca sta bufera infernàl,
          ma i spirs a malmena e strisina,
          a ju svolta e sbàt coma che fà al sà’l mal.

          Cuant ca rìvin davànt da la ruvina,
          a sìntin tant sigà, planzi e lamìns,
          e bestemà fuàrt la virtùt divina.

          Capìt i vevi che’a sta sorta di turmìns
          danàs a èrin i pecjadòus carnaj,
          ch’al apetìt a sotomètin la mìns.

          E com’che l’àlis a pàrtin i sturniej
          fis coma nùlis cuant cal fà’l grant frèit,
          cussì chel vìnt i spirs mal nasùs, chej,

          jù sbalotèa chì, lì, sù, jù, pròpit tant;
          nisuna speransa’a ghi dà maj cunfuàrt,
          no di finì, ma d’un sufrì mancu grant.

          E coma i grù che’n alt a cjàntin da muàrt,
          fasìnt’n ta l’aria na riga lungja,
          cussì jodùt i'ai vignì, strisinànt tuàrt,

          ch’ombrènis che’l vint’l partava dongja.
          Par chistu dìt i vevi: “Cuj sonu, Mestri,
          chej che l’aria nera cussì tant ju stangja?”

          “La prima di lòu che tu i ti’as estri
          di cognosi,” rispundùt mi vev'alora,
          “a era regina di lènghis—un mostri!

          Ai vìsis dal cuàrp butada, sta siora,
          i plašèis libidinòus a veva fàt lècit,
          par scušà chej che per chej ic a era siora.

          Semiràmis a era, e d’ic a è stàt scrìt,
          che suseguìt a veva Nino, dopo vèjlu spošàt:
          a regnava cjèris che’l Sultàn al à par dirìt.

          L’altra a è chè ca si veva par amòu copàt,16          rompìnt fede cu la siniša dal so omp;
          dopo a vèn Cleopatra, spirt ’mpasionàt.

          E Èlina pur t’jòdis, che par un omp
          tant timp coròt a à; e t’jòdis il grant Achìl
          che fin’n fin par amòu al à lotàt, puòr omp.

          I t’jòs Paride, Tristàn,” e pì di mil
          òmbris mostrànt e nominànt mi'era zùt,
          ch’amòu scurtàt’l vivi ghi veva'n mòut sìmil.

          Dopo che'l me bon insegnànt i vevi sintùt
          nomà che siòris antìchis e’i so siòrs,
          e pietàt sintùt e'i sintimìns cuaši pierdùt,

          scuminsiàt i vevi, “Poeta, dami la vòus
          par parlà cun chej doj che ’nsièmit a vàn
          e lišerùs a somèin ’n ta stu vint estròus.”

          E luj a mi: “Ti’u jodaràs cuant ca saràn
          pì visìns; alora tu ti’u’mploraràs
          pal amòu ca ju mòuf, e lòu a vegnaràn.”

          Alòr’ apena che’l vint visìns ju veva menàs,

          clamàs i'u vevi: “O ànimis afanàdis,
          parlàini pur, se à àltris no ghi displàs.”

          Coma colòmbis da voja clamàdis,
          àlis alsàdis e’n tal dols nit fèrmis,
          a vègnin par l’aria dal volej partàdis;

          cussì lòu, li zens di Didòn lasàdis,
          a nù vegnùdis a èrin par l’aria tonfa,
          cussì fuàrt che stàdis a èrin d'afièt clamàdis.

          “O tu ànima dal cussì tant bon fà,
          che višitànt ti vàs par stu vint scur
          nù, che’l mont tinzùt di sànc i vìn timp fà,

          se’l re dal universo no ni fòs dur,
          di còu lu prearèsin di dati pas,
          a ti che’l nustri grant mal ti fà’un dòu pur.

          Di chèl che scoltà e che parlà vi plàs,
          nu’i scoltarìn e’i vi parlarìn a vuàltris
          mentri che’l vint, com’cal è cal fà, al tàs.

          Jò, scoltàit, i soj nasuda’n ta li bàndis

          dongja il mar ’ndulà che’l Po al vèn jù
          par mètisì’n pas cuj so tributàris.

          ’L amòu, che tal còu bon si taca sùbit sù,
          su chistu chì dal bièl aspièt si veva pojàt
          e cjòlt mi'era stàt; il coma nol vòu zì jù.

