La Divina Comèdia: Complete / English title is Dante's Divine Comedy, Complete

          Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,
          rivelàt mi veva la biela veretàt,968          provànt e riprovànt969, e’l so dols aspièt;

          e jò, ch’i volevi tegni dimostràt
          che corešùt i’eri e sigùr doventàt,970          par cussì dìšghi il cjàf i vevi alsàt;

          ma na višiòn a mi si veva prešentàt,
          ch’al jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret
          che di confesàmi mi eri dismintiàt.

          Coma ta un veri trasparènt e net
          amondi, o’n t’àghis lìmpidis e cujètis,
          ma no tant fòndis da no jòdighi’l lièt,

          a s’jòdin li nustri mùšis spielàdis,
          ma debulùtis, coma pèrlis’n blancja front
          ch’un puc a vòu par rivà a jòdilis;

          cussì, mùšis che tabajà ’volèvin un mont
          jodùt i vevi, e’n tal sbàliu contrari i eri colàt
          di chèl ch’amòu ’l veva ’mpiàt tra omp e font.971
          Al momènt che jò i vevi lòu notàt,
          ca fòsin figùris di spièli pensànt,
          par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;

          e jodùt no vevi nuja, e di nòuf  ’ndavànt,
          dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;
          ic’a rideva, e’i vuj sans ghi ardèvin tant.

          “Se ridi ti n’jòs, nosta èsi maraveàt,”
          mi veva dìt: “al è’l to pensà da frutùt
          che’n tal just il piè nol à ’ncjamò pojàt,

          ma ’torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:
          chès ch’i t'jòdis a sòn veri sostànsis
          e’a sòn chì pars’che’l so voto no vèvin finìt dut.972
          Ma parla pur e cròdighi a chìstis;
          che la lus dal alt che contèntis li tèn
          chì a vòu che dùtis  si tègnin fèrmis.”

          E jò al spìrit cal pareva pì ben
          dispòst di contà, voltàt mi eri, dišìnt,
          com’omp che puntàt al è’n tal so dišèn973:

          “O spirt ben creàt, che’i ràis ti stàs godìnt
          da l’eterna vita, e’l ben so ti sìns
          che prin di vèjlu gustàt a nol s’intìnt.

          Gust i varès se adès ch’i sìn visìns
          il nòn to ti mi dišès e da la to zènt.”
          Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:

          “La nustra caritàt no’a nisùn intènt
          al just di sieràighi’l cancèl, com’la caritàt
          di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974
          Com’na vèrgin mùnia’l mont mi veva ospitàt,
          e se la to mins sù e jù mi vuarda,
          ch’jò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,

          ma a ricognosarà ch’jò i soj Picarda,
          che, metuda chì cun scjù altri beàs,
          beàda i soj’n ta la sfera pì tarda.975
          I nustri afiès, ca vègnin inflamàs
          doma in tal plašej dal spìrit sant,
          gust a’an di èsi’n tal so òrdin formàs.

          E stu destìn, che bas al par d’èsi tant,
          dàt a ni’è stàt pars’che trascuràt i vìn
          i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.”

          E jò a ic: “Cualchicjusa di divìn
          luši a s’jòt dal vustri tant bièl aspièt
          che cussì tant vi cambia da com’ch’i’èris prin;

          e prin d’adès no mi’eri’mpensàt, puarèt
          ch’i soj; m’adès m’juda sè ch’i ti mi dìs,
          ch’al recuardàmi a mi parta dirèt.

          Ma dišmi: vuàltris ch’i sèis chì contèntis,
          no dešideràišu di zì’n ta un lòuc
          pì alt ’ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?”

          Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;
          e mi veva dopo rispundùt cussì contenta
          ca pareva àrdi d’amòu dal prin fòuc:977
          “Fradi, di sè ch’i volìn a mi cujèta
          la caritàt stesa, ca mi fà volej
          doma sè ch’i vìn, che'l altri nol impuarta.

