NOTE:
1. Leo Pp. X, Duci et decurionibus Genuen. ext. ap. Bembo, Oper. omn., IV, 104: «Appulisse ad Italiæ insulas et littora vobis vicina punicam piratarum classem nunciatum est.... diripere, depopulari, etc.»
Item, ibid. 110: «Morte mulctandos piratas si capiantur.» et p. 142: «Piratæ pœni captivum fecerunt Paulum Victorium.»
Isthuanfius, De rebus hungaricis, lib. XI: «Hariadenus princeps piratarum, ac mauri turcique prædones littora Hispaniæ atque Italiæ excursionibus atque rapinis reddunt infesta.»
Prudencio Sandoval, Vida y hechos del emperador Carlos V, in-fol. Pamplona, 1634, t. II, p. 143, A, in fin.: «Dragut no estava en las treguas; y era un pubblico ladron que andava a toda ropa.»
Malipiero Domenico, Annali Veneti, nell'Arch. Stor. Ital., VII, II, 648: «È sta fatto più volte querela a Costantinopoli dei danni che fa' i corsari alle cose nostre.... de può tutti quelli che sono andati a portar presenti al signor Turco, tutti ha habù provision, et è stà fatti so' capitani.»
2. Alexander Papa VI, De expeditione contra Turcas, anno MD. Mss. Casanat., D, IV, 22, p. 227.
Raynaldus, Ann. Eccl., 1501, n. 2: «Magna classis parabatur a Pontifice, Francorum Hispanorumque regibus, Venetis et Rhodiis, summo imperatore Petro Aubussonio, Apostolicæ sedis Legato.»
3. Paris de Grassis, Diaria cæremonialia. Mss. Casanat., XX, III, 5.
Raynaldus, Ann. Eccl., 1500, n. 10.
4. Scipione Ammirato, Storie fiorentine, in-fol. 1641, vol. II, p. 266: «Il Papa.... con tre galèe, tre fuste, tre brigantini, due galeoni e una baloniera.»
5. Teodoro Amayden, o Amideno, Le famiglie romane nobili. Mss. autografo alla Bibl. Casanatense, segnato E, III, 11, n. 175.
Pier Luigi Galletti, Inscriptiones romanæ infimi ævi Romæ extantes, in-4, 1760, II, class. x, n. 10.
6. Ubertus Folietta, Clarorum Ligurum elogia, in-fol. Roma, 1577, et ap. Burman in Thesaur., I, parte I, p. 815: Leonis ep.
«Amborum virtute olim tua littora, Tybris,
Intacta a Mauris tuta fuere diu.
Quin Mauros Turcasque trahis per flumina Victor,
Dum properant fortes in fera bella duces.
Nunc Mutinorum servas tu grata nepotes,
Roma memor: decorant hi nova sæcla viri.»
7. Alexandri Pp. VI, Instrumentorum Cameræ, lib. XV, p. 5. — Bibl. Vaticana, cod. 8046. — Schede Borgiane nel Museo di Propaganda in Roma: «Die XI januarii, MDI. Cum sit quod SSmus. D. N. mandaverit solvi Domino Ludovico Mosca, et Mutino de Monilla præfectis custodiæ splagiæ romanæ, seu maris romani, ducatos mille auri in auro de Camera pro incipienda fabricatione certarum triremium pro classe S. R. E. contra Turcas, prout per mandatum S. D. N. registratum in Camera Apostolica, libri Diversorum, fol. 196; iccirco præfati Ludovicus et Mutinus personaliter constituti etc. in C. A. præsentes, sponte etc. promiserunt præfato S. D. N. et dictæ Cameræ, ac mihi Notario etc. dictos ducatos mille exponere in dictam operam bene et diligenter, ac de illis totiens quotiens opus fuerit et requirentur, bonum et fidele computum reddere, et alia facere quæ in dicto mandato continentur, sub pœnis et in forma Cameræ juraverunt etc. rogantes etc. Præsentibus in dicta Camera Petro Coma et Bernardo.... S. D. N. Forerio et Cursoribus testibus. — Gen. Fulginas.»
8. Burcardus, Diaria cæremonialia, edita ab Ecchardo Joan. Georg. Corpus hist. medii evi, in-fol. Lipsia, 1723, II, 2137: «Fuerunt pro eo paratæ sex galeae.» Item, ex mss. Casanat., XX, III, 2.
9. Burcardus cit., ap. Ecchard. II, 2138: «Sabato XXVIII maji MDII. Post horam Vesperorum conducta fuit de Ripa per campum Floræ, ad castrum Sancti Angeli artilleria olim Federici regis neopolitani quam habuit in Hischia, et eam Papa emerat ab ipso Rege pro ducatis tresdecim millibus, existimabatur autem esse valoris quinquaginta millium ducatorum. Fuerunt carruccæ octuaginta, quarum singulæ trahebantur quædam per unum equum, quædam per duos bufalos, aliæ per tres, aliæ per sex bufalos. In prima et undecima carretta sclopeta pro barchis, et etiam materiales: in sequentibus in qualibet tres vel quatuor aut sex bombardellæ. Successive in aliis singulis carrettis, usque ad vigesimam tertiam carrettam fuerunt una simul duæ bombardæ. Et successive in singulis usque ad trigesimam quintam carrettam fuerunt una bombarda magna. Et plurimæ ex eis fuerunt pulcherrimæ et fortis compositionis. Sequebantur pedestres duo millia vel circa ordinate, et septem in quolibet membro incedentes cum lanceis, alabardis et sclopetis. Et post illos trigintaseptem carrucæ pallottis ferreis oneratæ; deinde tres cum barilibus pulveris, tandem quinque aliæ cum salnitro, telis et palloctis mixtim. Quæ omnia Papa, stans in castro sancti Angeli, vidit conduci.»