          ’L amòu che’l amànt al vòu sempri riamàt,
          dàt mi veva di chistu un plašej cussì fuàrt
          che, coma ch’i t’jòs, no mi’à ’ncjamò lasàt.

          ’L amòu menàt ni veva a la stesa muàrt:
          maladèt chèl che la vita ni’a robàt.”
          Sti peràulis di lòu tocjàt mi vèvin fuàrt.

          Puòr’ànimis, i vevi pensàt, sè ca àn pasàt!
          Sbasàt i vevi'l cjàf, e tegnùt tant bas,
          fin che’l poeta “Sè atu?” mi veva domandàt.

          Rispundùt ghi vevi cussì:  “O sè sfurtunàs!
          Cuancju pensèis dols, cuancju dešidèris,
          che menàt a àn scju chì’n tal doloròus pàs!”

          A lòu ziràt, movùt da chisti ròbis,
          tacàt i vevi: “Francesca, il to sufrì grant
          e lagrimà tant dòu mi fàn, tu ti lu capìs.

          Ma dìšmi, al timp dal dols suspirà e tant,
          a sè e coma vi àja ’l amòu concedùt
          di savej chèl ch’i stèvis dešiderànt?”

          E ic a mi: “No’è nuja di pì brut
          che’l recuardasi daj momèns pi biej
          ’n ta la mišèria; e chistu’l to mestri lu sà dut.

          Ma se la prima radìs ti vòus savej
          dal nustri amòu, se pròpit ti lu vòus,
          alora planzìnt contàtilu i vuej.

          I stèvin na dì lešìnt chel toc gustòus
          di Lanselòt e’l amòu cal sinteva:
          besoj i èrin e par nuja sospetòus.

          Pì di na volta i vuj ni voltava
          chel leši, e palidùs i restàvin;
          ma doma un momènt ni ruvinava.

          Cuant ch’i lešèvin com’che’l ridi amàt
          al vegneva tant busàt da tal amànt,
          chistu che di me no si’a maj distacàt,

          la bocja’mi’à busàt e’l à tremàt tant.
          Galeòt al era’l lìbri e’l so autòu:
          da chel dì lešùt i no vèvin pì ’ndavànt.”

          Mentri che un daj spirs al contava di còu,
          Chel altri al planzeva, cussì che di pietàt
          mi soj sintùt mancjà, coma un cal mòu.
          E jù’i eri zùt, coma un cuàrp muàrt colàt.

          Al tornà da la mìns, che sierada si’era via
          pa da la grant pietàt daj doj cugnàs,
          che plen lasàt mi vèvin di malincunìa,

          turmìns nòufs e tancju altri spirs tormentàs
          i’mi jòt atòr: che uchì i mi movi,
          o ch’i mi vòlti ulà, par dut i jòt danàs.

          I’soj’n tal ters sìrcul, ’ndulà che’l plovi
          eterno al è, maladèt, frèit e tant grèif;
          chì dut al è sempri’l stes; maj nuja ca zovi.

          Tampiesta grosa, aga sporcja, e nèif
          a si discàrga in ta chist’ària nera
          e’a marsìs la cjera che dut chistu a risèif.

          Cerberus, crudèl e orìbil fiera,
          al zeva cainànt cu li so tre gòlis
          su zent impantanada che chì a era.

          Vuj ’nflamàs, barbòn grisignòus e grìs,
          pansòn sglonf e òngulis lùngis,
          al sgrifa, al spela e’l sventra i spìris.

          La plòja ju fà sigà coma càgnis:
          si ripara ognidùn'n tal altri cjantòn
          e sempri si stuàrzin, chisti carògnis.

          Cuant ch’ jodùt ni veva, Cerberus, stu vieròn,
          li bòcis vierzùt al veva e li sgrìnfis mostràt;
          dut il cuàrp si moveva di stu bestiòn.

          Il me duca al veva li so mans sbasàt,
          e cul puj plen di fangu fàt si veva’ndavànt
          e’n ta li gòlis afamàdis lu veva casàt.

          Coma un cjàn che bramànt al vèn bajànt
          e si cujèta cuant che alc nenfra'i dincj’ ghi vèn metùt
          e par divoralu tant da fà si dà, lotànt,

          cussì a fèvin chès, dal aspièt sporc e brut,
          di Cèrberus, il demòni; ogni so bajà un repetòn,
          che ogni danàt sort al voleva èsi dal dut.

