Incipit Cronica que Vox Clamantis dicitur.127
In huius opusculi principio intendit compositor describere qualiter seruiles rustici impetuose contra ingenuos et nobiles regni insurrexerunt. Et quia res huiusmodi velut monstrum detestabilis fuit et horribilis, narrat128 se per sompnium vidisse diuersas vulgi turmas in diuersas species bestiarum129 domesticarum transmutatas: dicit tamen quod ille bestie domestice, a sua deuiantes natura, crudelitates ferarum sibi presumpserunt.130 De causis vero, ex quibus inter homines talia contingunt enormia, tractat vlterius secundum distincciones libelli istius, qui in septem diuiditur partes, prout inferius locis suis euidencius apparebit.
Incipit prologus libri Primi.131
Scripture veteris capiunt exempla futuri,
Nam dabit experta res magis esse fidem.
Vox licet hoc teneat vulgaris, quod sibi nullum
Sompnia propositum credulitatis habent,
Nos tamen econtra de tempore preteritorum
Cercius instructos littera scripta facit.
Ex Daniele patet quid sompnia significarunt,
Nec fuit in sompnis visio vana Ioseph:
Angelus immo bonus, qui custos interioris
Est hominis, vigili semper amore fauet;10
Et licet exterius corpus sopor occupet, ille
Visitat interius mentis et auget opem;
Sepeque sompnifero monstrat prenostica visu,
Quo magis in causis tempora noscat homo.
Hinc puto que vidi quod sompnia tempore noctis
Signa rei certe commemoranda ferunt.
Visio qualis erat, quo tempore, cuius et anno
Regis, in hiis scriptis singula scire potes.
Scribentis nomen si queras, ecce loquela
Sub tribus implicita versibus inde latet.20
Nota de nomine Iohannis Gower.132
Primos sume pedes Godefridi desque Iohanni,133
Principiumque sui Wallia iungat eis:
Ter caput amittens det cetera membra, que tali
Carmine compositi nominis ordo patet.
Tu tamen ad scribe laudem nil pone, sed illam134
Concipe materiam quam tibi scripta dabunt.
Nam nichil vt lauder scribam, curamque futuri135
Nominis vt queram non meus actus habet.
Quos mea terra dedit casus nouitatis adibo,
Nam pius est patrie facta referre labor.30
Quod michi flere licet scribam lacrimabile tempus,
Sic quod in exemplum posteritatis eat.136
Flebilis vt noster status est, ita flebile carmen,
Materie scripto conueniente sue.
Omne quod est huius operis lacrimabile, lector
Scriptum de lacrimis censeat esse meis:137
Penna madet lacrimis hec me scribente profusis,138
Dumque feror studiis, cor tremit atque manus.139
Scribere cumque volo, michi pondere pressa laboris
Est manus, et vires subtrahit inde timor.40
Qui magis inspiciet opus istud, tempus et instans,
Inueniet toto carmine dulce nichil.
Si vox in fragili michi pectore firmior esset,
Pluraque cum linguis pluribus ora forent,140
Hec tamen ad presens mala, que sunt temporis huius,
Non michi possibile dicere cuncta foret.
Pectora sic mea sunt limo viciata malorum,
Quod carmen vena pauperiore fluet.
Poplice contracto restat grandis via Rome,141
Et modico sensu grande libellus opus.50
Sic veniam pro laude peto, mea namque voluntas
Est bona, sit quamuis sensus ad acta minor.
Adde recollectis seriem, mea musa, Latinis,
Daque magistra tuo congrua verba libro.
