Cjànt Trentunèšin

          Zà la forma generàl dal paradìs
          vuli e amòu al puntava vièrs il stes sen.
          vistìt coma l’altr’ànimis gloriòšis.
          visìn i’eri, com’che di èsi a doveva,
          vegnìnt jù, nulànt a mi fès rivà mista.
          univèrs secònt il mèrit che chèl al tèn
          un a nol pòl e tant mancu al tenta;
          ùmil e alta pì di creatura,
          uchì al à butàt fòu chistu bièl flòu.1811          tornànt dopo a l’eterna fontana.
          Tiràt ti mi’as tu fòu da serf1766 a libertàt
          ti tèn, chì’un punt ghi metìn, com’bon sartòu
          Ti sòs par nu splendòu di lus meridiana1812          ti jòdis Lùsia,  ca veva Beatrìs movùt
          te pa la gràsia’l suplichèa la virtùt
          tanta cuant’ch’an d’è’n ànzul o’n ànima,
          tant’amirasiòn i no vevi maj vùt
          tant com’pal so jodi, dut’l me preà
          tant che d’jòdighi’l pì pusìbul i’ai podùt!
          tal vuardalu, da na sol’aparènsa
          Tal ters òrdin di scjalìns e sùbit sot
          tal sostègnilu, e’l so sguàrt a si veva dut
          Tal so profònt jodùt i vevi ca s’interna
          tal sleàsi dal cuàrp, godi pur1767 ti pòdis.”
          tal scuadrà’l sìrcul, e no ghi la fàn,
          tal post di Beatrìs jodùt i vevi un ansiàn
          Taj vuj e’n dut al splendeva d’un lušòu san
          Ta sta banda chì, indà che il flòu al è madùr1783          ta li grand’ òperis di Roma a rivàvin,
          Ta la profonda e clara sostansa
          ta l’altra banda, ’ndà ca si jòdin ’ntajàs
          svuàla pur in alt cuj vuj par stu gjardìn
          sufrìt’l veva, e ’l infièr pur, prin di vignìghi fòu;1787          Stu chì, adès, che da la pì scura tana
          sti fèminis gloriòšis, e sot di lòu
          st’ànimis ’nocèntis la jù’a sòn restàdis.
          sostànsis e acidèns1820 e il so costùn,
          sintàt ghi’è visìn1802, e lunc ’l altri’l ripoša1803          sielzùs Checo, Benedèt e Agustìn
          Sensa rispundi, i vuj alsàt i vevi dal bàs
          sensa il batièšin perfèt di Crist,
          se tu atènt i ti vuàrdis e scòltis.
          se i vuj ti tèns sempri ca jù’n ta stu font;
          Se i bàrbars, vegnìnt ta li contràdis
          se di tegnighi i vuj’ntòr i no fòs stàt bon.
          Sara e Rebeca, Gjudit e chì—ta stu cjèl—
          risèif, che altri di fà a no mi’è dàt,
          rifletùt’l pareva, e’l pareva ’nfogàt
          Pur godìnt il so plašej, chèl, contemplànt,
          punt fìs dal consej eterno e divìn,1808          Protèšilu tu daj muvimìns umàns:
          pròpit cussì mi era zuda scomparìnt
          pròpit com’un scjàp di às a s’inflòra
          prin di vej otegnùt veri elesiòns.1790          prin cal murìs, da la biela nuvisa
          plovi, partada in ta li mins sàntis
          pì’n sù dal pensej mortàl, cuant ch’i vorès
          pì’n alt, fin lasù, là da l’ùltima salùt.
          pì ghi somèa, che la so claresa
          pì e pì a ghi entrava in tal raj
          pì ben si savarès da la to vitòria.
          pì a lus di chè ca ghi’è pi lontana1772,
          Pì a fà la bontàt to che socori
          parsè ch’jò i soj’l so bon e fedèl Bernàrt.”1768          pars’che, secònt la višiòn che vùt a vèvin
          pars’che tu di dut sè ca lu’nnulèa
          pars’che par lès eterna dut se ca ešìst
          pars’che la lus divina a penetra ’l grant
          par via che’l ben, che dal volej al è ogèt,
          par un puchitìn e 'n altri al torna
          par spirs che di luj a parèvin imàginis.
          Par sigùr chistu godi tant ’nsiminìt
          par èsi cussì visìns da l’Augusta,1799          Oh siora, cussì tant granda ti sòs e vàls,
          Oh generoša gràsia che permetùt
          ogni muša doventànt tant pì serena.
          o’n sù o’n jù, atorotòr dut vuardànt.
          O trìn lušòu che’n ta’un unic punt ’nstelàt
          O sfavilà di lus che tant ti ti àlsis
          nuja uchì doma par cašu a ešìst
          no si si sinta par propri mèrit e sclet,1789          No pars’ch’i lu vès di aspièt divièrs jodùt
          Nè’l zì’n sù e’n jù tra ’l insima e’l flòu
          nè par dut chistu di memoria no’n d’ai asaj.
          nè jodi malinconìa o fan o sèit ti podaràs;
          N’ocoreva altri taj secuj recèns,1796          mi’a di’entrà cul vuli’n ta la lus eterna
          mi veva che ’nbacuchìt i’eri e mut.
          mi si mostrava la milisia santa1752          maravèis si fèvin cuant che’n Lateràn
          Mancu adès i dišaraj, cjàr letòu,
          ma zà al zirava’l volej me, e’i dešidèris,
          ma vuarda ben i sèrclis fin al pì remòt,