          Se di zì pì’n alt i vèsin da volej,
          puc d’acòrdu’l nustri dešideri’l zarès
          cul volej di chèl che chì ni vòu vej;

          e chistu chì ben d’jodi ti podarès
          se di èsi'n caritàt a’è chì necesitàt,
          e se la so natura di capì ti vès.

          Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt
          tègnisi dentri dal alt volej divìn
          par che di doj volèis un sòu’l vegni formàt;

          cussì che com’da scjalìn a scjalìn i stìn
          in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs
          com’pur al re ch’al so volej ni tèn visìn.

          In ta la so volontàt a è la nustra pàs:
          ic a è chel mar che vièrs di chèl dut s’inclìna
          ’n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.”

          Clar mi’era alòr com’che ducju i cjèj a èrin
          paradìs, encja se pa la gran gràsia
          dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.

          Ma com’ca capita ch’un mangjà al sàsia
          e di un’altri a resta la gola,
          che d’un si vòu e dal altri si ringràsia,

          cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,
          par capì da ic cual’ ca era la tela978          che’l tesi nol era ’ncjamò zùt a finila.

          “Par vita buna e grant mèrit a è ulà,
          pì’n sù,” mi veva dìt, “na fèmina979 che nòrmis
          a’a dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,

          che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980          si stedi ch’ogni voto al aceta
          se fàt al è cun amòu e bòis propòšis..

          Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta
          il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt
          cul propòšit di vivi la so vita.

          Ma alora òmis di puc bon propòšit
          fòu mi vèvin tiràt da la dols’claušura.
          Diu’l sà ben cuant che dopo i vevi patìt.

          E chist’altri splendòu ch’a te si mostra
          a la me destra indà cal stà ardìnt
          di dut il luši da la sfera nustra,

          sè che jò’i ti dìs di me, ic a s’intìnt:
          mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt
          il vel da chej982 che puc a’n vèvin di sintimìnt.

          Di rimètila’n tal mont a vèvin podùt,
          cuntra’l so volej e la bun’ušansa,
          ma’l vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.

          Chista a è la lus da la gran Costansa
          che pròpit dal secònt vint di Soave
          dàt a veva la tersa e ùltima potensa.”983
          Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva l’Ave
          Maria a cjantà e cjantànt a era svanida
          com’alc che’n t’aga scura ’nglutìt al è.

          I me vuj che chel tant la vèvin seguida
          che pusìbul ghi’era, a la fin
          si vèvin ziràt vièrs l’imàgin’ lìmpida

          di Beatrìs e lì fìs a restàvin;
          ma chè cun’un lamp ferìt a veva'l me sguàrt
          cussì ch’in alt i me vuj restà no podèvin;

          par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.

          Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon
          e distànt, un omp lìbar al morarès
          di fan prin che d’un al cjolès un bocòn;984
          cussì’l starès un agnèl’n miès da li bràmis
          di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;
          e cussì’l starès un cjan tra do dàinis:985
          par chèl, s’jò’i taševi, d’incolpami no intìnt,
          nè di laudami; taši mi tocjava,
          daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.

          I taševi, ma’l dešideri me s’jodeva
          ’n ta la me siera, e’l me domandà cun chèl;
          pì clar di cussì èsi nol podeva.

          Fàt a veva Beatrìs com’che fàt’l veva Danièl,
          da Nabucdònošor calmànt la colera
          che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986
          e dìt a veva: “Ben i jòt com’ca ti tira
          uchì e ulì ’l un e 'l altri dešideri,
          che diši no ti pòs sè ch’ti preferìs na vura.

          Tu ti rašònis: ‘Se'l volej bon al resta e lišeri,
          la violènsa d’àltris par cuala rašòn
          a ghi cjòlia mèrit al me dešideri?’

