Sidinùs, besoj, e sensa compagnìa
          i zèvin, un davànt e 'l altri dopo,
          coma che'n tal zì i fràris a pàrin via.

          Mi veva partàt ta la fiaba di Isopo
          il pensej daj tramàis ca barufàvin,
          chè ca conta da la rana e surìs, po;

          che tant com’”cumò” e “adès” a si somèjn
          i uns e’i àltris, s’a si tèn ben da mins
          com’che d’acòrdu a vàn prinsìpit e fin.

          E com’ch’un pensej al nàs d’àltris visìns,
          cussì da chel pensej 'n altri al era vegnùt,
          che doplàt mi veva’l timòu taj sintimìns.

          Jò lu jodevi cussì: “Tegnìnt cont di dut,
          par cauša nustra scjù chì sòn stàs befàs,
          tant ch’adès a stàn pasànt un momènt brut.

          Se mal’ intensiòn e rabia ’sòn spošàs
          lòu mi coraràn indavòu pì crudej
          daj cjàns ch’al lièvri davòu ghi còrin, ’famàs.”

          Zà si stèvin indresànt i me cjaviej
          da la poura, e vuardànt sempri ’ndavòu,
          i vevi dìt: “Maestri, no eše pròpit miej

          ch’ti ni plàtis ducju doj? Jò i’ai timòu
          daj Malbràncs; davòu a mi stàn vegnìnt:
          a mi par che di rivà chì ’ncjamò puc ghi vòu.”

          E luj: “Se un spièli i fòs dut lušìnt,
          la to imàgin di fòu no tegnarès
          prin di chè che dentri a ti da turmìnt.

          A sòn apena rivàs i to pensèis taj mès,
          cun chej stes timòus daj mès e’l stes aspièt,
          cussì che par ducju doj’l me consej’l è’l stes.

          S’a nol è’l rivòn a destra masa dret
          d’impedìni ta l’altra bolgia di zì jù,
          i scjamparìn di st’imàgin di cjàsa134, i scomèt.”

          No vèvin nencja tacàt a zì in jù
          cuant che no tant lontàn, cun l’àlis tiràdis
          par vìgnj a cjòini, rivàs i èrin a jòdiu.

          Il me duc mi veva sùbit cjapàt sù, jò’i dìs,
          com’che la mari, sveàda dal rumòu,
          visìn jodìnt li flàmis impiàdis,

          a cjoj sù’l fì e’a cor, sensa jodi’n davòu,
          avìnt amondi pì di luj che di sè cura,

          tralasànt par chèl di metisi majuta 'ntòr, òu ;135
          e jù d’insima da la riva dura
          a pansa ’n sù al era zùt jù da che creta
          che una da li bàndis dal fosàt ’a siera.

          Ta’un canàl no’a maj aga corùt svelta
          cussì par fà cori roda di mulìn
          cuant che ic pì visìn da li pàlis a stà,

          com’il me mestri cuant ch’jù dal orli i zèvin,
          cun me che ben stret mi veva al so pet,
          coma ch’i fòs fì so, no doma un compajn.

          Apena che’i so piè tocjàt a vèvin il lièt
          dal sest bušaròt, belzà a èrin lòu lasù
          tal orli, sensa, po, podej fani dispièt;

          che volùt a veva la providensa dal pì’n sù
          fàju minìstros da la fosa cuìnta,
          ma’l podej zì via di lì ghi veva cjòlt sù.136
          La jù’i vèvin cjatàt zent lustra, e tanta,137          che plan planìn a zeva atòr cuj so pas,
          planzìnt, straca tant, e sensa grinta.

          Mantelìnis a vèvin cun capùcjos bas
          di front dai vuj, fàs dùcjus secònt il taj
          di Clugnì, ’ndà che daj fràris a èrin ušàs.

          “Ndoràs a èrin di fòu, e lùstris pì che maj,138          ma dentri dùtis di plomp, pešànt, mo, e tant,
          com’i condanàs di Fed’rìc e’i so guaj.

          Oh se fadìja’l etèrno partà di stu mant!
          Nu’i vèvin ’ncjamò paràt via a man sanca,
          insièmit cun lòu, il so planzi scoltànt;

          ma pal grant pèis, che zent lì, ch’era straca,
          a zeva’n davànt cussì plan che compàis
          nòufs i cjatàvin ca zèvin pì svels ucà.

          Par chèl jò al duca: “Di scju puòrs tramàis
          a’n d’ese di chej ca si cognòs di fàt o nòn?
          Si’n jòdia cualchidùn ta scju viavàis?”

          E un che’l toscàn’l cognoseva benòn,
          “Stèit fers lì ch’i sèis,” di davòu ni veva sigàt,
          “vuàltris ch’i corèis’n tal scur di stu buròn!

          Forsi i varèis sè ca vi’a ’nteresàt.”
          Alòr il duca voltàt si veva e dìt: “Fèr,
          e dopo và ’ndavànt, tu, cul so pas ralentàt.”

          Apena fermàt, doj premuròns—chistu al è ver—
          jodùt i vevi che’n spìrit èsi cun me a volèvin;
          ma plan, che chì a era stret e’l pèis coma fièr.

          Cul vuli di travièrs, cuant che chì a èrin,
          fìs mi vuardàvin, sensa fà peràula;
          voltàs si’èrin dopo a sè stes e si dišèvin:

          “Stu chì al par vìf da com’cal mòuf la gola,
          e s’a sòn muàrs, cuj ghi dàja’l privilègju
          di zì lìbars dal gran pèis da la stola?”