          I zèvin su l’òmbris che sbatùdis a sòn
          da stu scrosòn di ploja, e’i piè i pojàvin
          su li vanitàs17 che vera zent no sòn.

          Distiràdis par cjera dùtis’a èrin,
          fòu che una che svelta si veva sintàt
          cuant ch’jodùt a veva che davànt ghi zèvin.

          “O tu che’n ta stu infìèr ti sòs entràt,”
          dìt mi veva, “dìs cuj ch’i soj, s'i ti lu sàs:
          stàt ti sòs tu, prin che jò’i fòs disfàt, fàt.”18
          E jò a ic: “Il tant dolòu ch’i ti às,
          forsi da la me mins a ti tira fòu:
          i càmbius tos, purtròp, in mins no mi sòn restàs.

          Ma dìšmi cuj ch’i ti sòs che stu dolòu
          ti às e chista tant granda pena
          che, se no la pì granda, a fà tant dòu.”

          E luj a mi: “La to sitàt, che tant a è plena
          d’ invidia che zà fòu a vèn daj òrlis,
          tegnùt mi veva in ta na vita serena.

          Vuàltris sitadìns Cjaco i mi clamàvis:
          par via di che stupida di gola
          i’soj’n ta la plòja, com'che tu ti jòdis.

          E jo, puorànima, no soj besola;
          sti àltris a sufrìsin il stes afàn

          pa la stesa colpa,” e dìt nol vev' altra peràula.

          Ghi vevi rispundùt: “Cjaco, il to malàn
          mi’è pešànt, e al lagrimà m’invida;
          ma dìšmi, si ti lu sàs, ’a sè ca vegnaràn

          ducju chej da sta sitàt dividuda;
          s’an d’è di drès; e dìšmi la rašòn
          che di tant malvolej a è batuda.”

          E luj a mi: “Dopo ’na lùngja tensiòn,
          a vegnaràn al sanc, e la part salvàdia,
          che altra fòu a butarà cun violensa e pasiòn.

          Pì’ndavànt a susedarà che chist’a si sesti via
          entri tre àis, e ca zedi a vinsi l’altra
          par fuarsa di chèl, po, ca la sà lungja.

          Par un bièl puc i cjàfs als a tegnarà,
          pocànt chej àltris amondi in jù,
          coma, po, che di diplàšighi a vès na vura.

          Di drès a'n d’è doj, ca sòn puc scoltàs sù:
          supiàrbia, invìdia e’varìsia ’sòn
          li tre falìscjs che rovàns i còus ni tègnin, a nu.”

          Dìt alora'l veva sè che fàt mi veva compasiòn;
          e jò a luj: “Di pì i vuej ch'i ti m’insègnis:
          di pì parlà alora fami un regàl bon.

          Farinàta e’l Teghiàl, zent ch’èrin dègnis,
          Jàcu Rusticùs, ‘Rigo e’l Moscja
          e daj àltris ch’al ben fà s’inzegnàvin19, dìs

          ’ndulà ca sòn, che d’jòdiu i vuej riscjà;
          che jò i’ai pròpit tanta voja di savej
          s’a sòn la sù o se ’l infièr ju pescja.”

          E luj: “Lòu a sòn nenfra l’ànimis dal neri p’intej:
          divièrsis còlpis ju tira vièrs il font:
          s’i ti vàs p’in jù, ti jodaràs ben chej.

          Ma cuant che lasù ti saràs in tal dols dal mont,
          i speri ch’i ti mi metaràs in mìns di àltris:
          basta; di dìšiti di pì i no soj pì pront.”

          Da chì, di sbiègu mi deva ocjàdis;
          mi sbircjava, e dop’un puc al veva i vuj sbasàt,
          e’l rest, cun che altr’ ànimis infangàdis.

          E’l duca a mi: “Pì nol vegnarà sveàt
          fòu che dal sun da l’angèlica tromba,
          cuant ca vegnarà la nemiga potestàt:

          ognùn al riodarà la so puora tomba,
          sù’l cjolarà la so cjàr e figura,
          e’l sintarà chèl che sempri’l rimbomba.”

          Scjavasàt i vèvin sta sporcja mistura
          di ombrènis e plòja, zìnt amondi plan,
          tocjànt un puc da la vita futura:

          fin ch’jò dìt i vevi: “Mestri, scjù turmìns ca’an,
          a cresarànu dopo la gran sentensa
          o pì pìsul al doventaraja dopo ogni so afàn?”