          ma tal pensej a dìs, fin ca si mostra:
          ma pur a sèrcjn pal rapuàrt ca no cjàtin
          Ma par’che’l timp’l pasa che’mbacuchìt dut
          ma par chel d’àltris, cun certi condisiòns;
          ma pa la miej virtùt d’jodi ch’i vevi
          ma no’era nuja che la so figura
          ma nè chì nè lì a si’era puntàt fis.
          Ma mentri ch’jò’i parli seguìsimi adès
          ma li me àlis a chistu  no bastàvin:
          ma l’altra1753 che svualànt a jòt e cjanta
          ma jò’l grop i ti dìsfi, com’ch’i t’jodaràs,
          ma encja da li so vòus zovinùtis,
          Ma dopo che vegnùt ’l era’l timp da li gràsis,
          ma'l podej di nòuf jodilu, po, pì no ti pòs,
          luši un bièl puc di pì da l’altra front.1774          li vìtis spirituàls una a una,
          Li mùšis dùtis a vèvin di flama viva
          la vista a impedìva o’l splendòu;
          la to gràsia i cognòs ben, e la virtùt.
          la sù ’ndà che’l so amòu1755 al eterna.
          la rasa umana tant amàr a gusta;
          la me višiòn, encja se alc pur i ritèn
          la gràsia da l’alta lus si conferìs
          la Gloria di chèl ca la 'nnamora
          La forma universal di stu’nsièmit
          la caritàt di chèl che’n ta chistu mont
          la banda pì oriental dal orišònt
          L’alta fantašìa no veva chì nuja podùt;
          jù’a zeva’n ta chel grant flòu ca si’adorna
          jù ghi’a partàt cuant che’l fì di Diu stes
          jòt là Beatrìs cun ducju chej beàs
          Jòt ben adès’n ta la muša che a Crist
          jodùt i vevi na bielesa ch’un ridi beàt
          jodùt i vevi ca’èrin cuaši unìs insièmit
          jodùt i vevi ànzui e ànzui che fièstis
          jodi ti pòs che da scjalìn a scjalìn,
          jodi i volevi com’ca si unìvin
          Jò’i cròt che, pa la granda ’luminasiòn
          jò che’n ta stu post divìn da chel umàn,
          intra sè, in ta stu post alt, pì o mancu ben.1792          Insìma di ic jodùt i vevi tanta ’legresa
          indà che a sè’l volej eterno ti tèn atòr,
          in te’a pareva coma lušòu rifletùt,
          In te mišericordia, in te pietàt,
          in te magnificensa, in te a si fà una
          in tal trono che’i so mèris ghi conferìsin.”1763          in tal so colòu stes, mi pàr di vej jodùt,
          in tal miès a splendeva e dut atòr
          in tal eterno dal timp i’eri vegnùt
          in taj vuj’l vuarda da la nustra regina,
          In ta stu post indà ch’jodìn dùcjus scju beàs
          in ta chej zìmuj da la Santa Scritura
          In me la to granda virtùt custodìs,
          in luj a s’jòt, e cussì sia,” a mi veva dìt,
          in luj ’jodevi un pari1762 bon e cristiàn.
          in ic dut si concentra, che al difòu
          In forma duncja di càndida roša
          in conformitàt cu li so primi gràsis.
          imàgin e sìrcul e pars’che tacàs a stàn;
          il so dešideri svualà’l vòu sens’ àl’s.
          Il re che’n ta stu regnu ni conferìs pauša
          il pì bièl di sè ca’è mortàl a jodèvin;1760          il pari al è che par gran gološitàt
          il mortàl vuli pì di tant a nol dista
          il me jodi dut al veva comprendùt
          il flòu1781 dal so fueàn dut cuant separànt;
          il duca che vivi’l veva di mana
          il amòu che’l soreli al mòuf e l’altri stèlis.
          i’àltris1785 na gran separasiòn a fàn,
          I vuj da Diu dilès e veneràs,
          i vuj a ic cul stes gust ’l veva puntàt luj stes,1777          i so sintimìns, dopo duti li so pròvis.
          i pojavi jò’i me vuj in taj scjalìns
          i màscjus li so inocenti plùmis
          i jodevi, dal so ridi ornàs e ràis1761,
          gràsia che concèditi a pòl chè la sù;1807          ghi fèvin cun plùmis coloràdis ’ntòr.
          ghi deva ai vuj di duti li sant’ànimis.
          fisàs ta sta font di gràsia e atèns,
          fis’a vuardava, imòbil e atenta,
          fìs sul oratòu, dimostrasiòn a èrin
          fin ca è pusìbul in tal so splendòu.
          fin a chèl, Ebrèis a si suseguìsin,
          figurasi cuant marveàt ch’i’eri jò’n dut!
          fàt chel pòpul ’ngràt e sensa costansa.
          fà e jodi, ch’i ti ghi consèrvis sans
          Èco a ghi vèvin fàt a la divin’cjantilèna
          e’n tal miès sti dos beàdis divišions,
          e’n ta li bàndis al è’l lustri mancu’nfogàt,1775          E’n ta chel post, cun l’àlis vièrtis, alòr
          E’l vecju sant: “Par che dut ben completàt
          e’l spera na dì contènt di tornà contànt,
          e’l mirà me si veva cussi fàt encjamò pì’ntèns.