          Dopo a mi: “O Toscàn ch’al colègju
          di chej puòrs d’ipòcritis ti sòs vegnùt,
          di dìšni cuj ch’i ti sòs no vèjlu’n disprègju.”

          E jò a lou: “Nasùt i soj e cresùt
          ta la gran’ sitàt dal bièl Arno’n riva
          e’i soj chì cun chel cuàrp ch’i’ai sempri vùt.

          Ma vuàltris cuj sèišu, che tant lušignànt
          il dolòu vi còr jù pa li mosèlis?
          Se pena i vèišu ca à un lušòu cussì grant?”

          E un dìt al veva: “Sti mantelìnis zàlis
          a sòn fàtis di plomp tant gros che’i pèis
          sos a fàn tant cjulà li so balànsis.

          Fràris Godìns i sìn stàs, e bolognèis;
          chistu Loderingo e jò Catalan
          i’èrin clamàs, e a Firense ni vèis

          elešùs, ’ndà che prin sielzùt dom’ùn an d’àn
          par tegni la so pas, e'i sìn stàs taj
          che’i efiès là dal Gordingo139 ’ncjamò a stàn.”

          Jò i vevi tacàt: “O fràris, i vustri maj…”;
          No vevi dìt di pì, ch’al vuli un mi era vegnùt
          cal era'n cjera ’in cròus metùt cun tre paj.

          Cuant che jodùt ni veva a si ers dut cuntuarzùt,
          in ta la barba cun grancj’ suspìrs soflànt,
          e’l frari Catalàn, ca si era necuarzùt,

          mi veva dìt: “Chel conflit ch’i ti stàs oservànt
          al veva consiliàt i Farišèos cavera miej
          pal pòpul un omp ai martìrs mandà ’ndavànt.

          A travièrs al è—e nùt—di stu troj intej,
          com’ch’i ti jòs; e a è just cal sinti
          d’ognùn cal pasa’l gran pèis cal à da vej.

          Cussì a è volùt ch’encja so misièr al stenti
          ta sta fòsa, e’i àltris dal consìlio:140          grant dàn paj Ebrèos; chist’in mins tènti.”

          Alòr maraveàt al era stàt Virgìlio
          di chèl cal era dut distiràt in cròus
          e pestasàt ta stu eterno ešìlio.

          Ghi veva alora 'ndirisàt al frari sta vòus:
          “Vi displašarèsia, podìnt, di dìšni
          se’n davànt a destra’n’dè post pì spasiòus

          par podej fòu—nuàltris doj—zìghini,
          sensa vej da costrìnzi i ànzui nèris
          di vignì fòu da stu font a butani.”

          Al veva duncja rispundùt: “Pì ch’i no ti spèris
          a si visina un scoj che dal grant sìrcul
          al taca e al cujèrs dùtis li bòlgis,

          fòu che chista; chì’l para via’l pericul:
          ma’i podèis ben zì sù par chista frana141          che’nsima’l rivòn a fà un puc di rincùl.”

          Il duca, penseròus, al era jù di vena;
          ma dopo: “Bušiàr al è stàt’n ta sta fogna
          chèl che’i pecjadòus par ca’l rimpina.”142
          E’l frari: “Contà i’ai sintùt a Bologna
          daj vìsis di stu diau, che fra chej i’ai sintùt
          cal è pari dal fals, sta gran carògna.”

          Alora il duc a cjaminà si veva metùt,
          cun encjamò’n muša un sen di rabia;
          e jò pur daj ’ncargàs via’i soj zùt,

          seguìnt dal me bon duc la segnada via.

          Là ’ndulà che’l àn al è’ncjamò zovenùt
          cuj ràis dal soreli dal’Acuàri tempràs
          e zà li nòs dì èsi compàgnis dal dì’an volùt,

          cuant che’n taj cjàmps a sòn da la bruša lasàs
          i sens lušìns da la so biela sòu blancja,
          ma ai ràis cjàls a vègnin sùbit platàs;

          chel pastòu che roba par li piòris ghi mancja,
          al leva sù, al vuarda, e’l jòt ducju i pras
          ca lùšin blancs; a si bat’l cjàf, e duncja

          in cjaša’l torna; al scjàsa rabiòus i bras,
          com’un puòr diàu ca nol sà pròpit se fà;
          dopo al torna fòu e’l sperà ghi rinàs

          jodìnt che il mont a si vòu dut rifà,
          lì par lì; e al cjoj sù la scoria,
          e li so piòris vièrs il pàscul zì a li fà.

          Plen di poura i’eri cuant che dal duc l’aria
          jodùt i vevi che la so front’a turbava,
          ma’l serèn stu mal al scorsava sùbit via;

          chè, cuant che nu al punt guàst si rivava,
          il me duca vièrs di me a si'era voltàt
          cul bièl fà che al piè dal mont’zà’l mostrava.

          I bras al veva vierzùt, e dopo vej pensàt
          un puc sul miej mòut di podej frontà
          la frana, in sù cuj so bras mi veva pocàt.

          E coma chèl cal fà ma encja atènt al stà,
          e’l pensa sempri sul se fà pì 'ndavànt,
          cussì, cuant ch’i èrin rivàs’n ta la cresta

          d’un scoj, zà’l vuli’l veva’n ta’un clap pì’ndavànt
          e dìt mi veva: “Tenti ben dur’n ta che piera lì,
          ma stà ’tènt ca no sedi una ca stà sbrisànt.”

          No si podeva zì cun tant di cjapièl ulì,
          che nu alora, luj lišej, e jò pocàt,
          sù’i scalàvin, cun man e piè, che parèit lì.