          E di dubità ti somèa pur bon
          il tornà da l’ànimis’n ta li stèlis,
          secònt sè cal à dìt il Platòn.987
          Tal to volej a pòchin sti domàndis
          duti dos compàgnis; ma’i vuej par prin

          tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988
          Daj Serafìns, chèl che a Diu ghi’è pì visìn,
          Mošè cal sedi o Samuel o chel Zuan,
          il un o’l altri, o Maria, dišìn,

          ta un’altri cjèl di sigùr a no stàn
          che chiscju spìris che adès ti'as jodùt
          che’n tal so èsi pì o mancu’l stes timp a’an;989
          ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,
          e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà
          ’n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.

          Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista
          a è la so sfera, ma coma un sen
          dal pì bas di st’alta sfera celesta.990
          Stu parlà ’ghi zòva pì al vustr’inzèn,
          che doma di sè ca è sensìbil al capìs,
          che’n sèguit al intelèt a si rìnt dègn.

          La scritura cussì a l’inteletuàlis
            vùstris si adàta, e piè e man
          a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;

          e la Glišia Santa, cun aspièt umàn
          Gabrièl e Michèl vi raprešenta,
          e chel altri che Tubia rifàt al à san.

          Chèl che Timeo991 da l’ànimis al conta
          a nol è coma chèl che chì i jodìn,
          encja s’al pàr cròdighi a sè cal conta.

          Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,
          al dìs, crodìnt d’èsi da chì distacàdis
          cuant che natura i cuàrps a vòu ca ’nfòrmin.992
          Ma forsi n’ocòr cussì capì sè cal dìs,
          e a pòl ben dasi, encja s’a no pàr,
          ch’intìndi nol voli ròbis ridìculis.

          Se’nvènsi al intìnt laudà’l rotònt altàr993          cun mèrit o colpa, alora forsi
          alc di just al riva a meti al ripàr.994
          Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi
          al è zùt cuaši dut’l mont, cussì che Gjove pur,
          e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.

          L’altr’idea che di chè no ti sòs sigùr
          mancu velèn a’a, pars’che la malìsia
          so asaj no è par rìnditi impùr.995
          Se justa a no par la nustra gjustìsia
          ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt
          di fede e no di bruta erešìa.

          Ma par cal posi’l vustri rašonamìnt
          penetràighi ben in ta chista veretàt,
          ti faraj contènt, com’ch’i ti stàs volìnt.

          S’a si’a violènsa cuant che il violentàt
          a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,
          alòr un spirt cussì a nol vèn scušàt;

          che’l volej, s’a nol vòu, no si smuàrsa,
          ma’l fà, com’ca ghi’è naturàl di fà al fòuc,
          encja se mil vòltis si gh’impòn fuarsa.996
          Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,
          la fuarsa’l juda, e chìstis cussì’an fàt,
          che tornà a varèsin podùt’n tal sant lòuc.

          Se’l volej pròpit intej al fòs stàt,
          com’chèl di Sa’Lurìns’n ta la grilia metùt997          e di Musio ch’a la so man dur si veva mostràt,

          e tornà’n claustri ’varèsin cussì podùt,
          so vera cjaša, na volta liberàdis;998          ma’un volej cussì grant si lu’a di rar jodùt.

          E sti peràulis, s'i ti li’as capìdis
          benòn, il rašonamìnt a tègnin anulàt
          ca ti varès turbàt ben altri vòltis.

          Ma èco ch’i ti’as n’altra dificltàt
          da afrontà, e besòu no ti rivarès
          a svinculati: ti restarès prin stracàt.

          Ta la to mins chist’i’ai jò lasàt imprès
          che ànima beàda bušìis a no dìs
          pars’che dongja a ghi stà a Diu stes;

          e da Picarda dopo ti sintèvis
          com’che Costànsa al vel ghi era stada fedèl,
          cussì ca somearès che chì a mi contradìs.

          Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl
          che par scjampà’l perìcul, e a malavoja,
          a si fà chèl, com’ch’i dìs, cal è puc bièl;

          com’Almeòn che, se pur cun pucja voja,
          preàt dal pari, so mari al veva copàt,
          e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.