Sompnia vera quidem, quorum sentencia cordis
Intima conturbat, plena timore canam:142
Insula quem Pathmos suscepit in Apocalipsi,
Cuius ego nomen gesto, gubernet opus.143
FOOTNOTES:
127 Title Incipit—dicitur CE om. GDL
128 4 narrat CE fingit GD
129 5 bestiarum species GD
130 7 sumpserunt E
131 Prol. Heading om. L
132 margin Nota de nomine
Iohannis Gower CE Nota nomen L Nomen compilatoris
est Iohannes Gower vt patet in his tribus
versibus T om. GD
133 21 Godefri des atque D
134 25 adscribe EL ascribens D
135 27 nil vt laudes D nichil vt laudes L
136 32 Sicque DL
137 36 censeat C sensiat GEH₂ senceat T senciat D(p.
m.)L
138 37 Penna madet C (ras.) E Sepeque sunt GDLTH₂
hec] de D
139 38 Text C (ras.) E Humida fit lacrimis
sepeque penna meis GDLTH₂
140 44 fauent DH₂
141 49 confracto DLH₂
142 56 conturbat D conturbant CEGLT
143 58 Huius ergo DL
Hic declarat in primis sub cuius regis imperio, in quibus eciam144 mense et anno, ista sibi accidencia, cuius tenor subsequitur, contingebat.145 Commendat insuper, secundum illud quod esse solebat, fertilitatem illius terre146 vbi ipse tunc fuerat, in qua, vt dicit, omnium quasi147 rerum delicie pariter conueniunt. Et loquitur vlterius de amenitate temporis, necnon et de diei serenitate, que tunc tamen sompnium nimis148 horribile precedebant.
Incipit liber Primus.
Capm. i.
Contigit vt quarto Ricardi regis in anno,
Dum clamat mensem Iunius esse suum,
Luna polum linquens sub humo sua lumina condit,
Sponsus et Aurore Lucifer ortus erat;
Surgit ab occasu noua lux, Aurora refulget
Orbis ab occidua parte, paritque diem;
Luce diem reparat mirandaque lumina prebet,
Dum fuga dat noctem, luxque reuersa diem.
Clara repercusso radiabant lumina Phebo,
Et facies celi leta refulsit humo:10
Splendida mane videt pulsis Aurora tenebris,
Quam spectans hilarem quisquis in orbe colit:149
Purpureas splendore fores et plena rosarum
Atria glorificat de nouitate sua.
In curru Phebus claris rutilante smaragdis
Estuat in Cancro feruidus igne nouo.
Omnia fecundat, nutrit, fouet, auget, habundat,
Cunctaque viuificat, que mare, terra creat.
Que melius poterant ornant redolencia currum,150
Gloria, lux renitens, splendor et omne decus.20
Aureus axis erat, nec temo fit alter ab auro,151
Splendet et in curuis aurea pompa rotis.
Per iuga gemmatus argenteus ordo choruscat,
Crisolitis radios prebuit vnde suos;
Ignitique suum currum post terga vehentes
Aera discurrunt celsitonantis equi.
Purpurea residens velatus veste refulsit,
Cuius in aspectu secula cuncta patent.
Ante suum solium gradiuntur quatuor anni
Tempora, que variis compta diebus erant:30
Tunc tamen a dextris stetit alba propinquior estas
Serta gerens, et eam cuncta creata colunt.
Omnia tunc florent, tunc est noua temporis etas,
Ludit et in pratis luxuriando pecus.
Tunc fecundus ager, pecorum tunc hora creandi,
Tunc renouatque suos reptile quodque iocos;
Prataque pubescunt variorum flore colorum,
Indocilique loquax gutture cantat auis;
Queque diu latuit tunc se qua tollat in auras
Inuenit occultam fertilis herba viam;15240
Tuncque pruinosos mollitur Lucifer agros,153
Inque suos pullos concitat ales opus.
Tunc glacialis yemps canos hirsuta capillos
Deserit, et placidi redditus orbis erat:
Quicquid yemps operit gelido de frigore cedit,
Et periunt lapse sole tepente niues.
Arboribus redeunt detonse frigore frondes,
Regnat et estatis pompa per omne nemus:
Rore refudit humum, dat terre gramina, siluis
Frondes, arboribus pomaque grata satis:50
Mille fuit variis florum renouata coronis,
Herbifer in cuius lege virescit ager.
Flos sua regna petit, florumque coloribus amplus
Ludit ager, que suus gaudia vultus habet.
Iam legit ingenua violas sibi compta puella
Rustica, quas nullo terra serente vehit.