          E luj a mi: “Tòrna ta la to siensa,
          ca vòu, cuant che pì a è la roba perfeta,
          che pì si sint’l ben, ma encja’l mal s’intensa.20

          Par che lòu—ognidùn di sta zinìa maladeta—
          in vera perfesiòn maj pì no zaràn,
          di là pì che di cà chistu ognùn si speta.”

          Atòr di che strada zùs i èrin man a man,
          parlànt tant di pì di chèl ch’jò i’ài dita;
          e rivàs i èrin indulà ca è pì malàn:
          e Pluto, il grant nemìc, a è chì cal stà.

          “Papè Satàn, papè Satàn, alepì!”21          al à tacàt Pluto cu la so vòus ràuca;
          e chel omp gentìl che tant al sà, e pì,

          par dami cunfuàrt dìt mi veva: “Vèn cà,
          no vej poura, che par tant che luj’l provi,
          di lasà sta riva no ni tegnarà.”

          Alora, voltàt vièrs chèl dal sglonf lavri,

          dìt ghi veva: “Lupo maladèt, tàs sù:
          cu la to ràbia rošeèiti pur par dentri.

          A no è sensa rašòn ch’i zìn chì jù:
          Cussì’l è volùt’n tal alt, ’ndà che Michèl
          vendicàt si'a par che ribeliòn la sù.”

          Coma vèlis sglonfàdis da’un vint puc bièl
          a còlin spleasàdis a bas dal àrbul,
          cussì colada a era’n cjera sta bèstia crudèl.

          E rivàs i èrin tal orli dal cuàrt sìrcul
          entrànt sempri pì ta la riva dulìnt
          ca ’nsàca dut’l mal dal mont, grant e pìsul.

          Ahi, gjustìsia di Diu! Cuj tègnia’n mint
          i nòufs patimìns e dolòus ch’i’ài jodùt?
          Parsè cjastiani cussì? diši i intint.

          Coma ca fà l’onda ulà’n ta chel stret brut22          ’ndà ca si ròmp cun chè ca vèn dal altri mar,
          cussì a convèn ch’uchì la zent si tegni lontanùt.

          Che chì a era pì zent dal sòlit a era clar;
          da na banda e da l’altra, sigànt fuàrt,
          remenànt pèis cun un sfuàrs grant e clar,23
          a si sbatèvin intòr, e sintìnt tuàrt,
          ognidùn si zirava e voltava ’ndavòu,
          sigànt: “Parsè cussì tirchio?” e “Parsè no, stuàrt!”

          A si ziràvin lì ca era puc lušòu,
          dapardùt par na banda e basta,
          e via cul sigà plomp di dolòu;

          alòr’a si voltàvin, sensa sosta,
          pal so miès sìrcul ta che altra gjostra.
          E jò, cul còu cal steva mal e basta,

          dìt i vevi: “Mestri, fami 'na mostra
          da la zent ca è uchì: soni dùcjus clèrics
          chej tonsuràs a la nustra sinistra?”

          E luj a mi: “Dùcjus’ stàs a èrin stràbics
          di mìns cussì tant in ta la so vita,
          che spèšis bùnis maj fàt no vèvin24, scjù lambìcs.

          A vègnin zà ben bajàs,” al à dita,
          “cuant ca rìvin in taj doj puns dal sìrcul
          indulà che colpa contrària a ju smista.

          A èrin, chìscjus, prèdis, che di tèt pelòus sul
          cjàf no'n vèvin, coma pur pàpis e cardinài,
          che crumìros a èrin, grant e pìsul.

          E jò: “Mestri, fra chìscjus, ognidùn tramaj,
          i varès jò da cognosi qualchidùn
          di chej che 'nfangàs si sòn di scju mài.”

          E luj: “Pensèis strans ti às, ogni un:
          pa la vita ’gnoranta ca ju’a tant sporcjàs,
          scurs doventàs adès a sòn, ognidùn.

          A pararàn via par sempri a fà fracàs:
          chìscjus25 fòu a vegnaràn dal sepulcri
          cul puj sieràt, e’i àltrìs cuj cjàfs spelàs.