          Uchì i vuej ch’i ti tègnis ben pensàt
          che violensa e volej a’nsembrasi a vàn
          e sè cal ufìnt nol vèn sempri scušàt.

          Il volej asolùt a si opòn al dan;
          ma chel tant e basta a ghi cunsintìs
          che sinò si varès pì ’ncjamò malàn.999
          Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,
          dal volej asolùt, e no d’altri1000, a’ntìnt,
          cussì che tant ic che jò i dišìn ròbis vèris.”

          Dal sant flun chistu al era ’l ondulamìnt
          cal sgorga da’ndà che dut’l ver al vèn;
          cussì dut contènt mi veva fàt il so rašonamìnt.

          “O divina, amada dal prin ben,”
          alòr i vevi dìt, “che cul parlà m’inònda
          e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,

          la me afesiòn a no è asaj fonda
          par rivà a favi gràsia par gràsia;
          chist lu farà chèl cal jòt e’l pòl avonda.

          Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia
          ’l intelèt nustri s’a nol vèn luminàt
          da Diu, che sinò il ver maj, po, no si’a.

          Tal ver divìn a si mèt1001, com’ nemàl ’ntanàt,
          apèn ch’a luj s’unìs; e ghi resta unìt:
          sinò se’l valarèsia’l dešideràt?

          Al nàs par chèl, coma menàdis’n ta li vis,
          al piè dal ver il dùbit; e a è natura
          ca ni pòchi sempri pì’n alt vièrs li pìchis.

          Stu chì m’invida, chistu mi sigura,
          madona me, di domandavi cun rispièt,
          di n’altra veretàt, ca mi’è scura.

          Al pòsia ’l omp dà sodisfasiòn, puarèt,
          ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens
          ch’al Alt ghi somearèsin ognùn corèt?”

          Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens
          di lušìgnis di amòu, cussì divìns,
          che rindùt mi eri al so splendòu intèns:

          calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.

          “Se ’nformada ti mi jòs dal vif amòu
          che di compaj in cjera no si jòt sen,
          cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002
          nosta fati maravèis, che chist’ al vèn
          dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,
          il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.

          Ben i’jòt com’che zà al và risplendìnt
          tal to intelèt il eterno luši
          e, jodùt, dom’par chèl e sempri’l và ardìnt;

          e, s’altri’l vustr’amòu al và’a seduši,
          altri a nol è che di chèl  na olma
          mal capida che chì si la jòt straluši.1003
          Savej ti vùs se’n altri mòut, e coma,
          compensà si pòl pal mancjàt voto, tant
          che di pari pas a zèdin il Alt e la vustr’alma.”

          Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;
          e com’un che’n tal dut diši si tèn butàt,
          a veva continuàt cussì’l so discòrs sant:

          “Il miej regàl che Diu, di so maestàt
          creànt al à fàt e da la so bontàt
          cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,

          al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;
          che doma li creatùris inteligèntis,
          il Signòu dùtis di chista al à dotàt.

          ‘Adès t’jodaràs, se tu ti mi seguìs,
          ’l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt
          che Diu’l cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;

          chè, tal stabilì tra Diu e ’l omp il pat,
          sacrifìsis si fàn di stu tešoru,
          zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004
          Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?
          Se ben ti cròdis d’ušà chèl ch’i ti’as ufrìt,
          dal mal cal vèn d’àltris, fà’un bon lavoru.

          Che sè ch’i ti dìs al è just ti’as zà ben capìt;
          ma la Glišia Santa a dà dispensa,
          contrària, si pensarès, da sè ch’i’ai dìt;

          chì alòr a è miej ch’i ti fèdis pauša
          par dàighi timp al mangjà ch’i ti’as mangjàt
          che d’un bon digerì nol resti sensa.

          A chèl ch’i ti spieghi tenti ben sveàt,
          e tègnilu cont; che a no è siensa
          chè di vej alc capìt ma no conservàt.

          Do ròbis a ocòrin par vej l’esensa
          di stu sacrifisi1005: la prima ’è chista,
          chè ca si fà1006; l’altra a è la promesa stesa.1007
          Di st’ùltima maj si pòl diši “basta”
          prin da la so fìn; e di chèl ti pòs
          adès ben jodi di sè ca si trata:

          par chèl necesari ghi’era ai Ebrèos
          di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin
          permutà’l podeva, com’ch’al curìnt ti sòs.

          Che altra, la matèria stesa, dišìn,
          a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala
          cu n’altra, sensa che'n colpa i zèdin.

          Ma che nisùn il cargu da la spala
          di so volej’l cambi se prin voltada
          no’è stada la claf blancja e la zala;1008
          e ogni permutasiòn a è ’nvàlida
          se la matèria vecja’n ta la nova
          com’l cuatri’n tal sèis a no vèn tegnuda.1009
          Ma s’alc i vìn che cul so valòu al và
          dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010          altra matèria alòr’ puc a zova.

          Il voto a nol è monada, se ben si pensa:
          fedej bišugna èsi, tegnìnt ben badàt
          di no fà com’ Jefta cu la so promesa;1011
          ca sarès tant miej s’al vès dìt: ‘Mal i’ai fàt,’
          che, mantegnìnt, fà pešu; e cussì cretìn
          jodi ti pòs che’l gran duce daj Grecs al era stàt,

          che planzi al veva fàt Ifgenia’n tal so aspièt ninìn1012          che planzi’al fàt di sè i triscj’ e i bòis
          ch’a un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.

          Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius d’èsi i vèis;
          no stèit èsi coma na pluma’n ta ogni vint,
          pars’che lavàs d’ogni aga i no vegnèis.

          I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,
          e’l pastòu da la Glišia ca vi guida:
          vi basta chistu pal vustri salvamìnt.

          S'i sintèis da la malvoja la clamada,
          òmis a bišugna ch’i sèdis, no piòris,
          che ’l Ebreo no vi fedi na riduda.1013
          No stèit coma ’l agnèl fà cal lasa li tètis
          di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,
          a la fin a si parta ’ntòr ròbis brùtis.”

          Cussì Beatrìs a mi, com’ch’jò i scrìf;
          dopo cun tant dešideri si veva voltàt
          vièrs ’l alt indulà che’l mont al è pì vif.1015
          Il so taši e’l so aspièt dut cambiàt,
          la me granda voja a vèvin stupidìt
          di vèighi ’ncjamò tanti domàndis fàt;

          alòr, com’na frecja che’l sen a tèn culpìt
          prin che’l spac al vedi di tremà smetùt,
          che zà rivàs i’èrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.

          Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt
          che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva
          e pì e pì’l luševa’l pianeta’n dut.

          E se’n ridi la stela si cambiava,
          cussì encja jò, che la me natura
          a tramutà sempri a mi partava!

          Com’ta na vasca di pès, calma e pura,
          atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,
          e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,

          cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu
          vignì vièrs di me, e d’ognùn si sinteva:
          “Eco chèl1017 che pì grant’l farà’l nustr’amòu.”

          E pròpit com’ch’ognùn vièrs nu’l vegneva,
          jodi’l feva’l spirt di contentèsa plen
          in ta la lus clara che’n luj a splendeva.

          Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben
          coma ch’i ti ti sintarès tormentàt
          se di zì avànt i no farès pì sen;

          e t’jodarès tu com’che dešideràt
          i vevi da lòu di sinti com’ca èrin,
          cussì com’ch’ai me vuj si vèvin mostràt.

          “Beàs chej che, com’te, i trònos a jòdin
          dal triònf eterno par vej la gràsia
          vuda prin che la milisia1018 a bandònin!

          Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia
          impiàs nu’i sìn; e s'i ti dešìderis
          di nu savej, ti dišarìn sè che chì si’a.”