Cjànt Trentaduèšin

          e’i ti prej pur, regina, che dut ti pòdis
          E’i mi recuardi che alora miej mi eri fàt
          E tacàt al veva sta santa orasiòn:
          e se’i to vuj al ters zir zì a’ntìvin
          e scuminsiàt al veva cun stu discòrs sant:
          E s’jò i vès’n tal diši tanta capacitàt
          e pur cul cjantà di chista me cansòn
          e pì’n jù, di ziru’n ziru, pur altri grant sant.
          e perfèt’l sedi,” mi veva dìt, “il to cjamìn,
          e par segnà sta divišiòn a sòn stàs pì avànt
          e luj: “Par partà’l to dešideri a la fin
          E la regina dal cjèl, che par ic jò’i àrt
          e la bontàt che ’legresa ghi veva dàt, e tanta,
          e la Beatrìs, com’ch’ognùn di nu’l jòt.
          E jòt ben che dal post’n jù cal taja net
          e joduda i l'avevi coma na corona
          E jò che, pal me1813, maj no’ai dešideràt
          E jò ch’al fin di dut’l me dešideràt
          E i vorès pròpit che tu i ti zèdis
          e fìsa ’la vuarda pur cjantànt ošana;
          e di front dal pì grant capofamèa
          e davòu ti mi vegnaràs cun afesiòn,
          E dal siètin scjalìn’n jù, com’pì ’ndavànt
          e da Firense’n ta pòpul just e san,
          e d’oru li àlis, e il rest tant blanc
          e cul còu al me preà ti scoltaràs sù.”
          E coma che uchì cu la madona dal cjèl a stàn
          E chistu dut clar e ben a si nota
          E chì com’tal post dal timòn che mal guidàt
          E chèl1801 ch’jodùt rivà ’l à ogni timp brut,
          E chel amòu1798 che par prin al era lì vegnùt
          e ch’al me parlà tant pì virtùt ti ghi dès
          E Bernàrt, suridìnt, sèns a mi feva
          e basta ti dispòn di jodi Crist.”
          E alora luj: “Maestàt di spìrit,
          E “Indulà ca è?” i vei alòr ’a colp dìt.
          e ’ndresarìn i vuj vièrs il prin amòu,
          e ’l un dal altri coma iris da ir’s1823          duti li mins tal just e beàt aspièt
          dut ta’un colp la me mins a veva na scosa sintùt
          dut sè ca è'n creatura bontàt.
          dut di amòu, a mi darà la gràsia,
          Duncja, sensa’l mèrit da li so ušànsis,
          ducju’ chìscjus sintilànt ti contèntis,
          ducju i sans e beàs ca ghi  èrin atòr,
          Dopo che stu prin timp pasàt al era a àn dovùt
          dongja da l’inocensa, par vej la salùt,
          Dom’un punt a mi era di pì grant letargu
          disdegnàt nol à di fasi so fatura.1810          Dirimpèt di Pieri sintada t’jòs Ana
          di zì fin tal infièr1765—pa la me cura!—
          di zent nova e antica popolàt,
          di vej par podej’l so jodi tegni alsàt
          di vej jodùt i cròt, pars’che cun un cargu
          di un che’n mar pì’n jù sì bandòna,
          di tre colòus e di una grandesa;
          di tanti fuèis, e da lì a tornava
          di speransa i ti sòs na gran fontana.
          di sè si gh’jodeva calà la flama.
          di sè che sempri al era stàt e godùt;
          di poscj’ vuejs1784 i semisìrcuj, a stàn
          di lasàighi a la futura zent i podès;
          di lasà’l me post mi’a Beatrìs sugerìt;
          di ic tant inamoràt da pari fòuc?”
          di ic difièt al à sè che lì al è perfèt.
          di godi il diši mi veva ’nvigorìt.
          di duti li so fuèis, a sòn impostàs
          di dut’chista sgaravana svualànt
          di cussì tanti ròbis ch’jò i’ai jodùt,
          di cussì tant amòu e altri tant dilèt
          di cuant gradìt ghi’era’l preà daj beàs;1815          di chista, èco là ca sòn la Rachèl