          S’a no fòs che dal rivòn lì ch’i’eri ’mpostàt
          pì dal’altri’l orli al era a man,
          no saj luj, ma jò, po, i sarès lì restàt.

          Ma parsè che’l Malbòls vièrs chel ledàn
          da la cort pì'n bas al và sempri’n riva’n jù,
          li rìvis d’ogni un daj fosàs a àn

          un àrzin cal và’n sù e un cal và’n jù:
          ma’i èrin lo stes plan plan rivàs ta la punta
          ’ndà che l’ùltima piera a steva par colà jù.

          Di tirà flat i fevi fadìa, e tànta,
          che cuant ch’i eri sù i no la podevi pì,
          ànsi sintàt mi eri apena’n cresta.

          “Àlsiti sù, poltròn; no ti pòs stà chì,”
          mi veva dìt il mestri; “che sintàs in pluma
          no si otèn fama, nè stànt tal jèt di dì;

          e cuj che sensa d’ic la vita’l cunsuma,
          amondi puc di sè’n ta la vita’l lasa,
          coma fun in aria o in aga la spluma.

          Leva sù: vìns’l ’vilimìnt ca ti sbasa
          cun chel spirt ch’ogni batàlia al vìns,
          se il cuàrp pešànt a no lu sclisa.

          Da scalà ti’as encjamò tancju scjalìns;
          no basta da scju chì èsi partìt:
          daj, mostra’l to mèrit, s'i ti mi ’ntìns.”

          Alòr mi soj levàt e mostràt furnìt
          di lena miej di chèl ch’i mi sintès,
          e dìt i vevi: “Và, che jò i soj fuàrt e ardìt.”

          I vìn tacàt a zì sù par chel scoj stes
          cal era stret, ’ncrepàt e malmetùt
          e rìpit tant pì di chèl di puc di prin d’adès.

          Zìnt sù’i parlavi par no someà fiacùt,
          cuant che dal’altri bus i vevi sintùt ’na vòus
          che di fà peràulis a varès puc podùt.

          Sè cal veva dìt no vevi capìt nencja dal colm rocjòus
          di chel arc che punt ghi fà chì al fosàt:
          in mòtu al era e scura la so vòus.

          Ma’i vuj vifs—encja s’in jù i’eri voltàt—
          a no podèvin rivà’n font, pal grant scur;
          alora jò: “Tu ti sas, Mestri, sè ca tocja vej fàt

          par rivà’n ta l’altr’ àrzin e zì jù dal mur;
          pars’che, com’ch’jò i sìnt ma i no capìs,
          cussì la jù i jòt ma cognosi a mi’è dur.”

          “Diši i podarès,” al veva dìt. “ma nuja’i ti dìs
          che’l fà; parsè che la onesta domanda
          si’a da seguì cul fà e no cun cjacaràdis.”

          Nuàltris i èrin zùs jù dal punt par che banda
          ’ndulà ca si unìs cul otàf àrzin;
          da chì la bolgia i la vìn ben joduda;

          e jù jodùt i vevi ca si’ntorgolàvin
          sarpìns orìbils di dùtis li sòrtis
          che al recuardaju’ncjamò mi tormèntin.

          Nisùn pì vant, Libia, pa li to dùnis!
          che se di jàcui, fàres, e calìdros
          ti prodùšis, e àltris coma li cèncris,143
          nè si tancju nemaj ’mpestàs e lùdros
          ti’as maj mostràt, nencja’n duta l’Etiopia
          o adiritura insima dal Mar Ros.

          ’N tà stu sbušighès di sbis fàighi spìa
          si podeva a la’mpaurida zent nuda,
          sensa’l sperà d’un bus o ’litropìa144:

          daj madràs ghi era stada ogni man leàda;
          par davòu gh’imbušàvin cjàf e coda,
          e par davànt a èrin duta na’ngropada.

          Èco che a un cal era da sta banda
          intòr ghi veva svuisàt un sarpìnt e muardùt
          là che la cadopa a è cul cuèl unida.

          Il scrivi na “i” tant svelt no’ai  maj jodùt
          com’che chèl si’a’mpijàt e brušàt, e dut
          in siniša colànt a si’a ridušùt;

          e cuant ch’in cjera a si era cussì distrušùt,
          il pòlvar si'era metùt a rifasi da sè
          e chèl di prima ’l era tornàt dut par dut:145
          par chej che di dut a sàn, cussì a è
          che la fènis a mòu e dopo a rinàs
          cuant ch’a la fin dal cuint sècul visina a è:

          nè d’èrba nè blava in vita ’no pàs
          ma doma di gòtis d’incèns e d’amòma,
          e nard e mìra a ghi sòn’l ùltin imbràs.

          E com’chèl cal cola, e nol sà coma,
          par fuarsa d’un brut spirt che’n cjera lu tira,
          o di cualch’altri malàn che’l omp al doma,

          cuant ca si alsa e intòr si mira,
          dut stupidìt da chel grant patimìnt
          cal veva sufrìt, vuardànt al suspira;

          cussì’l pecjadòu dal so 'nsiminimìnt.
          O potènsa di Diu, cuant ca è severa,
          che cussì’a slavinèa cuant ca stà punìnt!

          Il duca ghi veva ’lòr domandàt cuj cal era;
          e chèl: “I soj plombàt da la Toscana
          puc timp fà’n ta sta salvadia di galera.

          La vita bestiàl mi’a plašùt, no l’umana,
          parsè che mul i soj stàt; e’i soj Vani Fus,
          bèstia, e Pistòja mi’era na tant degna tana.”