10. P. A. Guglielmotti, Storia della Marina pont. nel Medio èvo. Le Monnier, 1871, II, 185.
11. F.-D. Guerrazzi, Vita di Andrea Doria, in-8. Milano, 1864, I, 27: «I cartocci pieni di palle pigliarono nome di Mitraglia, del qual nome l'etimologia da noi s'ignora.»
12. A. Jal, Glossaire polyglotte nautique, in-4. Parigi, 1848, p. 1010: «Mitraille, fr. s. f. (? De mittere, envoyer.)» e p. 1002: Nous pensons que Mittere, envoyer, est le mot latin dont on a fait Mitraille.»
13. Angelo Angelucci, direttore del Museo di artiglieria a Torino, Documenti inediti per la Storia delle armi da fuoco italiane, in-8. Torino, 1870, vol. I, p. 211.
14. Agostino Giustiniani, Annali di Genova, in-fol. 1537, p. 256, D.
Bosio Jacopo, Storia della sacra religione et illustrissima milizia di San Giovanni Gerosolimitano, in-fol. Roma, 1594-1602, II, 543, C, 548, B.
15. Jovius Paulus, Vitæ illustrium virorum, in-fol. Basilea, 1578, Vita Gonsalvi a Corduba.
Idem, di Consalvo Fernando da Cordova, tradotta da Lodovico Domenichi, Firenze, 1550.
16. Petri Bembi, Rerum venetarum historiæ, lib. V, in-4. Venezia, 1718, p. 174.
Geronimo Zurita, Historia del rey don Fernando el catholico, in-4. Saragozza, 1610, lib. IV, cap. XXV, p. 194.
17. Raynaldus, Ann. eccl., 1500, n. 10: «Decretum in Turcas sacrum bellum, quam male confectum fuerit, turpe est referre.»
18. Scipione Ammirato, Storie fiorentine, in-fol. Firenze, 1641, part. II, 264, E.
19. Raynaldus, Ann. eccl. in indice: «Cæsar Borgia filius nothus Alex. VI.... Signifer rom. Eccl.... Barbaricam immanitatem exercet.... cæsis hominum millibus, fœminisque pollutis.... Thesaurum ecclesiasticum expilat, etc.»
Bembus Cardinalis, S. R. E. cit., 216: «Borgiæ perfidia et crudelitas.»
Muratori, Ann., 1502 in princ.: «Si rivolse l'iniquo Borgia ai tradimenti,... l'iniquissimo Cesare Borgia.»
Catalani Giuseppe, Prefazioni critiche al Muratori, (ufficiale censore dell'edizione romana) in-8. Roma, 1788, t. X, part. I, n. 5: «Del resto quanto dice il Muratori in questo e nei due anni seguenti contro Cesare Borgia, tutti glielo accordiamo.» Dunque impossibile lodarne i fautori. — V. app. nota 26.
20. P. A. G. cit., II, 501: «Promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ præfatæ pro amicis et inimicos pro inimicis, cuiuscumque status, gradus aut præminentiæ fuerint.»
21. Raynaldus, Ann., 1501, n. 15, 20, 81: «Alexander etiam, privatis ductus comodis, in bellis italicis exercuit arma.... Plumbinum ad deditionem compulit.... Inanes de classe pontificia in Oriente spes: duas naves majoris alvei notho filio ad appugnandum Plumbinum concessæ.»
Biagio Bonaccorsi, Diarî, in-fol. Venezia, 1568, — e Mss. alla Corsiniana di Roma, cod. 320, 321.
Vedi appresso la Lapida, nota 34.
22. Simone del Pollaiolo, detto il Cronaca, Lettere tre inedite, pubblicate da Jodoco del Badia, in-8. Firenze, 1869.
23. Raphael Volaterranus, Comment. Urban., in-fol. Basilea, 1530, p. 261.
Ammirato cit., II, 264.
Filippo Nerli, Comment., in-fol. Augusta, 1728, lib. V. princ.
Gio. Cambi, Stor. (pubbl. da Idelf. s. Luigi), 168.
Guicciardini, lib. V, post. init.
Anonimo, Vita di Rodrigo Borgia, Mss. Casanat., E, IV, 22.
24. Vasari, Le Vite, ecc. Le Monnier, VII, 218: «Antonio contrasse servitù col Papa, che gli mise grandissimo amore.... e l'opera di castello Sant'Angelo gli die' credito grande appresso il Papa e col duca Valentino suo figliuolo.... finchè quel pontefice visse, egli di continuo attese a fabbricare.»
25. Vasari cit., VII, 58, Commentario: «Abbiamo nel 1502 la patente del Valentino che nomina Leonardo da Vinci architetto e suo ingegnero generale.»
Amoretti, Memorie storiche di Leonardo da Vinci. Milano, 1804, p. 95.