          Di chist ti ti rìndis ben cont da li mùšis
          di chèl che da Maria al era’mbielìt
          di chèl ch’i mi recuardi, che un ninùt
          di che alta lus che in sè a è vera.1817          di caritàt, e la jù, pa li zens mortàls,
          di benevula ’ligrìa, che, sturnìt,
          Dentri di te a si’a impiàt chel amòu
          dentri di sè, o letòu, la nustr’ imàgin;
          davànt d’ic al veva l’àlis sos vierzùt.
          dal univèrs al à fin uchì jodùt
          dal to grant podej e da la to bontàt
          dal so voto a ghi vèn di pensà tant,
          dal pì alt scjalìn, tu ti la jodaràs
          dal mièl che dàt ghi veva indulsimìnt.
          dal alt raj, scumbusulàt i sarès stàt
          daj me vuj tant e a lunc oservada,
          da la roša ’ndà che cuj vuj zìnt i stìn.
          da la Glišia Santa che da Crist risevùt
          da l’alta lus alòr jodùt i vevi tre zìrs
          da duti che stràdis e che manièris,
          Da chì’n sù il me jodi al era stàt pì che maj
          Da che regiòn che pì in sù a tona,
          D’ic i dìs, ma sintùt i vevi altri peràulis:
          cussì’l grant Zuan1786, al opòst di lòu,
          cussì, cuaši coma zì da val a mont
          Cussì tornàt i eri a la dutrina
          cussì tant nobilitàt ti às, che’l so fatòu
          cussì sù pa la viva lus cjaminànt
          Cussì preàt i vevi; e chè, par lontana
          cussì jò’i jodevi e’i scoltavi benòn
          cussì jò a che granda višiòn; ma invàn
          cussì e culà; e chì cal basti ’l efièt.1794          Cussì dal soreli la nèif disgjelada a vèn;
          cussì che, vuardànt vièrs di luj, ti penetraràs
          cussì che nuja gh’intriga pì di chel tant.1756          cussì che l’ànima me, ch’ì ti’as fàt sana,
          cussì che cul tornà ta la me memoria
          cussì che biela e buna oriflàma1776          cussì ch’al pì alt jodi alsà’l posi la sèa,
          Cussì alòr la me mins, sensa pauša,
          cussì al vint cu li fuèis lišerùtis
          cun gràsia che, preànt, otegni ti pòdis;
          cun dignitàt a ogni creatura.
          cun amòu ’nsièmit tegnùt’n ta’un volùn
          cul zì sempri pì’n sù cul bièl raj divìn.
          cul valòu infinìt imedešimàt.
          cul to prea a liberalu ti zèdis
          cul mutami il so mutà i godevi.1822          cuj vuj tos, e nota li nobil’ ànimis
          cuj vuj jodùt i vevi part da l’estremitàt1773          cuj al eše, dìšmi, ’l ànzul che cun cussì tant zòuc
          cuant che pal disperà ti vèvis jù la sèa.1805          Cuant ch’jù’a vegnèvin tal flòu, di banc’n banc,
          cu la so fede’n Crist, chìstis a sòn’l mur1782          creànt, a so gust di gràsia al dota
          creàdis par svualà’n ta chist’altesa,
          contenta duta di vuardà so fia,1804          contemplant’l godeva dut sè ca’era bon.1770          contà cuant biela ca’era’n realtàt.
          Coma un pelegrìn che’n tal templi entrànt
          coma roda che ben a zira’n dut e par dut,
          coma me di scoltà ti dègnis, lasànt chel bièl lòuc
          coma fuèis i vaj un’a una’ nominànt
          Coma cuant che durànt un sun clar i ti jòs
          Coma chèl che forsi da la Croàsia
          com’di un lamp cun ràis che dut a sclarìvin.
          com’dal soreli la stela matutina.
          com’che lì da Beatrìs la me vista;1764          com’ch’i’ai tal imparà, i no ausarès
          Com chej studiòus ch’a plen si concèntrin
          cjantànt ‘Ave, Maria, gràsia plena,’