          E jò al duca: “Ca no si la svìgni da stu bus!
          Domàndighi par se colpa cal è ca jù;
          che jò’i lu ai jodùt com’omp di sanc e rabiòus.”

          Il Fus chistu al era ben rivàt a capilu
          e vièrs di me’l cjàf e’l so spirt al vev' alsàt
          e plen di vergogna si podèva jòdilu;

          dopo al veva dìt: “Pì mi displàs ch’ti mi’as cjatàt
          in ta che mišeria ’ndà ch’i ti mi jòs
          che cuant che da l’altra vita i’soj stàt troncàt.

          Negà chèl ch’i ti mi domàndis i no pòs:
          chì jù i soj metùt parsè che jò’i soj stàt
          ta la sacristìa lari di mòbui e cros,

          e di chistu 'n altri’l è stàt acušàt.
          Ma par che tu di sta vista no ti gòdis,
          se maj chiscju poscj’ scurs ti varàs lasàt,

          di sè ch’i ti viši i vuej ch’i ti scòltis:
          Pistoja daj Nèris a vèn dimagrida:
          dopo a rinova Firense zent e ušànsis.

          Vapòu Marte’l tira fòu di Val Magrada
          cal è di nulòns scurs inglusàt;
          e’n ta na violenta burascjada

          insìma dal Cjàmp Picèn’l combati’l vegnarà fàt;
          alòr luj a colp’l caligu al scorsarà
          cussì che ogni Blanc al vegnarà ferìt.

          E’i ti l’ai dìt pars’che displašej ti farà.146

          Il lari, a la fin da li so peràulis,
          li mans mostràt al veva cun dùtis dos li fìghis,
          sigànt: “Ciò, Diu, èco chì li to mišùris!”

          E sùbit mi’èrin li sbìsis amìghis,
          parsè che una il cuèl a ghi veva 'nsiarpàt
          com’par dišghi: ‘Nuja pì i ti dìšis’;

          un'altra ghi era zuda atòr daj bras, e leàt
          inta’un grop cjàf e coda là ’ndavànt,
          cussì ca nol varès maj pì nuja scjasàt.

          Ahi, Pistòja, parsè no statu pensànt
          d’insinišìti e di fà colà i to murs,
          chè dom’pal mal la to siminsa a và ’ndavànt?

          In ta stu 'nfièr, ta nisùn daj so sìrcui scurs,
          nol è maj stàt cuntra Diu spirt cussì rogànt,147          nencja chèl colàt a Tebe, jù daj murs.

          E par sempri mut al era zùt via scjampànt,
          e jò jodùt i vevi un sentàuri dut rabiòus
          che “’Ndà cal è’l crùt?” al vegneva clamànt.

          I no cròt che Marema cussì tancju schifòus
          di madràs vùt a vès coma luj’n ta la schena—
          fin lì che omp al par—di ducju’i colòus.

          Davòu da la cadopa, in ta la schena,
          cu l’àlis vièrtis, pojàt al era un dragòn;
          e chèl al brùša ognùn che’l cašu lì lu mena.

          Dìt al veva'l mestri me: “Chistu al è Cacòn
          che sot la pica dal Mont Aventìn
          pì vòltis un lac di sanc fàt al veva, il bestiòn.

          A nol và cuj so fràdis148 pal stes cjamìn,
          pa la trufa che 'l imbrojòn al veva fàt
          di che gran mandria che vùt al veva visìn;

          alora il so fà da furfànt si era fermàt
          sot li menàdis di Èrcul, che forsi
          sent ghi’n  eva dàtis, ma doma dèis ghi vèvin bastàt.”149
          Luj’l parlava; chel altri ’lu jodeva zì;
          dut ta un colp tre spirs a èrin lì capitàs,
          che nè jò nè luj necuarzùs si èrin, lì par lì,

          fin che sigàt a vèvin: “Coma’i sèišu chì fra’i danàs?”:
          alora’l nustri parlà i vèvin smetùt,
          e vièrs di lòu atèns ’si èrin voltàs.

          Jò’i no ju cognosevi; ma a era susedùt,
          coma ca era tanti altri vòltis capitàt,
          che prin na roba, dopo n’altra i vëvin sintùt.

          E cussì: “Cjànfa ’ndulà cal è restàt?”
          Jò alora, par che’l duca’l stès atènt,
          il me dèit da barba a nas i vevi pojàt.

          Adès tu, letòu, di crodi stà ben atènt,
          che chès ch’i conti, a no sòn maravèis,
          ch’jò stes ch’i li ài jodùdis li cròt a stènt.

          Mentri ch’jò a lòu ghi alsavi li sèis,
          un grant sarpìnt cun sèis piè si veva butàt
          intòr d’un di lòu, e svelt com’i pensèis

          cuj piè di miès la pansa ghi veva ’ntorgolàt
          e cun chej davànt i bras ghi veva cjapàt;
          li mosèlis pur a ghi veva dopo ben becàt;

          i piè di davòu ta li cuèsis al veva slungjàt
          e la so coda tal miès ghi veva metùt,
          e davòu la schena di nòuf distiràt.

          L’èdera sù par un àrbul i no’ai maj jodùt
          ca si rimpìna com’st’orìbil fiera
          che’n tal cuàrp da l’altra si veva ’ncjastràt par dut.

          I doj cuàrps si èrin dopo unìs com’se cjera
          cjalda a fòsin stàs, misturànt il so colòu,
          tant ca nol pareva pì, nencjùn, chèl cal era,

          coma ca si forma davànt dal brušòu
          da la cjarta un colòu cal è tant scur
          ma ca nol è neri, encja se’l blanc al mòu.