Tot fuerant illuc quot habet natura colores,
Pictaque dissimili flore superbit humus:
O quia digestos volui numerare colores,
Nec potui, numero copia maior erat.60
Orta fragrant clausis sicut paradisus in ortis
Candida cum rubeis lilia mixta rosis:
Deforis in campis stat primula cincta ligustris,
Omnis et hec herba quam medicina probat:
Herbarum vires fuerant, que semine, succo,
Seu radice queunt ferre salutis opem:
Purpureum viridi genuit de cespite florem,
Quam natura suis legibus ornat, humus:
Balsama, pigmentum, cum nardo cassia, mirra
Cum gutta sedes hic statuere suas.70
Purpuree viole, rosa rocida, candida semper
Lilia certabant hunc habitare locum.
Ille locus solus sibi vendicat omne quod aer,
Quod mare, quod tellus, nutrit habetque bonum:
Hic decus est orbis, flos mundi, gloria rerum,
Delicias omnes, quas petit vsus, habet;
Insitus arboribus, herbis plantatus, et omni
Munere prepollens, que sibi poscit homo.
Est alter paradisus ibi, nam quicquid habere154
Mens humana cupit, terra beata parit,80
Fontibus irriguis fecundus, semine plenus,155
Floribus insignis fructiferisque bonis;
Terraque cum rore dulces commixta vigores
Concipit, et varia gramina nata fouet.
Frondibus inde nemus vestitur, floribus ortus,
Graminibus campus, seminibusque solum;
Siluaque fronde suo renouatur, et omne virescit
Pratum, quod lutea sorde subegit yemps.
Mulcebant zephiri natos sine semine flores,
Et calor a superis lucidus ornat humum.90
Tempus et in volucres cantum fundebat, et altis
Vocibus ex variis personat omne nemus:
Semper idem repetens cuculus de gutture plano
Clamat, et est testis temporis ipse noui:
Nuncius Aurore modulans volutabat Alauda156
Desuper, et summi cantat in aure dei;
Turtur et ex viridi congaudens tempore fidum
In maris obsequium cor vouet ipsa suum;
Amissamque sue suplet Philomena loquele
Naturam, que suis predicat acta notis:157100
Concinit et Progne de virginitate sororis158
Lesa, dum tanti sunt in amore doli.
Milia mille sonant volucrum velut organa cantus,
Et totidem flores lata per arua fragrant:
Inter eos certant, ferat vtrum cantus ad aures
Aut odor ad nares de bonitate magis:159
Lis tamen ipsa pia fuit et discordia concors,
Dum meriti parilis fulsit vterque status.
Cum natura sue legis dulcedine siluas
Replet, et ex omni parte resultat auis;110
Cum decus et florum vastos sic induit agros,
Ac herbosa coma florida prata colit;
Flat leuis in ramis resonans quam dulciter Eurus,160
Dulcis et in ripa murmure plaudit aqua;
Omneque sic animal placido de tempore gaudet,
Piscis et ob solem fluminis alta petit;
Non fuit hoc viuens, cui non renouata voluptas161
Temporis ex aura dulciter huius erat.
Talia cumque videns oculus letatur, et illa
In thalamum cordis ducit ad yma viri;120
Auris et auditu cordis suspiria pulsat,
Quo Venus in iuuene poscit amoris opem.
Ecce dies talis fuit, in qua tempus amenum
Me dabat in lusum girouagare meum.162
Omnia finis habet: aderat sic vespere tandem
Cum solet occasus intitulare diem:
Illa quieta dies solitas compleuerat horas,
Dulcibus atque silent organa clausa notis:
Merserat in tenebris nox feruida lumina solis,
Et sopor ad lectum strinxerat ire virum:130
Deficiente die tunc flexi corpus ad ymum,
Quo lassata solet membra fouere quies.
Tristia post leta, post Phebum nebula, morbi
Tempora post sana sepe venire solent:
Non ita clara dies fuerat transacta per ante,
Quin magis obscura noctis ymago venit.
Ecce tegunt nigre latitancia sidera nubes,
Aurea luna fugit, nox caret igne suo.
Flexerat obliquo plaustrum temone Boetes,
Nec via directa tunc fuit acta poli;140
Infortunata set constellacio centrum
Dissoluens rabide tartara misit humo.