Cjànt Trentatreèšin

          circuncidi par otegni la so virtùt.1797          Chistu post sigùr1757 e di chel gjoldi dut plen,
          Chista ’mprimurida zent—alòr jòt ben—
          chèl che par dut ’l univèrs si scuaderna,1819          chèl che lì a la so sinistra1800 al stà,
          chèl che di dut stu marveà al era cauša.
          chèl ca la domanda, ma’è pur veretàt
          chel altri1824 ch’ai prins doj ghi feva da ters.
          Chej doj sintàs lasù pì contèns t’jòdis
          chej che crodùt ghi vèvin a’un Crist futùr;
          chej ch’èrin da un Crist zà vegnùt stàs ispiràs.
          che’l savej la me mins a veva sospendùt.
          che’l me aspièt in ic al era rifletùt.
          che’l lasala par jodi altri aspièt
          che’l dešèrt e’l martìr sempri da sant
          chè1779 a è che vierzùda ’la veva prin di dut.
          chè tu i ti sòs1809 che l’umana natura
          che spes prin dal domandaghi si la jòt cori.
          che se un ben volìnt un a te nol và a ricori,
          che sbasada ti ti sòs pa la me salùt
          che purificàs a sòn stàs dùcjus scju spìris
          che par cuàntis che fin lì’n d’avèva jodùdis
          che par chèl il preà e pur amòu mi’a mandàt,
          che pal so fàl “Miserere mei” al veva dìt chèl,
          che pa l’antica fama nisùn d’ic si sàsia,
          che ogni dì da l’Enìs a si cujèrzin,
          che nencja la nèif fin là no ghi riva.
          che na còtula’l fà secònt la stofa cal à vùt;1806          che luj par jodi pront ti tegnaràs’l sguàrt
          chè la me vista, doventànt pì pura
          che jodi ti podaràs la regina1771          che jò i vuardàs in sù1816, ma a è pur vera
          che jò belzà i fevi sè cal voleva;
          che ingropàt ti tèn d’idèis fìnis.
          che i vincjasìnc sècuj da che impreša
          che i doj òrdins sàcris a divìdin.
          che dopo’l sun fuàrt ti resta’l sintimìnt
          che di pì fà nisùn volej al àusa,1793          che di lòu'l me diši al somèa doma un sun.
          che di cussì fà ti vèvis la potentàt.
          che da la fede tant ’l un che ’l altri aspièt
          che d’jòditi di nòuf ti mi dès li gràsis,
          che cun un colp di lancja e claus si vev’otegnùt,
          che cun so fì balànt sempri ti la jòdis,1759          che cul so sanc Crist fàt al veva spoša;
          che cul so calòu’n ta la pas eterna
          che cuj ràis etèrnos ni tegneva luminàs.
          Che circolasiòn che cussì concepida
          che chistu regn dut sùdit a à e devòt.”
          chè che d'jodi cussì tant biela ai so piè si gòt,
          che bòis genitòus, di fede sempri plens.
          che bišàvula dal cjantòu a era1780, com’ch’i savìn,
          che almancu na lušìgna da la to gloria
          ch’òdiu a mostràvin zà prin da la nàsita.1795          ch’jodìn chì’n ta stu ’mpèro just di Diu stes.
          ch’altri vuj clars di rivà là’n alt a pòsin.
          ch’al me preà a si unìsin li mans!”1814          ch'a bocja vierta lasàt a veva Netùn l’ombrena d’Argu.1821          Caritàt mostrànt, dùcjus, lontàns e visìns
          cargasi al veva volùt da la nustra salma.
          ca vistìvin buni asiòns com’ornamìns.
          ca someàs, cun vuli ridìnt mi veva vuardàt,
          ca otegnèvin svintulànt il so flanc.
          ca jù vuarda’n ta stu post1758 nustri’mborascjàt!
          Bernart, che ben jodùt al veva i vuj mès
          balansàt e plen al tegnarà stu gjardìn.1788          Alsàt i vevi i vuj; e com’di matìna
          Alòr, secònt la so cjavieladùra,
          Alòr il me dešideri ’l era di nòuf zùt
          alòr i vuj sos, ma ca no vegni pensàt
          al veva’l puòr Fetòn, pì a s’inflàma
          al veva tacàt, “gòdilu no ti podaràs, jòt,
          al veva li clafs di stu flòu ’ncoronàt.
          al pì ruvìnt dal me dešideri i’eri rivàt.
          al è’l parlà nustri, che a cussì tant nol pòs,
          al dìs prin di vignì dal tetà lasàt fòu.
          al dešideri al corispùnt ’l acuìst.1791          Adès vuarda ben il prejòdi divìn;
          Adès dut sidìn ti stàs paj to dùbis;
          adès che’n ta sta viva lus lu miravi
          a vera vita a no  è sine cauša
          a sòn stàs metùs’n ta scjalìns diferèns
          a sòn di sta roša cuaši do radìs:
          a mòvi l’àlis tos, crodìnt di zì’n sù
          a la me Beàda par cognòsi ròbis
          a l’eterna lus a colp s’indresàvin
          a jodi al vèn la Veronica1769 nustra
          a ghi ufrìvin la pas e il ardòu
          a fà’l bon mestri a si vev' alòr metùt,
          a ešìst com’ca ešìst cussì che just e ben
          a èria pròpit cussì la muša vustra?”;
          a destra ti gh’jòs ’l antìc pari sintàt
          A che lus tant tacàs a si doventa
          “Signòu me Gešù Crist, Diu vero e bon,
          “pars’che luj al è chèl ch’a Maria la palma
          “O pari sant, che com’un siòr un puòr
          “O madona me, font di sperà pura,
          “Mari Vèrgin, fia dal to fì divìn,
          “La plàja che Maria risanàt1778 a veva e onzùt,
          “Fì da la gràsia, chistu èsi gjocònt,”
          ’ndà che gust al lasa ’ntànt cal lavora,1754          ’N ta stu gjoldi ’mplombàt di cansòns dòlsis
          ’l oràcul da la Sibìla’l sparpajava'l sen.1818







FOOTNOTES

1 (return)
[ A la peràula “cuss씗ch’i uši amondi spès—i ghi lasi dos “s” par evità ca vegni lešuda “cuzì.” A è una da li pucìsimis peràulis che in ta la me tradusiòn à uša na consonànt dopla.]

2 (return)
[ ’L un al è na contrasiòn di “il un.”]