          I’àltris lu vuardàvin, ognùn puc sigùr
          e sigànt: “Ejlà, coma ch’i ti stàs cambiànt!
          Jòitu ch’i no ti sòs pì doj, nè un pur.”

          Zà a stèvin i doj cjàfs dom’un doventànt;
          a someàvin, chìscjus, do figùris miscjàdis
          in ta na muša; e no pì dos da chì ’ndavànt.

          Doj bras si èrin fàs da cuatri menàdis;
          cuèsis cu li gjàmbis, e pansa e pet,
          in ròbis maj jodùdis si èrin cambiàdis.150
          Anulàt’l era ogni inisiàl aspièt:
          nè doj nè un st’imàgin sformada
          a pareva; e plan si veva movùt’n ta stu stret.

          Com’che la sbisa sot da la scoria granda
          daj dìs cjaniculàrs, zìnt’n ta na nova brusa
          a và scjavasànt la strada’n ta na lampada,

          cussì’l pareva, vegnìnt vièrs la pansa
          daj altri doj, un madrasàt impijàt,
          lìvit e scur, com’na barba griša;

          e’n tal bugnìgul, là che par prin’l vèn  supàt
          il nustri alimìnt, un di lòu si veva ’mpiràt
          e davànt di luj al era sùbit dopo colàt.

          Chel impiràt, sidìn, al veva doma vuardàt;
          ànsi, cùj piè fermàs, al sbadajàva,
          coma che sun o fièvra lu vès tacàt.

          Luj’l sarpìnt, e’l sarpìnt luj’l vuardava;
          un pa la plaja e l’altri pa la bocja
          fun a soflàvin e’l fun si scuntrava.

          Cal taši ormaj Lucàn ulà cal tocja
          daj puòrs diàus di Sabèl e di Nasìdio,
          e che ben al sinti sè ca ghi và dongja.

          Cal taši di Cadmo e d’Aretus’ Ovìdio;
          che se chèl in madràs e l’altra in font
          poetànt al convertìs i no lu ’nvidièj jò;

          che maj, ma maj, do natùris front a front
          al à tramutàt, cussì che li dos fòrmis
          a cambiàsi di sostansa’ghi’an fàt front.

          Insièmit tegnùt si vèvin a sti règulis,
          che il sarpìnt la coda al veva 'nforcjàt
          e’l ferìt strenzùt al veva ben ben li tàlpis.

          Li gjàmbis pur cu li cuèsis si vèvin tocjàt
          e’ncolàt cussì che dop’un puc la zuntura
          zuntura a no varès pì someàt.

          La coda rota a cjoleva la figura
          ca si pierdeva’n tal’omp, e la so pièl
          si feva mola, e chè dal’omp dura.

          I bras, jòt ben, si ritiràvin sot il cuèl,
          e i doj piè dal madràs, che curs a èrin,
          tant si slungjàvin cuant che chej a zèvin sot pièl.

          I piè davòu a s’intorgolàvin
          doventànt il coso che 'l omp al plata,
          mentri che dal so, puòr omp, in doj si fèvin.

          Intànt che al un e al altri si cambiava la fumata
          in colòu nòuf, e ghi feva vignì’l pel sù
          par chì, e par lì ghi deva na lisaduta,

          un a si era levàt e’l altri al era colàt jù,
          ma sensa distudà chej triscj’ di fanaj
          che sot di chej ducju doj’a cambiàvin mušu.

          Chèl dret tiràt si veva vièrs li tèmpis asaj,
          e di duta che roba che là a era zuda,
          l’orèlis si vèvin formàt, che vùt nol veva maj.

          E da la matèria pì’n davòu restada,
          cun pucja in muša un nas si veva formàt
          e cul rest na bocja d’omp ghi era formada.

          Chèl pojàt, il mušu ’ndavànt al veva slungjàt
          e li orèlis ritiràt dentri dal cjaf,
          com’che da’un lacaj a vèn cussì spes fàt;

          e la lenga, ch’unida a era, e claf
          di tant trabascjà, sclapada si era; e chè a fòrcja
          ’n’tal altri sierada si era; e’l fun fer, da sclaf.

          L’ànima, che doventada ’era bèstia,
          a scjampava subulànt par il fosàt,
          e’ndavòu ghi và’l altri, cal spuda e’l tabàja.

          Ma èco cal veva li spàlis nòvis voltàt,
          dišìnt al ters: “I vuej che Buoso151 al zedi
          e ca si strisìni ben in ta stu bušàt.”

          Cussì la zinìa di sta bolgia jodi
          mutà e tramutà podùt i vevi, e ca
          mi scuši’l nòuf se sempri sclet i no pòl èsi.

          Cunfùs i me vuj mi era capitàt cà
          ca fòsin un bièl puc, e’l me spìrit pur;
          lo stes i'u vevi ben jodùs zì via di cà;

          fra lòu al era Pùcjo Sciancàt, par sigùr,
          e luj al era ’l unic da li tre figùris
          la forma di prima a tègnisi dur:

          chel altri’l era chèl152 che tu, Gaville, ti plànzis.

          Gòt, Firense, para via a dati vànt,
          bàt pur par mar e par cjera li to àlis,

          che’n tal infièr al è’l to nòn ca si spant!153
          Ca jù i’ai cjatàt sinc daj to grancj’ làris,
          sitadìns tos, par me vergogna granda,
          e tu in grant onòu no ti ti àlsis.