Milanesi e Pini, La scrittura degli artisti in fotografia. Firenze, 1869. — Di Leonardo: «Passando il duca Valentino di Toscana per andare a Piombino.... ebbe a' suoi stipendi Leonardo.»
26. Raynaldus, Ann. Eccles., 1502, n. 10; «Serviebat imprimis Alexander Pont. ambitioni Cæsaris Borgiæ filii sui, magno apostolicæ majestatis dedecore.»
Ferd. Ughelli, Bovio, Ciacconio, Bollandisti.
Civiltà Cattolica, 15 marzo 1873, p. 726, 732.
E qui le note 19, 21.
27. Burcardus cit., ap. Ecchardvm, II, 2137; «Sanctissimus Dominus noster exivit Urbem, iturus Cerveterem, Cornetum, et per mare Plombinum. Erant paratæ pro eo sex galeæ, pro quarum usu missi fuerant quasi omnes carcerati Urbis,... et multi capti per plateas et tabernas.... prout fieri potuit.»
Ammirato cit., 265: «Il Papa arrivato a Piombino a' ventisei di febrajo con tre galere, tre fuste, tre brigantini, due galeoni, e un baloniere.»
28. Cronache e Statuti di Viterbo, tra i Documenti pubblicati dalla Società di Storia Patria per Toscana, Umbria e Marche, in-4. Firenze, 1872, p. 171. Ricordi del cap. Pier Gian Paolo Sacchi giuniore: «1438. Io stei in Corneto fino ad otto di febraro del 1439 dove per commissione di sua Signoria reverendissima di esso mio signore patriarca Gio. Vitelleschi feci finire il palazzo suo in Corneto.... dalli fondamenti che io ne ebbi particolar cura.»
29. Alexander PP. VI, Tuscaniensibus, Datum Corneti die XIX februarii MDII, pont. an. x, pubblicata nell'originale latino da Secondiano Campanari. Tuscania e i suoi Monumenti, in-8. Montefiascone, tip. del Seminario, 1856, t. II, p. 280, doc. 85.
30. Marino Sanudo, Diarî Veneziani, mss. alla Marciana, IV, 81: «Si have da Roma che il Papa è andato per mare a Piombino acquistato per suo figliuolo.... In Roma dicevano questa fosse una fuga per non aspettare il re di Francia, dubitando essere deposto dal papato.»
Sebastiano Branca de' Tellini, Diario romano dal 1497 al 1517. Mss. — Cod. Vatic., 6388. — Cod. Capitol. cred. XIV, 7. — Cod. Barber. XXVIII, 22, n. 1103. — Breve scrittura, tuttavia inedita, notizie di Roma, e certezza di date.
31. Burcardus cit.: «Die vigesima quinta februarii, feria sexta SSmus D. N. et dux Valentinus intravit galeam quæ transfretavit ad insulam Elbæ ubi mansit usque sabatum ad diem 26, quo die sero rediit Plumbinum.»
32. Burcardus. Mss. Casanat. cit., XX, III, 2: «Anno Christi MDII, feria quarta, die prima martii usque sabatum.... Voluerunt solatium et supervenit tempus contrarium, sive tempestas ingens, ex quo non potuerunt secure navigare, neque voluerunt redire Plumbinum.... Die quinta galeæ persequutæ sunt iter suum versus Cornetum, ad cujus conspectum applicuerunt. Dux majus periculum timens descendit de galea ad barchettam, e qua venit in terram. Papa vero cum galea sua non potuit attingere portum, ex quo omnes commoti hinc et inde in galea sunt prostrati, solo Papa dempto, qui in sede sua in puppi firmiter et intrepide sedens prospexit omnia: et cum mare versus galeam fortiter irrueret, Papa dicebat Jesus, et signo Crucis se signabat.... Nautæ propter maris et venti turbationem nec cibum nec ignem facere posse se excusabant... In sero venit in portum Herculis.»
33. Burcardus cit.: «Feria sexta, die undecima martii MDII, SSmus intravit palatium suum cum familia, demptis illis qui obierunt per viam... infirmi manserunt per viam.... Nemo venit obviam eis.»
Muratori, Ann., 1502.
Raynaldus, Ann. Eccl., MDII.
34. Burchardus cit., Sab. die 30 martii 1502.
Sebastiano Branca dei Tellini, Diario romano dall'anno 1497 al 1517, citato sopra.
35. Teodoro Amayden, volgarmente L'Amideno, Le famiglie romane nobili, in-fol. parvo. mss. autografo alla Casanatense, E, III, 11. — N. 175, Famiglia Mosca o dei Maroni.
Petrus Aloysius Galletti, Inscriptiones Romanæ infimi ævi Romæ extantes, in-4. Roma, 1760, class. X, n. 10:
D . O . M .
LUDOVICO . MUSCÆ . ÆQUITI . ROMANO
PONTIFICIÆ . CLASSIS . PRÆFECTO
QUI . CUM . A . LITTERIS . PŒNITENTIARIÆ . APOST.