Prima quies aberat, nec adhuc mea lumina mulcet
Sompnus, quem timide mentis origo fugat:
En coma sponte riget, tremit et caro, cordis et antrum163
Soluitur, et sensus fertur ad instar aque;
Sic magis assidua iactatus mente reuolui,
Quid michi tam subiti causa timoris erat:
Sic lecto vigilans meditabar plura, que mentem
Effudi, variis corde vagante modis.150
Tempus erat quo cuncta silent, quo mente sopita
In vaga nonnulla sompnia corda ruunt;
Set neque sompnus adhuc neque sompnia me laquearunt,
Dum pauor ex subito spondet adesse malum.
Noctis erat medium, grauis et palpebra querelas
Ponderat ex oculis, set mora tardat opem.
Sic vigil in curis consumpsi tempora noctis,
Nescius ex quali sorte propinquat opus:
Tempora preterita vidi, metuique futura;
Tandem sic oculos clauserat vmbra meos.160
Sic, vbi decepte pars est michi maxima noctis
Acta, subit subito lumina fessa sopor:
Exiguam subii requiem, dum Lucifer ignem164
Prouocat Aurore, sompnia tuncque fero.
Hic incipit sompnium, vbi quodam die Martis dicit se varias vulgi turmas vidisse, quarum primam in similitudinem asinorum mutari subito speculabatur.
Capm. ii.
Iam fuerat raptus spiritus ipse meus:
Vt flores legerem me campis ire putabam,
Quando suam propriam Mars colit ipse diem.
Nec michi longa via fuerat, dum proxima vidi
Innumerabilia monstra timenda nimis,170
Diuersas plebis sortes vulgaris iniquas
Innumeris turmis ire per arua vagas:
Dumque mei turbas oculi sic intuerentur,
Miror et in tanta rusticitate magis,
Ecce dei subito malediccio fulsit in illos,
Et mutans formas fecerat esse feras.
Qui fuerant homines prius innate racionis,
Brutorum species irracionis habent:
Diuersas turmas diuersaque forma figurat,
Quamlibet et propria condicione notat.180
Sompnia pondus habent, hinc est quod mira reuoluam,
Vnde magis vigilans sum timefactus adhuc.
Elatos asinos subita nouitate rebelles
Vidi, nec frenis quis moderauit eos;
Viscera namque sua repleta furore leonum
Extiterant predas in repetendo suas.
Perdidit officium capitis sine lege capistrum,
Dum saltant asini cuncta per arua vagi;
Terruit en cunctos sua sternutacio ciues,
Dum geminant solita voce frequenter yha.190
Sunt onagrique rudes asini violenter, et omnis
Que fuit vtilitas vtilitate caret.
Amplius ad villam saccos portare recusant,
Nec curuare sua pondere dorsa volunt;
Set neque rurales curant in montibus herbas,
Ammodo set querunt deliciosa magis;
A domibus alios expellunt, ius et equorum
Iniuste cupiunt appropriare sibi.
Presumunt asini gemmatis ammodo fungi
Sellis, et comptas semper habere comas:200
Vt vetus ipse suam curtam Burnellus inepte
Caudam longari de nouitate cupit,
Sic isti miseri noua tergaque longa requirunt,
Vt leo de cauda sint et Asellus idem.
Pelle leonina tectum se pinxit Asellus,
Et sua transcendit gloria vana modum:
Cauda suo capiti quia se conferre nequibat,
Contra naturam sorte requirit opem.
Attemptant igitur fatui, poterint vt aselli167
Quod natura vetat amplificare sibi:210
Quam sibi plantauit caudam qui contulit aures
Non curant, set eam vilius esse putant.
Voluere plura solet animi meditacio stulta,
Que magis impediunt quam sua vota ferunt:
Omnes stulticia stultis innata dolores
Parturit, et finem prestat habere malum.
Magnos magna decent et paruos parua, set illi,
Qui sunt de minimis, grandia ferre volunt.
Mens oritur subito, diuturnos que parat actus,
Incipit et leuiter que sine fine grauant:220
Sic asini fatui, quos fastus concitat, omni
Postposita lege condita iura negant.
Hos intemperies sic aeris inficiebat,
Quod transformati sunt quasi monstra michi:
Auribus in longis potui quos noscere dudum
In frontis medio cornua longa gerunt.
Ille biceps gladius non scindit forcius illis,
Vulneris atque noui fusa cruore madent.
Qui de natura pigri tardare solebant,
Precurrunt ceruis de leuitate magis.230
Nonne leui saltu vincit Leopardus Asellum?168
Tunc tamen ad saltum vicit Asellus eum.169
Longior in cauda fuerat tunc vilis Asellus
Quam fuit insignis, prodolor! ipse leo.
Quicquid velle iubet asinorum legis habebat
Vires, et nouitas ius vetus omne fugat.
Vt stolidos tamen atque rudes hos mos asininus
Signabat, quod eis nil racionis erat:
Et quia sic fatuos vidi timui magis ipsos,
Nec dabat vlterius pes michi fidus iter.240
Hic dicit se per sompnium secundam vulgi turmam in boues vidisse mutatam.
Capm. iii.
Cum quibus ecce boues veniunt quos cuspide nullus
Pungere tunc ausit, immo timebat eos:
Contra iura bouis bos spernit habere bubulcum,
Ammodo nec duci de nouitate sinit.
Cornutando furit hodie bos qui fuit heri
Per cornu leuiter ductus vt arua colat:
Qui fuerant domiti nuper, modo fronte minaci
Cornibus elatis debita iura negant:
Amplius ex aratro se dicunt nolle iugari,
Colla set erecta libera ferre volunt:250
Ammodo non comedunt paleas neque stramina grossa,
Est vbi set granum de meliore petunt.
Sic transformatas formas natura reliquit,
Et monstris similes fecerat esse boues;
Vrsinosque pedes caudas similesque draconum
Gestant, quo pauidus omnis abhorret eos:
Sulphureas flammas emittunt oris ab antro,
Quas, vbi disperse sunt, aqua nulla fugat:
Sit lapis aut lignum, fuerit set quicquid ab estu170
Tactum, comminuens ignea flamma vorat.260
Hec armenta nequit aliquis defendere pastor,
Quin magis in dampnum ruris et vrbis agunt.
In Colchos thauri, quos vicit dextra Iasonis,171
Non ita sulphureis ignibus ora fremunt,
Quin magis igne boues isti crepitancia tecta
Incendunt, que suis flatibus illa cremant.
Non Minos taurus, quem Neptunus dedit illi,
Sic nocuit campis, dum furibundus erat,
Quin magis arua boues isti vastant, et in vrbe
Horrida rite suo dampna furore parant.270
Nessus et in tauri specimen mutatus et armis
Victus ab Eacide, dum sibi bella mouet,
Tam neque Centauri nec et ipse ferox Minotaurus
Hoc metuenda viris tempore bella dabant,
Quin magis ecce boues isti violenter aratra
Linquentes, hominum constituere necem.
Arma sui vacuos operis dispersa per agros
Linqunt, nec solitum ius sibi vomer habet;
Ecce iacent rastri, sic sarcula sicque ligones,
Buris, trabs, crapulus sunt neque restis eis;172280
Nil iuga, nil torquis, nichil aut retinacula prosunt,
Nil sibi paxillus, temo vel ansa iuuant:
Vsus abest aratri, vacat et dentale relictum,
Nec sua tunc crates debita ferre sinunt:
Currus et auriga cessant, cessatque carecta,
Que nichil vlterius vtilitatis habent:
Agricoleque bonis iter vnum legibus absque
Restat, et indomiti sunt racionis idem.
Sic, vbicumque vides, campi cultore carentes,
Vastaque, que nemo vendicat, arua iacent:290
Expectant frustra promissas horrea messes,
Annua si talis regula seruet agros.
Bos leo, bos pardus, bos vrsus, set bouis ipsum
Constat naturam non meminisse suam.
Sic ego pestiferos errare boues quia vidi
Indomitos sulco, mens mea mota fuit.
Prodolor! o! dixi, cessabit cultus agrorum,
Quo michi temporibus est metuenda fames.
Hic dicit se per sompnium terciam vulgi turmam in porcos vidisse transmutatam.
Capm. iiii.