3 (return)
[ Crist? Un papa? A somèa che nisùn al savedi par sigùr a cuj cal à intindùt riferisi Dante. Vandelli: al juda a capì la complesitàt di chisti rìghis.]

4 (return)
[ Dante al domanda di èsi judàt da li mùšis, ma encja dal so “inzèn” o “alto ingegno” par vej l’ispirasiòn justa par descrivi duti li ròbis straordinàris cal jodarà in tal infièr.]

5 (return)
[ Enèa.]

6 (return)
[ San Pàuli.]

7 (return)
[ La Madòna. I nòns di Crist e da la Madona a no sòn maj minsonàs tal Infièr par no profanaju. Vandelli.]

8 (return)
[ Lùsia = un mòut alegòric di nominà la gràsia ca luminèa.]

9 (return)
[ Il Papa Celestìn V, che par vàris trùfis al era stàt costrèt a abdicà. Àltris a pènsin ca si trati di cualchidùn altri, adiritura di Pilàt stes. Vandelli.]

10 (return)
[ Carònt, chèl che cu la so barcja al partava i danàs ta l’altra banda dal’Acherònt.]

11 (return)
[ Crist—maj minsonàt di nòn in tal Infièr.]

12 (return)
[ Il nòn di poeta. Virgìlio al è’n ta sta alta compagnìa di poès.]

13 (return)
[ Falsa modèstia a’n d’aveva amondi pucja il nustri poeta.]

14 (return)
[ Il cjascjèl al sarès sìmbul da la sapiènsa umana. Pal valòu simbòlic daj sièt murs e dal rìvul, i racomandi i comentatòus.]

15 (return)
[ Aristòtil.]

16 (return)
[ Didòn, chè che, bandonada da Enèa, a si veva copàt.]

17 (return)
[ Parsè ca sòn “ànimis” sensa cuàrp.]

18 (return)
[ Ti sòs nasùt prin che jò i morès.]

19 (return)
[ Ducju scju chì a èrin benestàns florentìns. Dante al vòu savej indulà ca sòn, parsè cal varès gust di jòdiju. A intìvin di èsi in vàriis localitàs dal infièr. (Vandelli)]

20 (return)
[ Cuant che i cuàrps si ricostituiràn cu l’ànima, si sintarà pì’ il ben, ma encja il mal.]

21 (return)
[ Sta espresiòn aà valòu pì di ràbia che di altri.]

22 (return)
[ Cariddi.]

23 (return)
[ Scju pèis, in forma di pieròns, a raprešentin i bès, che i avàrs e i pròdigos a si tègnin intòr e strès, o a spèrperin.]

24 (return)
[ Cuant ca èrin vifs a no fèvin un ušu bon da la roba ca vèvin, parsè ca no savèvin il so vero valòu. Vandelli.]

25 (return)
[ I avàros.]

26 (return)
[ A è da prešumi che se Dante al fòs stàt furlàn al varès ušàt sta peràula coma ca la uša in tal toscàn.]

27 (return)
[ Un bièl puc di ironìa chì, a clamà “ìn” (inno) il sgorgoleà di chej puòrs disgrasiàs ca sòn chì ingolfàs tal fangu!]

28 (return)
[ A no è da surprìndisi se chistu Flegiàs al era rabiòus. Al è chì in tal infièr, dopodùt, par vèjghi dàt fòuc a un templi dal diu Apòl par via ca ghi veva sedušùt na fìa.]

29 (return)
[ La mari di Dante.]

30 (return)
[ La puarta pì esterna dal infièr.]

31 (return)
[ A si capìs! La puarta dal infièr a è sempri spalancada.]

32 (return)
[ Tal sens ca và a proclamà la muàrt eterna. Vandelli.]

33 (return)
[ Beatrìs.]

34 (return)
[ Prošerpina, la fèmina di Pluto, il re dal’infièr.]

35 (return)
[ Parsè cal sarès trasformàt in “smalt” o clap.]

36 (return)
[ Un post visìn di Gerušalèm, ’ndà cal vegnarà fàt il judìsi finàl. Vandelli.]

37 (return)
[ In momèns cussì a vèn da pensà che Dìu ogni tant al era in vena schersoša, s’a si pensa al mòut sureàl cal punìs zent coma Epicuro. “Ah si?” a somèa cal vedi pensàt. “No ghi crodèvis che l’ànima a varès paràt via a vivi dopo la vustra muàrt? Alòra èco chì ch’i vi la mèt la vustra ànima, ta sta tomba ca vi restarà vièrta fin cuj sàja cuant! Cussì in varèis pì che asaj timp par necuàrzisi che la vustra ànima ca jù a para via a vivi—èncja se cun amondi puc gust—mentri che lasù il vustri cuàrp a si marsìs a la svelta.”]

38 (return)
[ Stu chì al sarès Cavalcante Cavalcante, un guelf, ca la veva pensada coma Epicuro—che la vita a èra par godi, e finida chè al èra finìt èncja il godi, parsè che dopo a no sarès stàt pì nùja. A vèvin rašòn lòu a pensà che’l gòdi al sarès finìt al momènt da la muàrt—ma no coma ca crodèvin lòu!]