          Ma se’l ver a s’insumièa’n matinada,
          tu ti vegnaràs a provà fra puc timp
          la maldisiòn, e pì, da Prat augurada.154
          Se cussì zà’a fòs, al sarès il so timp:
          ca susedi pur, che cussì ghi tocja!
          Pì mal i staraj cul zì ’ndavànt dal timp.

          I èrin partìs, e sù par chej tocs di rocja
          che prin a zì jù a ni vèvin judàt
          al era zùt il duca, che fàt mi veva da clocja;155
          e proseguìnt par chel solitari trat,
          tra che schègis e che pùntis dal scoj,
          sensa la man il piè ’si varès blocàt.

          Sè mal che sintùt i vevi, e encja ’dès ch’i soj
          chì i sìnt cuant che’n mins mi vèn chèl ch’i’ai jodùt,
          che’n ta dut il me inzèn i no mi poj,156
          ca no si diši che chì a mancjava virtùt;
          cussì che, se stela buna, o encja miej,
          mi veva dàt dal ben, i no vorès’n me ’nvìdia vej vùt.

          Cuant che’i contadìns si ripòšin taj pajòj
          in taj dìs che chèl che il mont al sclarìs
          a si tèn mancu platàt ai nustri vuj,

          e com’ca scambièjn post muscjns e mòscjs,
          tanti lušìgnis a s’jòdin jù ’n valada
          ’ndà che’l daràt al è e li vendèmis;

          di altritanti flàmis a era pur ’luminada
          l’otava bolgia, com’che jò mi eri necuàrt
          da là ca s’jodeva la part pì fonda.

          E coma chèl che cuj òrs vendicàt’l veva’l tuàrt
          jodùt al veva’l cjàr di Elìja al partì,
          cuant che’i cjavaj in sù si èrin butàs fuàrt,

          che zighi davòu cuj vuj nol podeva pì,
          fòu che d’jodi la flamuta besola
          com’na nuluta, ch’in sù al jodeva zì;

          cussì a si mòuf ognuna pa la gola
          dal fosàt, che nisuna a mòstra’l platàt;
          ogni flama a tèn un pecjadòu e no lu mola.

          D’insima’l punt in jù’i vuardavi, pleàt,
          che s'i no mi vès ta’un clap tegnùt dur,
          jù’i sarès colàt sensa vignì pocàt.

          E’l duca, ch’jò i stevi atènt si veva necuàrt luj pur,
          mi veva dìt: “A sòn spirs dentri li flàmis;
          ognùn s’inglusa di chèl cal àrt sigùr.”

          “Mestri me,” rispundùt ghi vevi, “sè ch’ti mi dìšis
          mi fà stà pì sigùr; ma zà’i vevi crodùt
          che cussì a fòs; ma i’ai pur gust ch’i ti mi còntis.

          Cuj eše’n tal fòuc cal è cussì dividùt,
          lasù, cal par’l flamà da la foghera
          ’ndà ch’Entòcli cul fradi157 al era stàt metùt?”

          E luj a mi: “Là dentri a si martìra
          ’l Ulìs e Diomèt, e cussì ’nsièmit
          a vàn a la vendeta com’a l’ira;

          in tà la flama si sinteva’l planzi, fit,
          da la vuàita dal cjavàl cal era puarta
          di ’ndà che chèl che fondàt al veva Roma al era partìt.

          Al era’l planzi, dentri, da l’art che, muarta,
          Deldàmia ’ncjamò a sufrìs par Achìl,
          e pur dal Paladi’l dolòu a si parta.”

          “Se dentri di chel sfavilà ghi’e pusìbil
          parlà,” i vevi dìt, “Mestri, jò’i ti vuej preà
          e preà di nòuf che’l me preà’l vali par mil,

          che dut par nuja nol sedi’l me preà
          che che ’ncuarnada di flama chì a vegni:
          jòdiu i vorès cussì tant ch’in jù ti m’jòs pleà.”

          E luj a mi: “Il to preà i vuej tegni
          in granda stima, e ben i lu scolti;
          ma fà che la to lenga ’si ritegni.

          Lasa ch’i parli jò, che jò’i ti parti
          sè ch’i ti vòus; che lòu no volarèsin
          forsi—parsè che grècs a èrin—scoltati.

          Dopo che la flama vegnuda ni’era visìn
          ’ndà ch’al me duc ghi pareva just il lòuc,

          cussì ghi veva dìt’a lòu che lì a scoltàvin:

          “O vuàltris ch’i sèis in doj dentri d’un fòuc,
          s’jò i’ai di vu’n vita alc meretàt,
          se da vuàltris meretàt i’ai tant o puc,

          cuant ch’i’ai’n tal mont li àltis rìghis creàt,
          stèit fers li; ma ’l un di vu’ cal diši cà
          ’ndulà che, pierdùt, al è muàrt e soteràt.”

          Il cuàr pì alt da la flama antica
          tacàt al veva a mòvisi bruntulànt
          coma chè che’l vìnt lu scjasàs in là e’n cà;

          alora la punta’n cà e’n là zirànt,
          nencja ca fòs stada na lenga ca parlàs,
          com’na curìnt la vòus a veva fòu sgorgàt: “Cuant

          ch’i’ai lasàt Circe, che cun chel so làs
          mi veva par pì d’un àn dongja Gaeta tegnùt leàt,
          prima che cussì Enea ’la clamàs,

          nè’l ben ch’i volevi al fì, nè la pietàt
          pal me pari vecju, nè’l dovùt amòu
          che a Penelope podùt i varès vèighi dàt,

          mi veva dentri podùt vìnsi chel ardòu
          ch’i vevi di doventà dal mont espèrt,
          e daj vìsis dal omp e di ogni so valòu;

          ma’i mi eri dret butàt'n tal mar alt e vièrt
          cun na navuta e cun che compagnia
          pìsula ca no mi veva maj lasàt dešèrt.