Sompnus adhuc creuit, et lassos occupat artus,
Auget et vlterius sompnia plura michi.300
Cristatos porcos, furiosos, demone plenos,
Post ea percepi stare frequenter ibi:173
Associata simul fuit horum concio multa,
Aera stercoribus inficiendo suis.
Porculus en porcum furiens et aperculus aprum
Consequitur, nec eos amplius artat ara.
Federa cum socio dat verres iuncta nefrendo,
Vt magis euertant congradiuntur humum;
Scropha que Sus sociam porcam sibi consociarunt,
Que magis vt noceant, plura maligna mouent.310
Inmundos porcos sic vidi ledere mundum,
Vix quod erat mundus tutus vt obstet eis:
Non erat aque bladis hominum porcarius vllus,
Qui tunc de solito more fugauit eos;
Non erat in nares torques qui posset eorum
Ponere, quin faciunt fossa timenda nimis;
Nullus et hirsuta nexus constringere colla
Tunc potuit, set eis omne licebat iter.
Deuia natura sic errat ab ordine, mores
Porcus quod porci non habet, immo lupi.320
Inter eos aper vnus erat quem Kancia duxit;174
Terra sibi similem ducere nulla potest.
Emicat ex oculis, spirat quoque pectore flammas,
Cuius ab igne procul vix fuit vna domus:
Fulmen ab ore volat, vrbis afflatibus ardet,175
Ac elephantinis dentibus arma parat:
Feruida cum rauco latos stridore per armos
Spuma, set humano sanguine mixta, fluit;
Stridentemque nouo spumam cum sanguine fundit,
Quem fera de iugulo plebis in arua ruit:330
Que ferit ex capite fortissima subruit ipse,
Preualet insultus vincere nemo suos:
Erigit ad bellum se signifer horrida ceruix,
Inque furore suo tigridis instar habet;
Et sete rigidis similes hastilibus horrent,
Que magis inferni noxia signa gerunt.
Sicut onusta carecta fremit, seu frendet aquarum
Cursus, sicque suus murmura passus habet:
Hec fera crescentes segetes proculcat in herba,
Et cererem paleas triuerat inque leues.340
Creuit aper quod eo maiores herbida monstro
Educat agrestes pascua nulla feras.
Non locus est tutus in quem fera tanta minatur,
Sit nisi celestis, quo mala ferre nequit.
Ira fere mota furias excedit abissi,
Cuius in aduentu patria tota fremit:
Ex aquilone tamen verres venit alter, et apro
Conuenit, vt pariter fossa parare queant.
Tegia silua ferum talem non protulit aprum,176
Quamuis in Archadia maximus ille fuit:350
Non ita commouit in montibus Herculis iram,
Gentibus aut aliis obstitit ipse viis,
Quin magis hii porci, per sompnia quos ego vidi,
Dampna ferunt variis milia mille modis.
Non aper ille ferox, agitabat quem Meleager
In nemorum latebris, tam violentus erat,
Quin magis in porcis furit et violencius istis
Ira nocet, que suis dentibus arma parat.
Nil sedimen vel amurca placet, nichil atque segistrum
Confert, vt dictis sint alimenta feris;360
Non siliquas silue quercinas aut sibi glandes
Querunt, set rapiunt que meliora vident;
Spisse nil feces, aqua nec communis eorum
Sufficit ad potum, set bona vina vorant.
Rustica natura, dum fert incognita vina,
Mortuus vt truncus ebrietate iacet:
Sic gula porcorum viguit, quod in vrbe quietos
Vix poterat proprios diues habere cibos.
Amplius hospicium porcorum non ara fertur,
Sordidus aut puluis lectus habendus eis:370
Immo sua sorde calcarunt regia tecta,
Vrbis et in medio nobiliora petunt.
Nuper deformes modo transformantur, et illos
Qui fuerant porci forma superba colit:
Vt leo qui rugit fuerat grunnitus eorum,
Ad quorum sonitus concutit Eccho nemus.
Hii fuerant porci, maledictus spiritus in quos
Intravit, sicut leccio sancta refert.
Hic dicit se per sompnium quartam vulgi turmam in canes vidisse mutatam.