QUÆSTURAQ . ROM . ÆRARII . EGREGIAM . OPERAM . PONT . NAVASSET
VIGOREMQ . PRISTINUM . ROM . SANGUINIS . PRÆSEFERRET
AB . ALEX . VI . P . M . DURIS . ILLIS . TEMPORIBUS
CUM . OMNIA . LATE . MARI . TERRAQ . ARMIS . FREMERENT
MARI . OMNI . QUAQUE . PONTIFICIA . DITIO . PATERET . PRÆPOSITUS
POPULINO . ILVAQ . QUO . ET . PONTIFICEM . IPSUM . VEXERAT . EXPUGNATIS
AC . MAXIMA . SPE . OMNIUM . PRÆSERTIM . POPULI . ROM.
AC . RERUM . ADPARATU . FLORERET
ADVERSO . INTERCEPTUS
OBIIT . ANNO . SALUT . MDII . DIE . XXIX . MENSIS . MARTII
VIXIT . ANN . XXXVI . MENS . X . D . V
EVANGELISTA . ET . FRANCISCA . INFŒLICISSIMI
FILIO . DULCISSIMO . AC . BENEMER.
POSS.
36. Ughellus, Italia sacra, inter Tiburtin., I, 1312.
P. A. G., Marina del Medio èvo, II, 397, 403.
37. Marino Sanudo, giuniore, Diarî, mss. alla Marciana, t. IV, p. 87, 88: «Aprile 1502: El Papa vuole armar quatordici galìe.... più vuole haver in campagna ottocento uomini d'arme.... vuole armar vinti galìe, cinque in Venezia, l'altre in Ancona.»
Raynaldus, Ann., 1502, n. 20: «Pontificia classis.... Jacobo episcopo paphensi præfecto, tresdecim tantum navium (cum viginti Alexander esset pollicitus per apostolicas litteras) Venetis se conjunxit.»
Bosio cit., II, 559, e; 543, e; 544, ult.
38. A. Jal, Abraham Duquesne et la marine de son temps. Parigi, in-8. 1873, Henry Plon., I, 61: «Pour commander les armées du Roy.... Gabriel de Beauveau de Rivarenne, évêque élu de Nantes....» p. 64: «M. Henry d'Esconbleau de Sourdis archevêque de Bordeaux, pour commander l'armée navale.» p. 101: «Le cardinal de la Vallette, bon soldat, avait bien servi à la direction du corps d'armée.» p. 129: «Galère ducale.... dont le cardinal était capitaine.» p. 594: «Monseigneur de Sourdis archevêque de Bordeaux a une esquadre, et va à Fontarabia.» ec.
39. Vasari, ediz. Le Monnier, XIII, 26: «Tiziano.... nella chiesa dei frati Minori.... alla cappella di quelli ca da' Pesari, fece in una tavola la Madonna col figliuolo in braccio, un san Piero e un san Giorgio, ed attorno i padroni ginocchioni ritratti di naturale; infra i quali è il vescovo di Baffo ed il fratello, tornati allora dalla vittoria che ebbe detto vescovo contro i Turchi.»
A. Emmanuele Cicogna, Le iscrizioni veneziane, in-4. 1830, III,269:
JACOBUS . PISAURUS
PAPHI . EPISCOPUS
QUI . TURCAS . BELLO . SEIPSUM . PACE . VINCEBAT
EX . NOBILI . INTER . VENETOS . AD . NOBILIOREM . INTER . ANGELOS
FAMILIAM . DELATUS
NOBILISSIMAM . IN . ILLA . DIE . CORONAM
JUSTO . JUDICE . REDDENTE
HIC . SITUS . EXPECTAT
VIXIT . ANNOS . PLATONICOS
OBIIT . IX . KAL . APRILIS
MDXLVII
40. Raynaldus, Ann. Eccl., 1502, n. 19.
41. Anselme Guibours, Histoire généalogique de France, in-fol. Parigi, 1726-33, VII, 923.
Leon Guerin, Histoire maritime de France, in-8. Parigi, 1843, II, 405.
V. appresso la nota 49.
42. Gratioso Benincasa, Portulario, 1435. Codice dell'Archivio di Ancona, segnato n. LXVI, di carte novantacinque, alte m. 0,28; larghe m. 0,20. — Ne parla il Ciavarini, nella Collezione dei documenti marchigiani, I, LIX; il Pardessus, Lois maritimes alterandone il nome in Benincosa; W. E. Smith, The mediterranean, in-8. Londra, 1854, e ricorda l'esemplare conservato nel Museo britannico; C. Desimoni, Lettere e note.
Bartholomæus de Bonis Hominibus anconitanus faciebat Anconæ 1570. Bellissima carta marina in pergamena, larga m. 0,93; alta m. 0,54, nobilmente miniata e conservata nell'Archivio Colonna in Roma. Grazie all'arch. Pressutti.
Atlante idrografico del Medio èvo, posseduto dal prof. Tammar Luxoro, pubblicato a facsimile ed annotato egregiamente da C. Desimoni, e L. T. Belgrano, in-8. Genova, 1867.
43. Jacomo Bosio, Storia dei Cavalieri gerosolimitani, in-fol. Roma, 1602, II, 560. Seconda edizione riveduta ed ampliata.
Francesco Ferretti, La pietra di paragone della vera nobiltà, in-4. Ancona, 1685, p. 135.
Giuliano Saracini, Notizie storiche della città di Ancona, in-fol. Roma, 1675, p. 506.