39 (return)
[ Se momènt dramàtic e comovènt stu chì, cuant che Cavalcanti al pensa che ’l ešità di Dante al vòu diši che so fì al è muàrt encja luj!]

40 (return)
[ Prošerpina, o la luna.]

41 (return)
[ Beatrìs.]

42 (return)
[ A pensàighila ben a no eše stran che’n ta l’infièr, ’ndà ca sòn doma ànimis—entitàs sensa cuàrp e, naturàl, sensa nas—a vèdin da èsi poscj’ ca spùsin. Par cuj al eše stu spusà se i danàs a no’an nas da našalu? Dante però a si rindeva cont di chistu e al à dotàt li ànimis cu li facoltàs ca vèvin prin di murì. !]

43 (return)
[ Il cjèl al odièa ogni ingjustìsia.]

44 (return)
[ Diu, il pròsin, e se stès, coma ca è clar da li rìghis ca seguìsin.]

45 (return)
[ A plànzin par dut chel bendidìu ca’an malušàt e pierdùt.]

46 (return)
[ Caorsa (=Cahors) al era un post in Fransa consideràt coma un nit di ušuràrs.Vandelli.]

47 (return)
[ Chèl di parentela e di amicìsia.]

48 (return)
[ In ta la so Etica Aristòtil al trata di che tre dispošisiòns ca pàrtin al mal: la incontinensa, la malìsia e la violensa.]

49 (return)
[ L’ušùria a spèra doma in tal ben da li ròbis di stu mont, sensa riguàrt pa li ròbis dal altri mont. (Vandelli al discòr un bièl puc su stu argumìnt.)]

50 (return)
[ Il Minotauro stes, cal fa da vuardiàn in ta stu post chì.]

51 (return)
[ Il Minotauro a si à da jodi coma sìmbul da la violènsa bestiàl.]

52 (return)
[ Tešèo.]

53 (return)
[ Ariàna, fia di Minos, ca ghi’a insegnàt a Tešèo coma copà il Minotauro e scjampà dal labirìnt.]

54 (return)
[ Pèis, fra l’altri, di cjàr e vuès, no coma chèl da li ànimis danàdis.]

55 (return)
[ Crist, che al momènt da la so muàrt al era zùt a liberà tanti ànimis dal Limbo. Il teremòt cal veva caušàt sta frana, coma ca ni recuàrdin i comentatòus, al era stàt caušàt in tal momènt précis che Crist al era stàt copàt.]

56 (return)
[ “Bigulota” in tal sens ca no era in forma regolàr. In realtàt a veva na forma di arco, ma no regolàr.]

57 (return)
[ La fèmina di Èrcul, che fra l’altri a veva causàt la muàrt dal so omp, sensa intìndi di fa cussì—naturàl—pròpit cuant ca voleva che Èrcul al tornàs a volèighi bèn. A mi a mi par che sta storiùta a à da li dimensiòns ca vàn ben pì a la lungja di chel càšu chi.]

58 (return)
[ I Centàurs.]

59 (return)
[ A sòn dòma i vìfs ca pòsin mòvi ròbis coma li pièris.]

60 (return)
[ Beatrìs.]

61 (return)
[ Alesandro il Grant e Dionìšio a vèvin reputasiòn di èsi tant crudej, e cussì al èra Asolìn. (Vandelli.)]

62 (return)
[ “Prin” tal sens cal cognòs li circostànsis di che zona lì tant miej di Virgìlio, che chì a si consìdera secont.]

63 (return)
[ Famòus làris di chej tìmps là.]

64 (return)
[ Cecina, un flumùt cal sbòcja sùbit sot di Livòrno; Cornet, na sitadùta visìn di Civitavecja.]

65 (return)
[ Chès dal mušu di fèmina e il cuàrp di usièl. I cjati amondi interesànt coma che il mont imaginari di Dante a ghi dà il stes valòu ešistensiàl—tal sens di ešìsti e basta, no tal sens da la filošofìa ešistensiàl moderna—a zent normàl coma me (bè, forsi un puc pì normàl di me; dišìn, a zent coma comercjàns florentìns o pišàns, zòvins ca no pòsin tègnisi da busàsi—e forsi encja di strucàsi e palpàsi—coma Pauli e Francesca, soldàs, vèscuj e pàpis) e a figuris mitològichis coma li Àrpis o coma i Cèntàuros, e via dišìnt. Il reàl e ’l ireàl a si cunfùndin e a dovèntin un—coma ca susèit tal mòut di jodi li ròbis daj frutùs fin che, par disgràsia so, a vègnin grancj’ e a si necuàrzin che tàntis di che ròbis ca ghi crodèvin cussì tant a no somèjn pì vèris.]

66 (return)
[ Cal sarès il ters ziròn.]

67 (return)
[ A no somèija di jodi Dante cal bùta il cjaf in davòu e al ridusèa cuant cal scrif rìghis coma chista?]

68 (return)
[ Chèl cal sìga al è Pier da la Vigàna, cal era segretari di Federìgo II. Ta scju àrbuj chì, a propòšit, a sòn intrapulàs i spirs di chej ca si sòn suicidàs.]