          Da spiàgja a spiàgja i’eri zùt, fin in Spagna,
          fin in Maròc, e in Sardegna encja,
          e’n ta l’ìšulis che’l stes mar al bagna.

          Jò e’i compàis i’èrin zent straca e vecja
          par cuant che rivàs i èrin ta chel post stret
          indulà che Èrcul i sens lasàt al veva'n rocja

          par che’l omp nol zès pì’n là dal stret:
          da la man destra lasàt i vevi Sivìl;
          e da che altra belzà bandonàt Set.

          ‘O fràdis,’ dìt ghi vevi, ‘che par sent mil
          perìcuj i sèis rivàs fin a sta fin dal mònt,
          in ta sta vèa, ca ni è fina com’un fil,

          daj sèns ch’encjamò ni rèstin ta stu mont,
          no stèit diši di no a l’esperiensa
          di chel mont sensa zent, di là dal tramònt.

          Consideràit ben la vustra siminsa:
          fàs no sèis stàs par vivi da salvàdis
          ma par zì’n sercja di virtùt e cognosensa.’158
          Cun stu discòrs stàdis ghi èrin ben ingusàdis
          ai compàis li rašòns par parà ’ndavànt,
          che par fermàju i varès fàt grandi fadìis;

          e voltàt la nustra popa vièrs’l levànt,
          i rèmos àlis a doventàvin p ar stu mat di svuàl;
          plan plan a man sanca i zèvin voltànt.

          Belzà dùtis li stèlis dal polo austràl
          a jodeva la nòt, e’l nustri al era tant bas
          che jù al steva’n compagnìa dal scuàl.

          Sinc vòltis a èrin stàs impijàs e sieràs
          chej lumìns ca èrin sot da la luna,
          dopo ch’i vèvin scjavasàt chel grant pas,

          cuant ch’jodùt i vèvin, encjamò lontana,
          na montagna 159scura e alta tant
          che cussì maj no’n vevi joduda nisuna.

          La vista dàt ni veva ’legrìa, fin cuant
          ca veva da stu nòuf post ’na bufera tacàt
          ca veva ben batùt la prua là’n davànt.

          Naf e aga tre vòltis zì ’n ziru a veva fàt:
          a la cuarta la popa zuda a era’n sù
          e la prua’n jù, com’ca era destinàt,160
          fin che’l mar sù di nu ni veva sieràt jù.

          La flama ’era zà ’ndresada e cujèta,
          dopo’l so parlà, e via da nu’ a zeva
          cu la licensa dal me bon poèta,

          cuant che n’altra che davòu ghi steva
          i vuj mi veva fàt voltà’n ta la so punta
          da ’ndulà ch’un sùn confùs al vegneva.

          Coma’l nemàl siciliàn, cun dentri’l lamentà
          di chèl—e par prin cun chèl al mugnava—
          che al falu, trist al era stàt, cussì si conta;161
          cu la vòus dal aflìt al bovolava
          tant che, encja s’al era dut fàt di ramp,
          lo stes a pareva che na vura al sufriva;

          cussì, sensa vej nè bus nè altra via di scjàmp
          da cuant che’n tal fòuc, in ta’un sclopetà da mas
          si convertiva’l so puòr parlà, lamp a lamp.

          Ma dopo cal veva tacàt il so viàs
          vièrs la punta, e dàt ghi veva chel guìs
          a la lenga cuant che'n sù’l zeva dal bas,

          diši i vèvin sintùt: “O tu ch’i ti sìntis
          la me vòus e che’l to parlà al è lombàrt,
          e’i ti’as dìt: ‘Istra ten va; di più non t’ad욒 ’,162
          parsè ch’jò’i soj chì forsi un puc’n ritàrt
          nòsta zì, ma tabàja pur cun me un puc:
          t'jòdis ca no mi displàs a mi, e jò’i àrt!

          Se tu i ti sòs’n ta stu mont svuàrp da puc
          colàt da la sù—da che biela cjera
          latina da’ndà che la colpa i’ai, puòr cuc—

          dìšmi se’i romagnòi ’an pàs o guera;
          ch’jò’i’eri di che montàgnis fra Urbìn
          e’l pas ca si vièrs al Tevere, a plera.”

          Jò’i vuardavi in jù, atènt e sidìn,
          cuant che’l me duc'a mi’a’n tal flanc tocjàt
          dišìnt, “Tabàja tu, che chistu al è latìn.”

          E jò che di diši i’eri preparàt,
          sens’ešità scuminsiàt i vevi a parlà:
          “O spirt, ca pàr ch’i ti sèdis la jù platàt,

          la Romagna a no è, nè maj no era, ulà,
          sensa guera in tal còu daj so tiràns;
          ma al momènt no si jòt ulà nisùn lotà.

          Ravèna a è com’ca è stada da tancju àins:
          ’l àcuila da Polenta là a si cova,
          cussì ch’encja Cervia’a cujèrs cuj so plumìns.

          Sta cjera163, che zà fàt a veva la so lungja prova,
          e daj fransèis un mar ros di sanc, miga puc,
          sot ramàsis vèrdis a si tegneva.

          E’l mastìn vecju e il nòuf da Verùc,
          che tant mal a vèvin Montagna governàt,
          a si’u jòt là ca grugnìsin, e pì di un puc.