44. P. Vincenzo Coronelli, cosmografo della repubblica di Venezia, Atlante Veneto, in-fol. magn., 1690, II, 27. «Isola e fortezza di Santamaura, dedicata al N. U. Matteo Sanudo, procur. di san Marco.»
Idem, Città, fortezze, isole e porti principali d'Europa, in-fol. Venezia, 1689, tav. 155: «Fortezze della Prevesa e Santamaura.» — T. II, 238: «Forte di Santamaura», e tav. 260, «Santamaura.»
Tommaso Porcacchi, Le isole famose del mondo descritte, in-4. figur., Venezia, 1604, p. 75.
Anonimo, Isole, fortezze e terre famose, in-8. bislungo figurato. Venezia, senza l'anno. Bibl. Casanat., Oa, XIII, 3, p. 33, 34, 36.
Nicholas Bellin, Atlas maritime, in-4. figur. Parigi, 1764, IV, 116.
Cap. W. H. Smith, Jonian Sea, Santamaura Surveyed, an. 1825. — Carte dell'ammiragliato britannico: «The strong castle of Santamaura.»
Bassorilievo in Venezia, Chiesa di santa Maria gloriosa dei Frari; sulla base del monumento, scolpito da Lorenzo Bregno e da Baccio di Montelupo alla memoria del generale Benedetto Cappello, vedesi il prospetto della fortezza di Santamaura.
45. Raynaldus cit., 1502, n. 21.
Petri Bembi, Rerum venetarum historiæ, lib. VI, in-4. Venezia, 1718, p. 212.
Guicciardini, Storia d'Italia, in-fol. Venezia, 1738, p. 404.
Bosio cit., II, 561.
De Hammer, Storia dell'impero osmano, versione ital., in-16. Venezia, Antonelli, 1828, VII, 135: «La flotta papale di venti galere, e la veneziana assediarono e conquistarono S. Maura.... Gli storici osmani passano perfino sotto silenzio la detta conquista.» Però anche il De Hammer procede confuso colle persone, coi luoghi e co' tempi, cose d'altronde chiarissime pei documenti che qui si citano.
46. Sanudo, Diarî citati, mss. alla Marciana, IV, p. 108,109: «Li Janissari si arresero, ma i Asapi non vollero; e per questo tutti fece tagliar a pezzi, e apichar.»
Anonymo, Histoire de Pierre d'Aubusson grand Maître des chevaliers de Rhodes, mss. Casanat., X, VIII, 30, p. 463, 465.
Petrus Justinianus, Historia Venet., lib. X, in-fol. Argentina, 1611, p. 211.
Gabrielis Mauri, Oratio in funere Benedicti Pisauri ad Ducem senatumque Reipub. Venetæ, ext. ap. Lunig, Orationes procerum Europæ, in-12. Lipsia, 1713, p. 182.
Cicogna, Iscrizioni Veneziane, in-4. 1830, III, 269. Sulla tomba di Benedetto Pesaro: «Leucade . Expugnata . Aichio . Sævissimo . Pirata . Interfecto.»
De Hammer cit., X, 444.
47. Malipiero, Annali Veneti cit., VII, ii, 624.
Pardessus, Collection des Lois maritimes de tous les peuples, V, 70, 72, etc.
P. A. G., Marcantonio Colonna, p. 197.
48. Giacopo Pesaro, commissario sull'armata del Sommo Pontefice, al Rev.mo signor cardinale di sant'Adriano legato dell'armata cristiana in Oriente contro i Turchi. — Lettera data dall'isola di Santamaura nella galera capitana del Sommo Pontefice ai 15 settembre 1502. — Bosio cit., II, 561.
49. Questi è il Prejeant de Bidoux, del quale si è detto alla nota 41, e vedi l'Indice pel resto: chè nei fatti di Santamaura non fece altro che una breve comparsa.
50. Qui dal contesto si intende pirati, come torna alla p. 49.
51. Piante, incisioni e sculture, come alla nota 44.
52. Marin Sanudo, Annali Veneti, Mss. alla Marciana, I, 70, b.
Bart. Cartari, Lettera al duca di Ferrara. — Campori, Letter. Art., p. 1.
Luigi da Porto, Lettere storiche, 1.
53. Carlo Promis, Architettura civile e militare di Francesco di Giorgio Martini con dissertazioni e note, in-4. Torino, 1841, II, 344, e segg.: «A Francesco di Giorgio autori gravissimi rivendicarono le mine di Napoli del 1503.... Vannoccio Biringuccio.... Francesco de Marchi meglio istrutto nelle rettificazioni.... Girolamo Cardano.... il Folard. — E veramente in quell'anno 1503, benchè non esista alcun documento che lo indichi in Napoli, pure nessuno ve n'è che lo dica soggiornante altrove: rimane però la difficoltà che si fosse per allora allontanato da Siena, egli che contava ottant'anni di vita.»
54. Cav. Gaetano Milanesi, direttore dell'Archivio Mediceo in Firenze, Documenti per la Storia dell'arte Sanese, in-8. Siena, tip. Porri, 1854, II, 466, produce documenti del dì 9 febbrajo e del 5 marzo 1502, nei quali i giudici e notaj di Siena parlano della vedova e dei pupilli «Magistri Francisci Georgii.... olim magistri Francisci Georgii pictoris et magistri ingegneris de Senis.»