          Il mal dà e il mal tegni il mont pulcri
          a ghi’à cjòlt, e menàs’n ta sta barufa:
          sèdin se ca sèdin, jò’i no ju ’mpulcri.26
          Adès ti jòs, fiòl me, ca no fàn mufa
          i bens metùs in man da la Furtuna,
          che di lotà par chej la zent maj si stufa;

          pars’che dut il oru cal è sot la luna,
          e cal è zà stàt, a’chist’ànimis stràchis
          a no ghi zovarès, nencja, po, a una.”

          “Maestri,” dìt ghi vevi, adès ti mi dìšis:
          “Chìsta Furtuna che tu ti’as minsonàt,
          sè ca è, che’i bens dal mont’a à’n ta li sgrìnfis?”

          E luj: “Puori creatùris, cuant stonàt
          ch’i vèis—cuanta gnoransa—e chist vi ufìnt!
          Adès capìs ben il me significàt.

          Chèl che dut’l savej al à sempri prešìnt,
          i cjèlos fàt al à e ghi’a dàt la guida,
          cussì ch’ogni part’n t’ogni part a và risplendìnt,

          e la lus par dut compaj al fida;
          cussì cu li ròbis bièlis d’ogni dì:
          al vòu ca vegni ogniduna in tal mòut spartida

          che ulì sempri ferma no resti, di dì’n dì;
          ma che da zent a zent e sanc a sanc
          sensa ’l impedimìnt dal omp a zedi.

          Pars’che la zent a và’n sù e’n jù, flanc a flanc,
          seguìnt da la Furtuna il judìsi,
          che platàt al è com’na bišàta’n tal fanc.

          A no è contrast fra ic e’l vustri cognosi:
          chìsta a prejòt, a gjùdica, e a proseguìs
          a regnà; pur altri dìus a fàn cussì.

          Li so permutasiòns a no àn pàušis:
          la necesitàt cori ’la fà a fuàrt,
          cussì spes zens a'n d'è ca si mùtin, e tàntis.

          Chìsta a è chè ca risèif sempri tant tuàrt
          encja da chej ca varèsin da plaudìla;
          a ghi dàn colpa, lòu, cun vòus ca à dal stuàrt;

          Ma ic a è cuj beàs; colpa non d’è ulà:
          cun l’altri prin’ creatùris contenta,
          a si la gòt a zirà la so rodela.

          Adès zìn jù là che di pietàt an d’è tanta;
          zà a cola ogni stela che’n sù a zeva
          cuant ch’jò movùt mi'eri, e al è’l pì stà vietàt.”

          Zùs i’èrin atòr dal sìrcul; ulì si jodeva
          na fontana ca boleva e colava
          in ta un fosàl che da lì’l vegneva.

          Ulì na vura l’aga scura a rugnava
          e nu, zìnt davòu di che onda cjalinòša,
          jù i èrin zùs, pa’un troj che’n banda’l menava.

          Styx si clama sta zona paludoša;
          uchì a còr sta puora roja, vegnìnt jù
          al piè di sta riva griša e pietoša.

          E jò, che da chì i vuardavi fis la jù,
          jodùt i vevi zent ’nfangada’n ta chel pantàn:
          nus e cul mušu che dùcjus a tegnèvin in jù.

          Chìscjus si malmenàvin cu la man
          e cul cjàf e cul pet e encja cuj piè,
          e a si sbranàvin cuj dincj’, plan a plan.

          Alora’l bon mestri: “Fiòl me bon, chì a è
           l’ànima di ognidùn vinsùt da l’ira;
          i’vuej pur che tu ti vègnis a crodi che

          sot da l’aga a è zent ca suspira
          e ca fà bulì chist’aga fin parzora
          coma che’l vuli a ti dìs, là cal zira.

          Dal fangu a dìšin:”Vilìs i’èrin na vura
          ’n ta l’aria dolsa che’l soreli al ’legrìs,
          rošeàs dentri da rabia e malora.

          Adès  i sìn chì malcontèns’n ta scju fàngus grìs.
          Chist’ ìn27 a lu sgorgolèin scju puòrs brùs
          che’n peràula clara no ti’u sìntìs.”

          ‘Cussì da stu cragnòus di post via i’sìn zùs.
          Tegnìnsi tra la riva secja e’l miès,
          e vuardànt chej ca vèvin in ta sta melma il singlùs,

          dongja di na tor i stèvin rivànt adès.