Capm. x.
O maledicta deo gens perfida, nempe pagani,
Quos incredulitas non sinit esse sacros;
Recta fides Cristi quos horret, nam sine recto
Iure creatoris ligna creata colunt.
Incuruatur homo, sese prosternit, adorat
Ligna, creatoris inmemor ipse sui.334500
Ligna sibi, lapides, que cernit ymagine sculpta,
Quodlibet ipse suum iactitat esse deum.
Quem deus erexit, pronus iacet ante fauillam,
Et sculptam statuam stipitis orat homo;
Orat opem, petit auxilium, nec muta refantur,
Postulat et manibus quos creat ipsa manus.
Quam vacui sensus est et racionis egeni,
Quod dominus rerum res facit esse deos!
O perturbate mentis reminiscere pensa,
Cuius erat primo condicionis homo:510
Ad mentem reuoca titulum, quo te deus olim
Insignem fecit, cum dedit esse tibi.
Nonne fuit primo totus tibi conditus orbis,
Subiecteque tuis nutibus eius opes?
Non fuit ad cultum, factus fuit orbis ad vsum,
Esse tuus seruus, non deus esse tuus.
Que iubet ergo tibi racio, quod vel faber igne
Conflat vel ligno leuigat, esse deum?
O miser, vnde deos tibi dices ydola vana,
Tuque deo similis ad simulacra iaces?520
Omnibus, heu! viciis hec est insania maior,
Numina muta coli, dum nichil ipsa sciunt.
Que nec habent gressum, tactum, gustum neque visum,
Numquid ymaginibus sit reputanda salus?
Ad racionale quid brutum, quid minus illud
Ad vitale genus, quod neque viuit, erit?
Arboris est vna pars sulcus, pars et ymago,
Pars pulmenta coquit, arbor et vna fuit:
Ecce duas partes calco, set tercia sculpta
Nescio deberet qua racione coli.530
‘Fiat eis similis ea qui componit, et ille
Qui confidit eis’: sic iubet ipse deus.
Dignior est sculptor sculpto: concluditur ergo
Quod nimis est fatuus qui colit actor opus.
Nos set ymaginibus aliter fruimur, puto, sculptis,
Non ad culturam ius minuendo dei;335
Nos set habemus eas, memores quibus amplius esse
Possumus, vt sanctis intima vota demus.
Credimus esse deum, non esse deos, neque ritus
Nos gentilis habet: absit ab orbe procul!540
Set cum causa lucri statuas componit et illas
Ornat, vt ex plebe carpere dona putet,
Qui sic fingit opus saltem deuotus ad aurum,
Nescio quid meriti fabrica talis habet.
Cumque deus Moysi fuerat de monte locutus,
Visa dei populo nulla figura fuit;
Nam si quam speciem populus vidisset, eadem
Forma fecisset sculptile forsan opus.
Set deus ex tali sculpto qui spernit honorem,
Noluit effigiem quamque notare suam;550
Est set ymago dei, puto, iuncta caro racioni,
Ex qua culturam vendicat ipse suam.
Vndique signa crucis in honore Ihesu crucifixi
Mentibus impressa sunt adoranda satis.
Vis crucis infernum vicit, veterisque ruine,
Demone deiecto, crux reparauit opus:
Crux est vera salus, crux est venerabile lignum,336
Mors mortis, vite porta, perhenne decus:
Pectora purificat, mentemque rubigine mundat,337
Clarificat corda, corpora casta facit;560
Dat sensus, auget vires, tollitque timorem338
Mortis, et ad martem corda parata facit.
In cruce libertas redit, et perit illa potestas,
Hoste triumphato, que dedit ante mori:
In cruce religio, ritus cultusque venuste
Gentis concludunt omnia sacra simul:
In cruce porta patet paradisi, flammeus ensis
Custos secreti desiit esse loci:
Ecce vides quantis prefulgeat illa figuris,
Pagina quam pulcre predicet omnis eam.570
Mira quidem crucis est virtus, qua tractus ab alto
Vnicus est patris, vt pateretur homo.
Vi crucis infernum Cristus spoliauit, et illam,
Perdita que fuerat, inde reuexit ouem:
Vi crucis in celum conscendit, et astra paterni
Luminis ingrediens ad sua regna redit:
Glorificata caro, que sustulit in cruce penas,
Presidet in celo sede locata dei.