Carlo Pini, La Scrittura degli artisti italiani riprodotta con la fotografia, in-4. Firenze, 1870. Dispensa quinta. Autografo di Francesco di Giorgio e notizie della sua vita: «Nato in Siena addì 23 settembre 1439.... morto nel mese di gennaio 1502.» Dunque di anni sessantadue, e non ottanta di vita.
55. Silvestro Guarino, Diario napoletano, ex. ap. Pelliccia, Raccolte di Cronache e Diari napol., I, 223: «A dì 27 novembre 1495, de venerdì, ad ore 23 la cittadella del Castello fo pigliata, perchè ce erano state fatte chiù tagliate nella fabrica e fosso, con fascine e polvere de bombarde, in modo che tutta cascao insieme.»
56. M. Antonio Spannocchi, Lettera data da Roma addì 7 dicembre 1495, accennata nelle note del Vasari, ediz. Le Monnier, IV, 206, e pubblicata dall'Angelucci, Ricordi e documenti di Uomini e trovati italiani, in-8. Torino, 1866, p. 14: «D'intorno al Castello è il nostro M. Francesco di Giorgio, et con cave ed altre materie non attende che a stregnerlo di modo che in brevissimi giorni, o per amore o per forza, si existima sarà del Re, chè sotto con cave, et di fuora le bombarde, assai l'hanno offeso.»
57. Vannoccio Biringucci, La Pirotecnia. Venezia, 1540, lib. X, cap. IV: «Fu il primo inventore (delle mine) Francesco di Giorgio.... ancorchè tal gloria si desse e dia da chi non lo sa (come io) al capitan Pietro Navarra.... advenendo in questo, come sempre adviene, che la fama delle cose grandi è data alli più degni. Ma l'inventor vero, come v'ho detto, ne fu il sopradetto Francesco, il quale con grande stipendio per le sue virtù stava in Napoli in quelli tempi che il re di Spagna lo tolse dalle mani del re di Francia.... Fece tre di queste mine et con polvere; a un tratto, quando tempo li parve, offese sotto la cappella della chiesa del Castello.» Intendi Nuovo, del quale parla, non dell'Uovo.
58. Paulus Jovius, Historiar., lib. III, 92.
59. Bembo cit., lib. VIII. — Pietro Giustiniani cit., lib. X. — Guicciardini cit., lib. VI.
De Hammer cit., VII, 138: «La principal condizione della pace era la restituzione di S. Maura, ritenendo in cambio i Veneziani Cefalonia.» e p. 264: «Aloisio Segundino, segretario di Venezia, mandato alla Porta per la pace, con istruzioni del 20 luglio 1503.»
60. Ubertus Folietta, Clarorum Ligurum elogia, ap. Burmann in Thesaur. I, i, 816: «Balthassar de Biassia complures annos, magna cum rerum gestarum gloria, sub Julio II meruit, summæ navalium rerum præfectus; quem Ioannes filius, duarum triremium dominus, æmulatus est.»
Guicciardini, Stor., lib. X, ediz. di Ginevra, in-4. 1645, p. 594: «Papa Giulio aveva fatto venire da Civitavecchia il Biascia, capitano delle sue galere.»
Federici, Abecedario delle famiglie nobili di Genova. Mss. consultato per favore dal ch. cav. Cornelio Desimoni.
Diversorum, Codice dell'Arch. Genovese. Nominato: «Pellegrino da Blasia custode della darsena circa il 1432.»
61. Barthol. Senarega, De reb. genuen., S. R. I, XXIV, 602, c: «Triremis pontificia, cui Joannes Blaxia, præerat.»
Documento qui appresso, cap. XIV: «Johannes de Blaxia, nobilis januensis, præfectus et capitaneus generalis classis, S. R. E.»
Agostino Giustiniani, Annali di Genova, in-4, 1537, p. 266, M: «Et una galera del Papa, capitano Giovanni di Biassia.»
62. Giustiniani cit., p. 272, Q: «Et due gallere del Papa, le quali comandava Antonio de Biassia della Spezza.»
63. Julii II, Introitus et Exitus Camer. Aplcæ. ann. 1507-8. — Arch. Secr. Vat., codice segnato C, 1664, p. 214: «Die trigesimo primo augusti ducatos sexcentum auri de Camera magnifico domino Laurentio de Ægidiis, capitaneo triremium ad stipendia S. D. N., pro sua provisione duorum mensium.»
Item, C. 1666, p. 146: «Die secundo decembris magnifico Laurentio de Ægidiis, capitaneo triremium, ducatos 900, pro ejus provisione trium mensium.»
Archivio Municipale di Civitavecchia. V. Indice, voce Egidi.
64. Julii Pp. II, brevia Anconitanis, V. appresso nota 15, e 18.
65. Julii Pp. II, Introitus et Exitus cit, Codice segnato C, 1666, p. 166: «Prima die Martii Laurentio Mutino, cap. triremium SSmi D. N. pro ejus provisione duorum mensium ducatos 600.»
Catasto ad Sancta Sanctorum. Mss. p. 203, anno 1510: «Hyeronimus Mutinus capitaneus trium remium, pro quo solvit Hyeronymus de Picchis florenos quinquaginta pro anniversario animæ ejus, sepultus in Ecclesia S. Augustini.»