          Là di Lamòn e Santera, ogni sitàt
          guidada ’è dal leonùt dal nit blanc,
          cal cambia banda da unvièr a estàt.

          E chè ca vèn dal Savio bagnada di flanc,
          cussì com’ca si cjata tra plan e mont,
          tal stes mòut a vìf, sot tiràn e stàt franc.

          M’adès cuj sòtu? Dìšnilu ch’i lu tegnìn cont:
          nost’èsi dur pì che cualc’altri’l è stàt,
          se’l to nòn al mont al riva’a fàighi front.”

          Dopo che’l fòuc al veva’un bièl puc rugnàt
          tal so mòut, la so punta fina ’l veva movùt
          di cà, di là, e’n fin a chistu ghi veva dàt flat:

          “Se jò’i crodès da rispùndighi in dut
          a cualchidùn che maj'l tornàs tal mont,
          di flameà sta flama a no varès pì volùt;

          ma sicoma che pròpit maj da stu font
          nol è maj tornàt vif nisùn, s'i sìnt just,
          sensa timòu d’infàmia di disti i soj prònt164.

          Omp di guera i soj stàt, e dopo frari cun gust,
          crodìnt di fà, cussì sinturàt, penitensa;
          e dut a sarès susedùt ta stu mòut just,

          s’a no fòs pal grant predi165—che schifènsa!—
          ca mi’a rimetùt’n ta li primi còlpis;
          e coma e parsè, èco la sostànsa.

          Mentri ch’jò i eri forma cul sanc’n ta li vènis
          che dàt mi veva me mari, il me fà
          nol era da leòn, ma da vòlpis.

          La furbìsia, la scaltrèsa e’l imbrojà
          ben mi zèvin e tant i ušavi la so àrt,
          che fin’n fìn dal mont al era dut’un fà.

          Cuant ch’i mi eri jodùt rivà’n ta che part
          da la me etàt ’ndà ch’ognùn’l dovarès
          calà li vèlis e zì ’ndavànt mancu fuàrt,

          il plašej di prin schifo mi fev'adès;
          dut pentìt, al mont dìt ghi vevi i me adìos;
          ah puòr bašovàl! e zovàt a varès.

          Chel principe là daj nòufs Farišèos,
          stìnt fašìnt guera dongja dal Lateràn,
          e nè cuntra Saracèns nè Gjudèos,

          parsè ch’ ognùn daj so nemìs al era Cristiàn,
          e nisùn al era stàt Acri a vìnsi,
          nè mercjadànt al era stàt là dal Soldàn;

          nè i òrdins sàcris nè pur ’l alt ufìsi
          ghi vèvin fàt da guida, nè in mè il cordòn
          che fràris pì màgris a vèvin par strìnzisi.

          Ma com’ Costantìn vùt al veva Silvèstri’l bon
          dentri di Siràt par vuarìlu da la lèvra,
          cussì chistu volùt al veva ch’i lu judàs benòn

          par vuarìlu da la so granda fièvra:
          volùt al veva ch’i lu consiliàs, ma'i vevi tašùt
          pars'che ogni so peràula stramba a era.

          E dìt al veva di nòuf: ‘Nosta sospetà dut;
          jò’i ti asòlf, e tu’nsègnimi coma fà
          par che’l Penestrìn al zedi jù dal dut.

          Il cjèl jò’i pòl ben vièrzi e sierà,
          coma ch’i ti sàs; però a sòn dos li clafs
          che’l me antecesòu nol à volùt curà.’

          Alora pocàt mi vèvin i argumìns gràfs
          là ’ndulà che’l taši al sarès stàt pešu,
          e dìt i vevi, ‘Pari me, pars’che asolusiòn ti mi dàs

          da chel pecjàt ch’adès mi fà colà’n jù,
          il prometi al lunc ma il mantegni puc fuàrt
          ti farà trionfà tal to alt di la sù.’

          Francèsc si veva fàt avànt, dopo ch’i’eri muàrt,
          par me; ma un di chej cjalinòus di cherubìns
          al veva dìt: ‘Làsilu chì166. A no mi fà tuàrt.

          Al à da zì la jù, fra i me meschìns
          par chel consej da ludro cal veva spartìt,
          che da chè’n cà ghi sìn stàs sempri visìns;

          che asòlvi no si pòs chèl ca no si’a pentìt,
          nè pentìsi e volej al stes timp si pòs,
          che stu contradì a nol vèn consentìt.’

          Oh puòr me! Pì svelt sveàsi nisùn’l pòs
          coma cuant che’ngrimpàt mi veva e dìt: ‘Forsi
          no ti pensàvis che jò’un lòic167 i fòs’!

          A Minos mi veva partàt, che la coda a voltasi
          atòr dal cuàrp si veva metùt vot vòltis,
          e dopo che là’l era zùt a muàrdisi,

          dìt al veva: ‘Stu chì al stà ben là cuj làris’;
          a è par chèl che jò ’ndà ch’i t’jòs i soj pierdùt,
          e vistìt cussì i sufrìs sti pènis.”

          Cuant che’l so diši al veva cussì finìt dut,
          la flama, cun grant dolòu, a era partida,
          stuarzìnt e sbatìnt il so spis di cuarùt.

          Nu i èrin zùs’ndavànt, jò e la me guida,
          sù pal scoj fin insima dal’altri arc
          di chel fosàt ’ndà che di fìo a’n pàijn avonda

          ducju chej che dišunìnt a cjàpin sù tant càr’c.