          Cussì a mi veva un di chej sans di spìris
          dìt; e alòr Beatrìs: “Domanda pur,
          e cròdighi com’a peràulis divìnis.”

          “Ben jò i jòt com’ch’i ti t’inglùsis sigùr
          tal luši che daj to vuj a ti vèn fòu
          e che’nflamàt’l vèn dal to ridi pur;

          la me mins, bunànima, savej a vòu
          cuj ch’i ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,
          in ta la sfera che d’altri1019 a risèif’l lušòu.”

          Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,
          che prin mi veva parlàt, e ic lušìnt
          pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.

          E com’il soreli ca si plata ridìnt
          di masa lus, com’che’l cjalt’l tèn rošeàt
          chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,

          pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt
          dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;
          e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,

          in ta la maniera cal cjanta’l pròsin cjànt.1020

          “Dop’che Costantìn l’acuila ’l veva voltàt
          cuntra’l cors dal cjèl, che ic a veva seguìt
          davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,

          sent e sent’àis e pì, in tal lontàn lìmit
          d’Europa ’l usièl di Diu si veva tegnùt
          in ta l’altùris da’ndà cal era prin1022 partìt;

          e da l’ombra da li plùmis sàcris, dut
          il mont da lì ’l veva governàt, di man a man,
          e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.

          Sešar i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,
          che par volej dal Signòu, benevolènt,
          li lègis i’ai ben rafinàt, di me man.1023
          Ma prin ch’a l’òpera i stès lì atènt,
          ch’una natura1024 Crist al vès, e no dos,
          i crodevi, e di chist i’eri contènt;

          ma alora’l benedèt Agapitos,
          grandìsin pastòu, a la fe’ sincera
          indresàt mi veva cu li peràulis sos.

          Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,
          cussì clara joduda la vevi com’ch’i vevi sempri jodùt
          ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025
          Apèn che cu la Glišia i piè i vevi movùt,
          par gràsia so Diu a mi veva ispiràt
          il grant còmpit1026, e dut’n luj mi eri metùt;

          al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,
          e chist’al cjèl stes a ghi veva plašùt1027 cussì tant,
          ch’al lavoru1028 pì ’ncjamò mi eri butàt.

          Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt
          n’ocòr ch’i zedi; ma la so condisiòn
          a mi custrìns di zìghi pì in davànt

          par ch’i t’jòdis cun se sorta di rašòn
          ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030          tant chèl ca lu fà so com’chèl ca lu opòn.1031
          Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn
          di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt
          che Palànt al era muàrt par conferighi’l regn.

          Tu ben ti sàs che’n Alba a si veva ‘ncjašàt
          par trešinta àis e pì, fin che fin’n fin
          dom’par luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032
          cussì pur dal mal da li Sabìnis fin
          al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs
          com’che i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033
          Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant che’n taj bras
          daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren
          e cuntra comùns1035 e principalitàs;

          e da chì’l vèn’l Torcuàt e’l Cuìns, cal otèn
          daj cjavielàs’l nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,
          famous, che di laudà volentej ghi tèn.

          Par cjera ’sòn i Àrabos da luj stes metùs
          che davòu dal Anibal a’an pasàt
          chej valòns alpìns da l’àghis tos, Po, scorùs.

          Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt
          Sipiòn e’l Pompèo; e là che nasùt
          ti sòs, sot’l Fièšul1037, tant amàr al era stàt.

          Alòr, al timp che dut’l cjèl al veva volùt
          a so mòut rindi dut’l mont serèn,1038          Sešar al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.

          E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,
          jodùt a vèvin il Isàr e’l Er, coma pur’l Sena
          e ogni val indà che ’l Rodàn al è plen.1039
          E chèl che fàt al veva dopo’vej lasàt Ravena
          e saltàt’l Rubicòn, di un svualà al era stàt
          tal che nè bocja a pòl contà nè pena.

          Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt
          e, pasàt Duràs, Farsàlia ’l veva bastonàt,
          cussì che fin tal Nil cjalt ’l dolòu al era rivàt.1040          Vièrs Antandri e’l Simoènt si era ’lòr aviàt,
          jodìnt pur’l post ’ndà ch’Etore’si cuba1041          e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042
          Da là com’un folc si era butàt su Juba;
          l’àlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,
          par fà taši la pompeana Tuba.1043
          Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,
          Brutus cun Casio’n tal’Infièr al bàja,
          Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.

          Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,
          e, da chèl scjampànt, da’un madràs velenòus
          si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.

          Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044          e’n dut’l mont al veva partàt tanta pas
          che’l templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.

          Ma sè che stu sen—e di luj jò’i no tàs—
          prin fàt’l veva, e di fà ghi restava pur
          ’n taj terèns ca èrin da luj dominàs,

          in tal jodi al doventa puc e scur,
          se’n man al Ters Sèšar1046 a si lu mira
          cun vuli clar e afièt amondi pur;

          che la granda gjustìsia ca m’ispìra,
          concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047          la gloria di vendicà la so ira.1048
          E chì ti pòs ben tènti maraveàt:
          pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049          da la vendeta dal tant antìc pecjàt.

          E cuant che’l dint longobàrt al veva muardùt
          la Glišia Santa, sot da li so àlis
          a judala Carlo Magno si veva metùt.

          Adès gjudichèa tu che figùris
          ch’jò i’ai acušàt, e’i so fàj
          che caušàt a àn duti li vustri malòris.

          Il prin1050 di lòu al sen public i gìlios zaj
          a contrapònin, e’l secònt ’l altri al sostèn,
          cussì che cuj che’n tal just al è no si sà maj.

          Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen,
          ca fèdin pur; parsè che’l mal sempri chèl
          al seguìs che dal just pì lontàn si tèn;

          e ca no lu bati stu Carlo novèl1051          cuj so Guelfs; ma che tant’l temi li sgrìnfis
          ch’al pì grant leòn a ghi’an gjavàt il pel.

          I fioj a’an belzà planzùt tanti vòltis
          par colpa dal pari, ma no’è da crodi
          che pal so gìlio Diu’l cambi plùmis!

          Plena di spirs sta steluta si pòl jodi,
          spirs bòis, ca si sòn tegnùs indafaràs
          par che a onòu e fama davòu ghi stèdi:1052
          e cuant che i dešidèris a vègnin chì pojàs,
          dal just deviànt, a’è encja just che’i ràis
          di amòu puc vièrs ’l alt a vègnin alsàs.

          Ma cuant ch’i mišuràn i nustri guadàis
          ai nustri mèris, lì a è contentèsa,
          pars’ch’i savìn ch’ai mèris a sòn compàis.

          Par chèl a è che'n nu la viva gjustìsia
          tant ni dulsìs ’l afièt che maj no podìn,
          ma pròpit maj, tramutalu’n malìsia.

          Da pì vòus dòlsis nòtis uchì si sìntin;
          cussì, divièrs scjalìns in nustra vita
          bun’armonìa’n ta sti ròdis1053 a crèjn.

          E ben dentri di chista margarita1054          a lùs la lus di Romeo, che di bièl
          tant’n veva, ma puc gradìt e basta.1055
          Ma i Provensaj che ’nflamàt  a vèvin chel
          omp, ridùt a vèvin1056, e mal al cjamìna
          chèl che dan si fà criticànt d’àltris il bièl.

          Cuatri fiòlis al veva, e ognuna regina,
          Raimont Beringhier, dùtis maridàdis
          da Romeo, persona ùmil e buna.

          Puc dopo, il cont1057, movùt da cjàcaris,
          il cont ghi veva domandàt a chist’omp sant
          ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.1058
          Alòr al era partìt stu vecju, lambicànt,
          e se’l mont il grant còu cal veva al savès,
          di com’che di dì’n dì’l zeva lemošinànt,

          tant pì che maj a lu laudarès.