Galletti, Inscript. Rom., Class. X, n. 7: «Laurentio Mutino.... in eamdem triremium præfecturam ab Julio II suffecto.»
66. Bembus, Histor. cit., 261: «Julius tranquillo mari navicula exhilaratus, qua una ille re magnopere delectabatur.»
67. Paris de Grassis, Diar. Cærem., Mss. Bibliot. Casanat., XX, III, 3, 4, 5. Tom. primo, ad diem XVIII octobris, MDV: «SSmus D. N. ivit.... ad Civitatem veterem et Ostiam, tandem hodie decimaoctava octobris, quæ est dies sancti Lucæ, rediit ad Urbem per flumen Tyberis usque ad s. Paulum, ubi discendens ex navi obviaverunt ei duo reverendissimi domini Cardinales.»
Idem, Mense augusti et novembris MDVII.
Idem, Mense decembris, die XVII, MDVIII.
68. Paris de Grassis, Diaria cærem., Mss. Itinerarium, S. D. N., Julii, Pp. II, anno. MDVI. — Bibl. Casanat., XX, III, 4: «De positione primarii lapidis in arce bononien. per Legatum, Papa præsente. Die XX februarii MDVII, sabati, mane; hora XVI, Papa æquitavit ad locum Arcis fiendæ.... Cardinalis sancti Vitalis legatus cum magna populi turba, viso horologio solari.... Lapidem primum benedixit et posuit.»
Archivio Secr. Vat., Memorie di artisti, estratte da Alberto Zahn, e inserite nell'Arch. St. It., ann. 1867, VI, i, 180: «Die XXIX decembris, Magistro Bramanti architectori, S. D. N. pro expensis per eum cum suis sociis factis et faciendis Bononiæ et in reditu ad Urbem.»
Vasari, ed. Le Monnier, VII, 133: «Andò Bramante ne' servizi di Giulio II a Bologna, quando ella tornò alla Chiesa.... Fece molti disegni di piante e di edifizi....» 139: «Lasciò suo domestico ed amico Giulian Leno, che molto valse nelle fabbriche de' suoi tempi.»
69. Vasari, ed. Le Monnier, Vita di Giuliano ed Antonio da Sangallo, VII, 219; X, 15.
70. P. A. G., Medio èvo, II, 467, 473.
71. Paris de Grassis, Diaria cærem., ad diem xiv decembris MDVIII: «Ad Centumcellas pro lapide angulari Arcis novæ.» — Et XVII dicti: «Heri sero Papa ex Civitate veteri per mare reversus est in Urbem.»
72. Bembo cit., 261: «Cum Julio Centumcellas petente Georgius Pisanus in comitatu fuit.... Ibi cum Julium tranquillo mari navicula exhilaratum videret, qua una ille re magnopere delectabatur, Pisanus de eo ipso reipublicæ in Flaminia negotio alloqueretur, Quin tu (inquit Julius) non cum Senatu tuo agis ut is aliquem ex suis civibus mihi proponat cui ego dem Ariminum Faventianaque romanæ reipublicæ nomine obtinenda?... Ita et habebitis re vos a me oppida illa, et ego ad speciem non amisero.»
73. Lünig Joannes Christianus, Codex Italiæ diplomaticus, in-fol. Lipsia, 1725-35, t. I, p. 134; t. II, p. 1995; t. IV, 1827.
Du Mont, Corps universel diplomatique du droit des gens, contenant un recueil des traités d'alliance, de paix, de trève, de neutralité, de commerce, etc. in-fol. Amsterdam, IV, i, 113. — La Lega fu sottoscritta in Cambray tra Cesare, Spagna e Francia a' 10 dicembre 1508.
74. Julivs Pp. II, classem adversus Turcas paraturus, Anconitanis mandat ut sumptibus Sedis Apostolicæ sex triremes construant. Arch. Mun. Ancon. — Cod. Vaticano, n. 8046. — Schede Borgiane in Propaganda. — Saracini, Storie di Ancona, lo accenna senza pubblicarlo, 301.
«Dilectis filiis antianis et consiliariis civitatis nostræ Anconæ. — Julius II, Dilecti filii salutem, etc. — Quando id quod semper optavimus et quæsivimus Dei benignitate est factum ut Reges et Principes christiani, sublato omnis discordiæ fomite, in mutuam pacem concordiamque convenirent, spesque major quam antheac unquam affluxerit valida expeditione contra perfidos Turchos et alios christiani nominis hostes arma sumendi, nosque ad tam sanctum et necessarium opus, opere et exemplo reliquos anteire velimus, et propterea statuerimus validam classem parare, sciamusque civitatem nostram istam peculiarem et dilectissimam opportunissimam esse triremibus fabricandis; idcirco sex triremes apud vos fieri volumus, quarum curam vos suscipere debeatis. Et trium ex sex triremium hujusmodi gubernationem et patronatum dilectis filiis Gabrieli de Bonarellis equiti, et Galeatio de Fanellis, el Melchiori Aquerio, oratoribus apud nos vestris, nam ii nobis peridonei visi sunt, motu proprio demandavimus. Hortamur igitur vos charitate paterna ut fabricandis hujusmodi triremibus exactissimam curam et diligentiam adhibeatis. Nos enim pro fabrica dictarum triremium vobis satisfieri curabimus; et insuper ut triremes ipsæ celeriter confici possint, pro incisione lignorum pro dicta fabrica facienda per dilectum filium Nicolaum Calcaneum istius provinciæ nostræ thesaurarium summam quingentorum ducatorum auri ad præsens vobis persolvendam volumus et mandamus. Dilectisque filiis, comunitatibus et hominibus Montis sancti, Sancti Elpidii, Civitenovæ, et castri Ficardi, terrarum nostrarum, expresse præcipiendo mandamus quatenus vobis et commissariis vestris in earum territoriis et districtu ligna, quæ fabricandis hujusmodi triremibus necessaria fuerint, cedere et inde asportare benigne permittant, omni excusatione et contradictione cessante.»