69 (return)
[ Al à pierdùt la so salùt e al à fàt fadìja a durmì.]

70 (return)
[ L’invìdia.]

71 (return)
[ Cul suicidasi al à cometùt cuntra di sè stes, ca si considerava just, un at ca nol era just.]

72 (return)
[ Dante, coma višitatòu tal infièr, al à tanta simpatìa pal grant sufrì dal puòr Pieri; ma coma scritòu a no somèa ca ghi displaši tant di falu patì.]

73 (return)
[ San Zuan al era’l sant di Firense coma il San Zuan di San Zuan di Cjašarsa. Taj timps pagans, il protetòu di Firense al era Marte. Vandelli al sugerìs che ai timps di Dante la statua di Marte, ca era stada butada’n tal Arno, a era encjamò višìbil visìn dal Punt Vecju.]

74 (return)
[ Chè fata par impicjà la zent, no che altra fata par cjoj sù ledàn.]

75 (return)
[ Mèntri cal scjavasava il dešert da la Libia cun un ešèrcit di soldàs. Vandelli.]

76 (return)
[ Soldàs.]

77 (return)
[ Vulcàn stes.]

78 (return)
[ Il post indà che Gjove e i Gigàns a si li vèvin sunàdis.]

79 (return)
[ Un lagùt di aga mineràl in ta li bàndis di Viterbo.]

80 (return)
[ Fra i grancj fluns dal infièr.]

81 (return)
[ ’L abìs infernàl.]

82 (return)
[ A ju sàlva parsè che stu “fùn” o vapòu al à asaj umiditàt par distudà il fòuc cal vèn jù dal alt.]

83 (return)
[ Una da li rari vòltis che Dante al minsona li nustri montàgnis. A si riferìs al cjàlt, a propòšit, che disdifànt li nèifs, al pòl meti in plena flùns coma il Brenta—o il Tilimìnt.]

84 (return)
[ Stu chì al sarès Brunèl Latìn, umanista, cal veva judàt Dante tal so studià.]

85 (return)
[ Tant i Blancs che i Nèris a ti zaràn cuntra.]

86 (return)
[ Sens: S’a dipendarès da me, i sarèsis encjamò fra i vifs.]

87 (return)
[ Beatrìs.]

88 (return)
[ Una da li so òperis pì gràndis.]

89 (return)
[ Da chistu a si jòt che la manìa di cori a và indavòu un bièl puc!]

90 (return)
[ Il “puòr paìs” al sarès Firense; “puòr” parsè cal è consideràt coròt dai sodomìs ca ghi vàn incuntri a Dante.]

91 (return)
[ La so costànt lamentèla.]

92 (return)
[ Cussì a podèvin parà via a corusà mentri ca tabajàvin cun Dante.]

93 (return)
[ S'i ghi crodìn a sè cal dìs, al à da vej vùt un tramaj di fèmina par fàlu doventà omosesuàl.]

94 (return)
[ In altri peràulis, Dante al scomèt la fama daj so vèrs a la veretàt di sè cal stà par diši.]

95 (return)
[ Mangjòns & bevòns—èco l’idea che Dante al veva daj todèscs in tal so timp. Ca sèdin stàs pì bevòns daj fransèis? Daj taliàns? Ma!]

96 (return)
[ Il “bivero” dantesc a ghi somèa pì al beaver inglèis che al castoro taliàn. Bìvar a nol stona nencja in tal furlàn.]

97 (return)
[ Par cussì diši. In realtàt la flamuta a era ’na ploja di fòuc.]

98 (return)
[ Che ànimis ca pàrtin bòrsis o blu o zàlis o blàncis a èrin dùtis di ušuràrs.]

99 (return)
[ Li nustri bišàtis a no’an sgrìnfis, a si sà; ma cuj saja maj sè ca àn li bišàtis di la jù?]

100 (return)
[ I diàus, chej osteàs, ca si la gòdin a fà il so mistej.]

101 (return)
[ Na fila a ni vegneva cuntra; n’altra a zeva, cun nu, in diresiòn opòsta.]

102 (return)
[ Di Sant’Ànzul. I romàns a vèvin da stà atèns in tal cjaminà par via di dùcjus scju pelegrìns, ca zèvin o ca vegnèvin da San Pieri.]

103 (return)
[ I bolognèis a vèvin fàma di èsi rufiàns in ta chej timps là.]

104 (return)
[ In altri peràulis, al dìs che s’a sòn tiràs, o tìrchios, aè pal fat stes ca sòn bolognèis; coma par diši che se par furtùna a fòsin stàs, dišìn, furlàns, al sarès stàt dut un altri par di mànis.]

105 (return)
[ In tal sens di tirà li fèminis a simìnt.]

106 (return)
[ A si sberlava besola.]

107 (return)
[ Dante a nol veva sempri na impresiòn dolsa daj prèdis.]

108 (return)
[ Èncja chistu, bàbiu dal parlà e di fà zì sù di zìrus li fèminis, al è zùt a finìla chì, dut smerdajàt.]