Sic virtute pie crucis et celestis amoris
Surgit in ecclesia gracia lege noua.580
Hic dicit quod, exquo solus deus omnia creauit, solus est a creaturis adorandus, et est eciam magne racionis vt ipse omnia gubernet et secundum merita et demerita hominum in sua voluntate solus iudicet.
Capm. xi.
Semper id est quod erat et erit, trinus deus vnus;
Nec sibi principium, nec sibi finis adest:
Principium tamen et finem dedit omnibus esse,
Omnia per quem sunt, et sine quo nichil est.
Que vult illa potest vt sufficiens in idipsum;
Iussit, et illico sunt que iubet ipse fore:
Cuius ad imperium famulantur cuncta creata,
Hunc volo, credo meum celitus esse deum.
Dum sit aperta dei manus omnia replet habunde,
Auertenteque se, vertitur omne retro.590
Singula iudicio sapiens sic diuidit equo,
Fallere seu falli quod nequit ipse deus.
Res est equa nimis, deus exquo cuncta creauit,
Sint vt in arbitrio subdita cuncta suo.
Cum solo causante deo sint cuncta creata,
Num fortuna dei soluere possit opus?
Que nil principiis valuit, nec fine valebit,
Estimo quod mediis nil valet ipsa suis.
Quis terre molem celique volubile culmen,
Quis ve mouere dedit sidera? Nonne deus?600
Quis ve saporauit in dulcia flumina fontes,
Vel quis amara dedit equora? Nonne deus?
Conditor orbis ad hoc quod condidit esse volebat,
Vt deseruiret fabrica tota deo.
Terram vestiuit herbis et floribus herbas,
Flores in fructus multiplicare dedit:
Invigilat summo studio ditescere terram,
Et fecundare fertilitate sua:
Nec satis est mundus quod flumine, fontibus, ortis,
Floribus et tanto germine diues erat;610
Res animare nouas, varias formare figuras,
Et speciebus eas diuaricare parat.
Diuersi generis animancia terra recepit,
Ingemuitque nouo pondere pressa suo;339
Distribuitque locos ad eorum proprietates,
Iuxta quod proprium cuilibet esse dedit,
Montibus hiis, illis convallibus, hiis nemorosis,
Pluribus in planis dans habitare locis:
Aera sumpsit auis, piscis sibi vendicat vndas,
Planiciem pecudes, deuia queque fere.620
Ars operi dictat formas, opifexque figurat,
Artificis sequitur fabrica tota manum.
Fortune nichil attribuit, set solus vt ipse
Cuncta creat, solus cuncta creata regit:
Est nichil infelix, nichil aut de sorte beatum,
Immo viri meritis dat sua dona deus.
Quicquid adest igitur, sapiens qui scripta reuoluit
Dicet fortunam non habuisse ream:
Hoc fateor vere, quicquid contingit in orbe,
Nos sumus in causa, sint bona siue mala.630
FOOTNOTES:
308 Heading L resumes here
309 1 vocem] visionem DH₂
310 2 acceperat et ex plebis voce
communi concepit L
311 Incipit prologus &c. om. L
312 20 Sic EDL Set T
313 29 Sunt C
314 51 Symon excetraque L si non excecraque D
315 Cap. i. 8 pugna CEDL pungna S pungna H
316 9 obstat ED
317 56 spargis CED
318 65 Desuper EDLT
319 152 Crescit decrescit/crescit D
320 153 Crescit, decrescit] Decrescit subito D
321 168 cunta C
322 174 tegit CE
323 239 No paragr. here CE
324 266 dracho C
325 279 Attamen econtra si iustus D
326 294 obstat CGDL
327 300 anime CEHGDL animi S
328 303 Paragraph here HDL
329 311 illis CE
330 377 Hic SCEHG Hec DLH₂
331 408 resurexit SHT resurrexit CEDL
332 451 f. nosce CE
333 461 nosce CE
334 500, 501 Lingua H
335 536 muniendo (?) C
336 557 signum D
337 559 mentesque CEH
338 561 f. two lines om. T
339 614 Ingenuitque DL