«Datum Romæ apud S. Petrum sub anulo Piscatoris, die XV januarii, MDIX. Pont. Nost. Ann. VI. — Sigismondus.»
75. Questi è il celebre Sigismondo de' Conti da Foligno, segretario di Giulio II, ritratto da Raffaello nel notissimo dipinto della Madonna di detta città, e autore dei Commentari storici del suo tempo, come ho notato nella mia Storia del Medio èvo, II, 426.
76. Archivio di Stato in Firenze cit., Medio èvo, I, 403: «Fabbricasi la galea, se vi si attende con diligenza.... in giorni sessanta, havendo però tutto il legname pronto.... benchè dichino che il principe Doria ne fece fare una in ventisette giorni.»
77. Archivio ut sup.: «Dilectis filiis etc. Intelleximus non solum a dilecto filio Galeatio Fanello, concive et oratore vestro, quem pluries et vidimus et audivimus libenter, sed etiam a ven. fratre Antonio archiepo Sipontino, Cameræ Aplcæ generali auditore, qui proximis diebus isthic fuit, quo in statu esset fabrica iam murorum istius nostræ civitatis, quam triremium quæ apud vos jussu nostro construuntur: fuerunt nobis gratissima omnia quæ illi retulerunt, et vestram in omnibus diligentiam et studium probamus atque laudamus. Verum quia parum esset rem aliquam strenue cœpisse, nisi illa pari diligentia perficeretur et perduceretur ad optatum exitum, de eadem diligentia et sedulitate vestra confisi committimus vobis ut dictas triremes de oportunis omnibus remis, ancoris, velis, antennis, arboribus, armamentis, et aliis rebus necessariis ad navigandum ea qua fieri poterit majori celeritate, et quo minori potest sumptu provideatis; ita ut cum necesse fuerit nihil obstet quo minus illis uti possimus. Nos providebimus de pecuniis ad id necessariis; et interim ut ea comodius exequi possitis scripsimus dilecto filio istius provinciæ nostræ Thesaurario ut solvat statim vobis ducatorum auri de Camera mille pro parte sumptus dictarum triremium, successiveque benigne præbebimus reliqua necessaria.»
«Datum Romæ apud S. Petrum, sub anulo Piscatoris die IV decembris, MDIX. Pont. Nri. Anno VII. — Sigismundus.»
78. Petrus Bizarus, Historia genuensis, in-fol. Anversa, 1579, p. 425: «Anno 1508 aliqui turcici myoparones sinum Lugusticum mirifice inquietarunt, et descensione in continentem facta, justa Dianum oppidum, duobus mille pass. a mari distans, haud pænitendam prædam abegerant.... Sed indigenarum viribus, male mulctatis hostibus, ut reprimerentur factum fuit.»
Raynaldus, an. 1508, n. 27.
79. Senarega, De rebus genuens. S. R. I., XXIV, 600: «Anno 1509 Mauri hac æstate admixti Turcis littus Romanum et mare Tuscum infestarunt: duæque biremes maurorum unam Pontificis triremem cæperunt, altera in fugam versa.»
Bizarus cit., 426: «Non procul ab Ostia iidem Piratæ alteram triremem pontificiam facili negotio intercepere.... alteram vero in fugam conjecerunt.»
Giustiniani cit., 265, F.: «Mori e Turchi rovinarono in quest'anno 1509 la navigazione et in spiaggia romana pigliarono una delle due galere dalla guardia del Papa, l'altra se ne fuggitte.»
Raynaldus, Anno 1508, n. 27 (per errore di anticipazione come avverte il Manzi): «Id in anni sequentis æstatem 1509 referendum esse:»
80. Andreas Mocenigus, Bellum cameracense, in-12. Venezia, 1525, p. 44: «Dux Ferrariæ rhodiginum Pollesinem cœperat, et amplius terra marique infestus erat.»
81. Mocenigus cit., 46: «Interea Ferrarienses, aucti gallicis pontificiisque auxiliaribus... castellum summa ope oppugnare aggressi sunt.»
82. Cap. Angelo Angelucci, Documenti inediti per servire alla storia delle armi da fuoco italiane, in-8. Torino, 1869, p. 278.
83. Cœlius Calcagninus, Comment. de venetæ classis expugnatione, in-fol. Basilea, 1544, p. 484.
Belcairus, Comment., lib. XI, in-fol. Lione, 1625, p. 332.
Bembus cit., lib. IX, prop. fin.
Guicciardini cit., lib. VIII.
Paolo Giovio, Vita di Alfonso da Este, in-12. Venezia, 1597, p. 25.
84. Lodovico Ariosto, Orlando furioso, XL, 2: