Cuj podarèsia maj cun peràulis sclètis
          diši di chel sanc e di che plàis in plen
          ch'i vevi adès jodùt, encja contànt pì vòltis?

          A no’è nisuna lenga cun chel inzèn
          ch’judà al posi’l nustri discòrs, e la mins
          jodi a fà di dut chel comprendi lì puc sen.

          Se chej a fòsin encjamò dùcjus visìns
          che zà in ta la sfurtunada cjera
          da la Pulia a vèvin vùt cussì tancju sufrimìns

          par via daj Trojàns e da la lungja guera
          che di anej a vèvin 'mplenìt doj biej zèis,
          com’cal dìs Livio, che partàt ai sbàlius nol era,

          cun chè ch’an d’aveva lasàs pus intèis
          par vej contrastàt Berto il Guiscàr;
          e l’altra che lasàt a à ’ncjamò vuès’n ta li contèis

          di Ceperòn, là ’ndulà cal è stàt bušiàr
          ognùn puliešìn, e là da Tajacòs,
          ’ndulà che sens’ àrmis vinsùt al veva’l vecju Alàr;

          e par cuant che ferìdis fòndis o vuès ros168          s’jodeva—dut chistu nencja’l vèn visìn
          al oròu di sta nona bolgja là che dut al è sòs.

          Caretej no’n dè che tant par dòvis a spàndin
          com’un  h'i vevi cun schifo jodùt, dut sbregàt
          da la barba fin là che corèis ’si tìrin:

          i bugjej tra li gjàmbis ghi vèvin colàt;
          còu e polmòns s’jodèvin, e chel puòr sac
          cal fà merda di chèl ca si’a mangjàt.169
          D’jodi dut di chistu’i no eri ’ncjamò strac
          cuant che luj mi veva vuardàt, e vierzùt si veva'l pet,
          dišìnt: “Jòitu ch’i mi vièrs coma un sac?

          Jòt ben cuant strupiàt cal è Maomèt!
          Davànt di me al è Ali cal và planzìnt,
          ròt in muša da la barba al cjufèt.170
          E ducju i àltris che chì ti vàs jodìnt,
          seminadòus di scàndul e di scisma,
          vìfs a èrin, m’adès, sclapàs, a stàn puc godìnt.

          Un diàu al è cà davòu ca ni sistema,
          crudèl cal è, cul taj da la so spada,
          e ducju di nòuf al sbugjela cu la so lama

          cuant ca rifàn che doloroša strada;
          no prin, però, che zìnt atòr, com’ch’i dìs,
          ogni ferida si sedi zà sierada.171
          Ma tu cuj sòtu che dal scoj i ti vuàrdis,
          puc sigùr, forsi, di zì a la pena
          che Minos segnàt ti’a pa li to acùšis?”

          “Muàrt nol è  ’ncjamò, nè colpa ’lu mena,”
          rispundùt al veva'l mestri, “a tormentalu;
          ma par dàighi n’esperiènsa pì plena,

          a mi, ch’i soj muàrt, mi convièn menalu
          pal infièr ca jù, di zìru in zìr,
          e ver al è com’ch’jò ti staj dišìnlu.”

          Cuant che sintùt lu vèvin, pì di sent ca zèvin’n zìr
          si èrin fermàs tal fosàl a vuardami
          par maravèa, dismintiànt il martìr.

          “Dìšghi duncj’adès a Fra Dulcìn ca si àrmi—
          tu che’l soreli t’jodaràs forsi di nòuf fra puc,
          se pì ca nol vòu vignì sùbit a cjatami—

          ben di vìvars172, che se’l timp al siera stu lòuc
          la vitòria no ghi zèdi al Novarèis,
          che sinò nol vinsarès sensa’un grant truc.”

          Un piè a lu veva zà alsàt di pèis
          Maomèt cuant che dìt mi veva sta peràula;
          dìt chist, vìa cal era zùt cu li so idèis.

          ’N altri, che un bus al veva’n ta la gola
          e troncàt il nas fin pròpit sot li sèis,
          e nol veva altri che un’orèla,

          restàt lì a jodi chisti maravèis
          cuj àltris, prin d’àltris vierzùt al veva la cana,
          rosa di sanc ca ghi colava di sot li sèis,

          e dìt al veva: “O tu, che colpa no ti condana,
          e ch’i’ai jodùt in ta cjera latina,
          se’l grant someà a no mi’ngàna,

          recuàrda Pieri da la Midišina,
          se maj ti tòrnis a jodi chel bièl plan
          che da Versèl a Marcabò s’inclina.

          E fàighi savej a chej doj pì miej di Fan,
          al Siòr Guido e encja al Angjolèl,
          che se’l jodi ’ndavànt chì no si lu fà’nvàn,

          a vegnaràn butàs fòu dal so vasèl
          e mašenàs visìn di Catòlica
          pal tradimìnt di un tiràn tant crudèl.

          Tra l’ìsula di Cipro e di Majorca,
          nol à maj un cussì grant delìt jodùt Netùn
          nè da pirata nè da zent argolca.173
          Chel traditòu che pur al jòt dom’ cun’ un ,
          e al tèn la cjera che un tal chì di me
          di jòdila al vorès èsi stàt dišùn,

          a ju farà zì al parlamìnt cun sè;
          dopo al farà di mòut che al vint di Folàra
          preà ghi zovarà puc, e si sà’l parsè.”

          E jò a luj: “Mòstrimi a la clàra—
          s'i ti vòus che lasù di te i fedi scuela—
          cuj cal è chèl da la siera amara.”

          Alòr’ al veva pojàt la man ta la mosèla
          d’un so compaj e la bocja ghi veva vierzùt,
          sigànt: “Èco chì chèl, e nol favela.

          Chistu, ešiliàt, il dubità ghi veva cjòlt dut
          a Sešar, afermànt che chèl ben furnìt,
          ešitànt, dàns al era sempri a pièrdi zùt.”

          Oh puòr diàu, cuant cal someàva spaurìt
          cu la lenga ta la goša tajada,
          Curio, che al diši’l era stàt cussì ardìt!

          E un ch’al veva l' un’e l’altra man troncada,
          alsànt i zumpìns pa l’aria fuscada,
          cussì che’l sanc ghi veva la muša sporcjada,

          sigàt al veva: “Encja il Moscja recuarda,
          cal à dìt—òsti!—, ‘Cjàf a à la roba fata,’174          che mala siminsa pa la zent tosca a è stada.”

          Alòr jò: “La to ràsa pur a è muarta”;
          luj, puarèt, cun pì dolòu sul so dolòu,
          zùt al era, cu’na malinconìa mata.

          Jò a vuardà’l scjàp i eri restàt ’ndavòu,
          e jodùt i vevi roba ch’i varès poura
          sensa pì prova a contala besòu;

          s’a no fòs che la cosiènsa mi sigura,
          che compagna ca rìnt l’omp sigùr di sè,
          sot la corasa di sìntisi pura.

          Jodùt i vevi com’ch’encjamò’l fòs’n front di me
          un cuàrp sensa cjàf ch’avànt al zeva
          com’i’altri puòrs disgrasiàs davànt di me;

          e’l cjàf troncàt paj cjaviej al tegneva,
          pindulànt da la man com’un lampiòn;
          e chèl mi vuardava e “Puòr mè!” al diševa.175
          E a sè stes si feva lustri benòn,176          e a èrin doj in un e un in doj:
          e coma maj, ben al sà chèl dal lamp e tòn.

          Cuant che sùbit sot al era dal nustri scoj,
          a ni vev’ alsàt il bras cul so cjàf, dut,
          par che’l so parlà’i sintèsin ducju doj.

          E dìt al veva: “Adès t’jòs stu patimìnt brut
          tu che, rispirànt, ti vàs jodìnt i muàrs:
          vuarda s'i ti’n cjàtis n’altri cussì crut.

          E pars’che tu che nòvis ti mi pàrtis, sensa cuàrs,177          ti’as di savej ch’jò’i soj Bertran dal Bornio, chèl
          ca ghi’a dàt al Re zòvin chej crus cunfuàrs.

          Jò’i’ai fàt pari e fì doventà’l un dal altri ribèl:
          pì no ghi’a fàt Achitofèl a Absalon
          e David cun chel becotà da crudèl.178
          Di zent ben unida i’ai fàt divišiòn;
          par chèl che’l me puòr sarvièl al è stàt spartìt
          dal so prinsìpit, stu tronc, che prin ghi era paròn.

          Da chì’l me cuntrapatì179, com’ch’i vèis capìt.

          Al jodi che zent e che plàis stranìsimis
          a si vèvin i me vuj cussì tant'ncjocàs,
          ca èrin di làgrimis doventàs cunètis;

          ma Virgìlio a mi veva dìt: “Sè ch’i ti fàs?
          parsè ghi vani i to vuj ’ncjamò dongja
          là che scjù puòrs spirs a sòn cussì mal cunsàs?

          Cussì no ti’as fàt’n ta nisun’altra bolgja:
          se tu ti cròs di rivà a contàlis,
          sta val par pì di vincj mìis a para via!

          La luna a è belzà sot di nuàltris:
          a ni resta puc dal timp a nu concedùt,
          e altri’n d’è da jodi che tu no t’jòdis.”

          “Se tu ti vès,” i ghi vevi sùbit rispundùt,
          “’tindùt a la rašòn che par chè jò’i vuardavi,
          forsi di stà pì a lunc ti mi varès permetùt.”

          Intànt’l zeva—e jò davòu ghi stevi—
          il duca; jò zà’i ghi fevi risposta:
          “La dentri di sta cava,” i zontavi,

          “’ndulà ch’jò’i vevi i vuj fisàs a pusta,
          i cròt che un spirt dal me sanc al planzi
          la colpa che la jù cussì tant a costa.”

          “No dati,” al  e a tacàt il mestri a diši,
          “tant pensej par luj d’adès in davànt:
          ’tìndighi a altri e lasa che luj al pàusi:

          ch’jò’i lu’ai jodùt al piè dal pontùt, cuant
          che cul so dèit fuàrt a ti minacjava
          e Geri dal Bièl al zeva nominànt.

          Intànt sè che dut’l to timp al ocupava,
          al era in tìndighi a chèl d’Altafuàrt,
          e’n là no ti vuardàvis, e luj’l partiva.”

          “O bon il me duca, che violenta muàrt
          ca no è’ncjamò vendicada,” ghi vevi dìt,
          “dal parìnt che’l dišonòu fàt ghi veva tuàrt,

          lu’a rindùt disdegnòus180; e’l è partìt
          sensa parlami, com’che jò’i la pensi:
          e chèl par luj di simpatìa mi’a’mplenìt.”

          Cussì i parlàvin fin lì ca tocja èsi
          par prin podej dal scoj l’altra val jodi,
          s’a fòs pì lustri, fin in font, o cuaši.

          Cuant ch'i èrin tal ùltin clàustri rivàs a zì
          di Malbòls, cussì che chej bràfs di fràris
          jòdiu dùcjus i podèvin pròpit lì,

          di lamìns i vevi sintùt divièrsis frecjàdis,
          ca vèvin di pietàt li pùntis infieràt;
          ch’jò cu li mans mi eri sieràt l’orèlis.

          Cuant dolòu al vegnarèsia coletàt
          se da Valdichiàna a vegnèsin d’estàt,
          cun ducj’i maj di Sardegna e dal Maremàt

          e’n ta na fòsa’l fòs il dut insembràt?
          Cussì a era chì, cun che gran pusa
          di zent ca si marsiva zà da un bièl tràt.

          Zùs i èrin pal ùltin àrzin, sensa pauša,
          lunc il scoj lunc, sempri a la sinìstra,
          fin là ch’jodùt i vevi daj lamìns la cauša:

          là a era, vièrs il font, là cal minìstra
          chel siòr dal alt ’l infalìbil gjustìsia,
          punìnt i falsadòus che li al regìstra.

          Pì malincònic cuj al crodarèsia
          ca fòs stàt in Egina181 cun ducju’i malàs
          cuant ca era’n aria tanta malìsia

          che’i nemaj taj pàscuj a èrin dùcjus colàs,
          encja i vièrs, e dopo li zens antìchis,
          secònt chej poès ca ni còntin scjù fàs,

          coma li furmìis si èrin rinovàdis;
          chì a era d’jodi’n ta che valada scura,
          l’ànimis languì chì e là ’ngrumàdis.

          ’N ta spàlis o pansa ’diritùra
          daj àltris ’èrin pojàs, e chèl a gjàt
          plan plan al zeva ta la viùta puora.

          E nu, pas a pas, sidìns i vèvin cjaminàt,
          vuardànt atòr e scoltànt chej disgrasiàs
          nisùn daj cuaj’l varès podùt stà’ndresàt.

          Doj in d'avevi jodùs un sul altri pojàs,
          com’che li padèlis si mètin a sujà,
          dùcjus da cjàf a piè di rògnis macjàs;

          e’i no vevi maj jodùt un cussì fuàrt stringhià
          da nisùn frutùt spetàt dal so paròn,
          o che la strìnghia’l menava par falu sveà,

          com’che ognùn si menava svelt’l spisòn
          da l’òngulis intòr pa la gran ràbia
          dal spisà che maj ju farà stà pì benòn;

          li rògnis cun l’òngulis a gratavin via
          com’cal fà’l curtìs dal cogu cu li scàis
          di pès gràndis pì di na scàja.

          “O tu che cun i to dèicj’ i ti ti dismàis,”182          al veva tacàt a dìšghi’l duca a un di lòur
          “e che ogni tant ti fàs di lòu tanàis,

          dìšni se cualchi latìn al è’n tal dolòur
          di stu post, e che n'ongula ti bastàs
          in etèrno a fà chistu lavòur.”

          “Latìns183 i sìn, che tu t’jòs cussì guastàs,
          ducju dòj,” al veva rispundùt planzìnt;
          “ma cuj sotu che sta domanda ti ni fàs?”

          E’l duca: “Jò’i soj un che jù’l stà vegnìnt
          cun chistu vif chì, da scoj a scoj,
          e di mostràighi ’l infièr a luj  i intìnt.”

          Alòr si èrin a colp separàs, chej doj,
          e tremànt ognùn si veva vièrs me voltàt,
          e àltris pur: i doj no èrin besoj.

          Il me bon mestri si era vièrs di me premuràt,
          dišìnt: “Dìšghi pur a lòu sè ch’i ti vòus.”
          Vìnlu luj volùt, cussì i vevi alòr tacàt:

          “Se’l vustri pensà—di chist i soj curiòus—
          nol resta tal prin mont da l’umana mìns,
          ma al vif sù encja dopo da la so cròus,

          dišèimi cuj ch’i sèis e di cuali zèns:
          la vustra sporcja e fastidiòša pena
          di fami jodi ca no vi crej brus sintimìns.”

          “Jò i’eri d’Àrès, e Arbul  da Siena,”
          dìt al veva un, “fàt meti mi veva'n tal fòuc;
          ma chèl pal cual i soj muàrt chì no mi mena.

          A’è vera però che dìt ghi vevi par zòuc:
          ‘Jò’i soj bon di stà’n aria com’na pluma;
          e chèl—curiòus dal nòuf amondi puc—

          volùt al veva ch’i ghi mostràs l’art, e doma
          pars’chè jò no lu vevi fàt Dèdal, a mi veva fàt
          brušà da un ca lu tegneva par fì; ma

          ta l’ùltima bolgia da li dèis i soj stàt,
          pa l’alchimìa che tal mont i vevi ušàt,
          da Minos, ca nol pòl sbalià, butàt.184”

          E jò al poèt ghi vevi dìt: “Sta vanitàt
          si cjàtia’n t’àltra zent che la Saneša?
          Sens'altri no'n ta che fransèša, in veretàt!”

          Alòr chel altri levròus alsàt al veva la muša
          e rispundùt: “Al di fòu di Strìsa
          cal veva savùt benòn coma fà la so speša,

          e Nicolò che la costoša ušansa
          dal garòful al veva luj par prin scuprìt
          in tal ort ’ndà che sùbit a cjàpa la siminsa;

          e pur di chel scjàp cal veva pièrdut da stupit
          la vigna e’l gran bosc cun Cjaša d’Ašiàn
          e’l so udìsi’l veva mostràt ’l Imbarlumìt.

          Ma par ch’i ti savèdis cuj ca ti’a dàt na man
          cuntra’i Sanèis, ingusa vièrs me’l to vuli,
          cussì che chèl ca ti rispùnt no t’jòdis invàn:

          ch’jò i soj’l spirt di Capòc t’jodaràs ben sì,
          ch’jò i’ai falsàt metaj cun l’alchimìa:
          e ti’as da recuardati, s'i t’jòs ben chì,

          com’ch’jò i eri pròpit ’na buna sìmia.185

          Taj timps che Gjunòn a era rabiada
          par via di Semèl cuntra’l sanc Tebàn,
          roba altri vòltis da ic mostrada,

          cussì tant mat al era doventàt Atamàn,186          che jodìnt la fèmina cuj so doj fis
          zì ’ndavànt insièmit cun un di lòu par man,

          al veva sigàt: “I vuej cjapà cu li rètis
          la leonesa e’i so leonùs al pàs,”
          e fòu al veva dopo metùt li crudèl’ sgrìnfis:

          Learco al  eva cjapàt, un daj puòrs frus disgrasiàs,
          e’n alt alsàt, a lu veva sbatùt cuntr’un mur;
          e ic e’l altri si èrin dopo ’nnegàs.”

          E cuant che la furtuna voltàt si veva vièrs’l bas scur,
          da l’altesa daj Trojàns, che dut a ausava,
          cussì ch’insièmit cul regnu’l era colàt il re pur,

          la puora Ècuba, vilida e sclava,
          dopo ch’jodùt a veva Palisena187 muarta,
          e dal so Polidoru’n ta la riva

          dal mar la puareta si'era necuarta,
          fòu di sè, dal dut, a veva bajàt com’un cjàn;188          cussì tant ca si’era di dolòu la so mins stuàrta.

          Nè da Tebe nè da chistu post Trojàn
          nisùn al à maj jodùt fùriis cussì crùdis
          ca becàvin no bèstis ma chèl cal era umàn,

          com’che do òmbris, pàlidis e nùdis,
          che muardìnt a corèvin ta la maniera
          dal pursìt che dal pursitàr ti mòlis.

          Una ’ngancjàt a veva Capòc, e ghi’era
          cuj dincj’ ta la cadòpa, cussi che, tirànt,
          ghi feva gratà la pansa in cjera.

          E’l Aretìn, che restàt al era tremànt,
          mi veva dita: “Chel spirt là al è Gjani Schichi,
          che, rabiòus, al stà i’àltris cussì cunsànt.”

          “Ah!” ghi vevi dìt, “se chel altri a no ti mèt uchì
          i dincj’ intòr, no ti faràs fadìja
          a dìšni cuj cal è, prin cal sparìsi di chì.”

          E luj a mi: “Chist’è l’ànima vecja
          di Mira, l’infàma dal pari doventada
          compagna, fòu dal amòu sensa macja.

          A pecjà cul pari cussì a era vegnuda,
          falsificànt in sè la forma di n’altra,189          com’che ausàt al veva chel là190—ca s’jòt par strada—

          par guadagnasi dal cjarùt la siora,191          in sè falsificà il Buoso Donàt,
          e fašìnt dal testamìnt ’na camora.”

          Dopo che’i doj rabiòus mi vèvin pasàt,
          che jò i’u vevi ben di vuli tegnùt,
          i  evi alora i’altri malnasùs vuardàt.

          Un i'n vevi jodùt cal someàva un liùt,
          com’che s’al fòs stàt dal bas da la pansa
          troncàt dal rest che’l omp al à biforcùt.

          La bruta idropišìa, che puc benòn
          a sesta che pars che’l umòu al convertìs,
          cussì che’l mušu a nol rispùnt al pansòn,

          a ghi feva tegni ben vièrs i làvris
          coma cal fà il tìšic, che pa la sèit
          un vièrs la barba e’l altri’n sù al invertìs.

          “O vuàltris che di pena i sèis al vuèit
          in ta stu mont di dolòu, e’l parsè i nu lu saj,”
          dìt ni veva a nu, “vuardàit e tindèit

          al mestri Adam e a ducju i so maj;
          tant in daj vùt da vif di chèl ch’i’ai volùt,
          e adès doma brama par un pu’ di aga i’ai.

          Pa li vèrdis culìnis ogni rivulùt
          dal Cešentìn cal và jù in tal Arno
          e frèsc e mol al fà’l so canalùt,

          a mi’è sempri vif in taj vuj, in eterno,
          e l’imàgin so sempri pì mi sùja
          chel mal ca mi scarnìs, magàri cussì no.

          A mi tormenta la dura gjustìsia,
          ca cjoj ocašiòn d’ndulà ch’i’ai pecjàt192          e mi fà suspirà di malinconìa.

          Là a è Romèna, là ’ndulà ch’i’ai falsàt
          la lega cul sen di San Zuan Batìsta193;
          e par chel lasù il cuàrp mi’an brušàt.

          ma se jo’i jodès chì l’ànima trista
          di Guido, di Sandro o di so fradi,
          par Font Branda i no darès la vista.194
          Un al è zà dèntri, s’a si pòl crodi
          che òmbris ca vàn atòr rabiòšis;
          ma no zova, che chì, leàt, mi’è puc da jodi.

          Si vès li me gjàmbis asaj bùnis
          par mòvimi in sent’àis un tant cussì,
          jò’i li varès zà tal troj metùdis,

          in sèrcja di luj fra sta scrofòna di zent chì,
          cun dut il so ziru di ùndis mìis
          e miès, o mancu, di travièrs ca pòl vèighi.

          La colpa a’è so s'i soj cun tal famèis:
          a mi’an lòu costrèt a bati i florìns
          ca vèvin tre caràs di porcarìis.”

          E jò a luj: “Chej doj puòrs diàus a nu visìns,
          ca trèmin coma mans bagnàdis d’unvièr,
          cuj soni ch’a destra a stàn daj to cunfìns?

          “Chì i ju’ai cjatàs e chì a sòn, com’cal è ver,”
          al veva dìt,”cuant che plovùt i soj’n ta sta cava chì,
          e’i no cròt che maj pì a lasaràn st’infièr.

          Chista a è la falsa che acušàt a veva Bepi;195          chel’altri al è’l fals Sinòn grec da Troja:196          pa la mala fièvra a spùsin cussì.”

          E un di lòu dìt al veva “Porco boja”
          par èsi stàt nominàt’n ta’un mòut cussì dur,
          e dal pansòn ghi veva batùt la dura cròdia.

          Chè fàt a ti veva un sùn coma un tambùr;
          e Mastr’Adàmo ghi veva batùt il mušu
          cul so bras, cal era altritànt sigùr,

          dišìnghi: “Encja s’a mi’è stàt cjòlt’l ušu
          da li me puori gjàmbis, ch’i no pòl movi,
          a mi resta’l bras par dati casòs in sù.”

          Alòr luj al veva dìt: “Cuant ca ti’an fàt zì
          vièrs il fòuc, cussì svèlt no ti lu vèvis:
          ma prima, par fà’i bes fals, alora sì.”

          E l’idròpic: “Di chist’l ver ti dìšis:
          ma nencja tu’l ver no ti’as testimoniàt
          a Troja, ulà che diši’l just i ti dovèvis.”

          “Se jò’i’ai dìt’l fals, e tu i bes ti’as falsàt,”
          al veva dita Sinòn, “i soj chì par un fal,
          e tu par pì di d’ogn’altri diaulàt!”

          “Recuàrditi, fals zuradòu, dal cjavàl,”
          al veva rispundùt chèl da la pansa sglonfa;
          “ben ti stà s’ognùn lu sà par mont e val!”

          “A tì tant pešu se la sèit sclapà ti fà
          la lenga,” al veva dìt’l grec, e l’aga marsa
          che tal pansòn davànt daj vuj ti stonfa.”

          Alòr’l banchej: “Ca si sbreghi che strasa
          di bocja to pal to mal, com’ca dovarès;
          che se jò’i’ai sèit e ’l umòu m’ingrosa,

          tu ti’as bocja sècja e pì dolòus daj mès;
          e par zì a lecà’l spièli di Narcìs
          amondi puc tontonà ti bastarès.”197
          Jò i eri lì ch’i ju scoltavi dut fìs,
          cuant che’l mestri mi veva dìt: “Adès jòt chì, fantàt!
          a mi bastarès puc par molàtilis!”

          Cuant ch’i lu vevi sintùt parlami secjàt,
          vièrs di luj mi eri voltàt dut vergognòus,
          che stu momènt in mins vif mi’è restàt.

          Coma chèl ca s’insumièa da la so cròus,
          tal so sùn al volarès insumiàsi
          che chèl cal è a nol è, e doma di chèl cal è bramòus;

          no podìnt parlà, i eri restàt jò cussì,
          che volìnt scušami, i mi scušavi
          lo stès sensa che jò mi necuarzesi.

          “Che difièt pì grant mancu vergogna ti lavi
          di chèl ch’i ti’as vùt tu, i saj,” luj al veva dìt;
          ma adès basta fà làgrimis plovi:

          ma pensa ch’i soj sempri cun te, e sùbit,
          s’a capitàs che la furtuna ti metès.
          in banda di cjacaròns, cul stes èšit;

          che sìnti scju chì voja basa a sarès.198

          La stesa lenga prin’ mi veva muardùt,
          che fàt inrosà mi veva la me muša blancja,
          e dopo midišina mi veva'ntòr metùt:

          cussì sintùt i vevi ca feva la lancja
          d’Achìl, che par so pari stada ’era rašòn
          prin di bruta e dopo di buna mancja.199
          La schena ghi vèvin voltàt al brut valòn,
          sù pa la riva ca lu siera ’torotòr,
          scjavasànt sidìns sidìns stu post puc bon.

          Nè dì a era nè nòt uchì atòr,
          cussì che’l me vuli’l jodeva puc ’ndavànt;
          ma ’mòndi fuàrt i vevi sintùt sunà un cuàr,

          fuàrt, sigùr, encja pì dal tòn pì grant,
          che vièrs di luj avìnt brincàt la me atensiòn,
          al veva guidàt i me vuj’n ta’un post pì avànt.

          Dopo la gran sconfìta di che asiòn
          ch’al Grant Carli costàt ghi veva la santa gèsta,
          sunàt nol veva’l Orlànt cun pì terìbil pasiòn.

          In davànt i’eri zùt un puc e basta
          che d’jodi mi veva parùt tanti tors àltis;
          alòr jò: “Mestri, dìs, se cjera ’eše chista?”

          E luj a mi: “I cròt che tu’i ti vuàrdis
          in ta sti tènebris masa a la lungja,
          stimànt cussì d’jodi sè ch’i no t’jòdis.

          T’jodaràs ben, se tu là ti ghi vàs dongja
          cuant che il sens a s’ingana da lontàn;
          ma fà pì svèlt, che dut fra puc si rangja.”

          Alora cun bièl fà mi veva cjapàt par man,
          e dìt al veva: “Prin ch’i rivani pì’n davànt,
          par che’l fàt no ti pari masa stran,

          pensa che ulà nisùn al è tòr ma gigànt;
          dùcjus a sòn tal pòs, da la riva dut atòr,
          dal bugnìgul in jù, e gjàmbis altritànt.”

          Coma cuant che’l calìgu si sclarìs d’intòr,
          il vuli puc a puc ghi dà figura
          a chel cal platava’l vapòu atorotòr.

          Cussì sbušànt che aria densa e scura,
          pì e pì rivànt vièrs da la sponda,
          mi veva lasàt l’ilušiòn e cresùt la poura;

          ma com’che su la muràlia tonda
          Monteregiòn di tòris si corona,
          cussì’l rivòn che’l abìs al circònda

          al era toregjàt da mièša la persona
          di chej gigàns orìbils, che dal alt
          Gjove ’ncjamò’l minacja cuant ca tona.

          E’n ta la muša di un zà ’fèvin i me vuj un salt,
          e’n ta spàlis e pet e pansa’n gran part,
          e’n taj doj bras ca pindulàvin dal alt.

          La natura, sigùr, cuant che lasàt a veva l’art
          di fà nemaj cussì, fàt ben a veva, si sà,
          a cjòighi guerièrs coma chistu a Mart.

          E se ic ’lefàns e balènis di fà
          no si pentìs, chèl cal vuarda di sutìl,
          ca è just cussì al và sùbit a cjatà;

          ’l omp, dopodùt, al è di pensà tant àbil,
          e di fà dal mal al è purtròp partàt,
          che’l lagnasi al doventa masa sutìl.

          Il so mušu lunc e gros al era fàt,
          coma la pigna di San Pièri a Roma,
          e’l rest al someàva proporsionàt;

          cussì che la riva ca era perišoma200          dal miès in jù, a’n mostrava cussì tant
          in sù, che zighi taj cjaviej insima

          fin par tre di Frìšia ’sarès stàt un vant;
          jò pur ghi’n jodevi un trenta cuàrtis
          dal post pì’n jù d’indà che’l omp si tàca’l mant.

          “Raphèl mai amecche zabi almis,”
          la bocja crudèl a sigà ’veva tacàt
          cussì, e no cun orasiòns pì dòlsis.

          E’l me duca a luj: “Òu, puòr disgrasiàt,
          tenti pur il cuàr e cun chèl sfòghiti
          cuant ch’i ti vèns da cuàlchi pasiòn ’nsuriàt!

          Il coràn ti l’as lì’n tal cuèl—pàlpiti—
          cal tèn leàt, ànima cunfuša,
          chel cuàr che’n tal to grant pet ti pòs sìnti.”

          E dopo a mi: “Luj stes a si acuša;
          chistu’l è Nembròt, e pal so mal pensà
          nencj’una di che lènghis’n tal mont si uša.

          Lasànlu stà e invàn no stìn parlà,
          ch’ogni tabajà par luj al è dibànt,
          coma'l so paj àltris, che nisùn capì’l sà.”

          Alòr i vèvin paràt via a zì ’ndavànt,
          e di lì a un puc, a sinistra sempri,
          chel altri ’vìn cjatàt, pì salvadi e grant.

          Par tegnilu leàt, cuj cal fòs stàt’l mestri
          i no pòs diši, ma ghi tegneva pleàt
          e leàt di front un bras e davòu’l destri

          na cjadena ca lu tegneva ’ntorgolàt
          dal cuèl in jù, di mòut che tal discujèrt
          a lu veva almancu sinc vòltis ziràt.

          “Stu rogànt al veva volùt meti al vièrt
          la so potensa cuntra Gjove il grant,”
          al veva dìt’l me duc, “e par chèl al à stu grant mèrt.

          Fiàl al è’l so nòn, e’l veva fàt cussì tant
          cuant che i gigàns ai Dìus ghi vèvin fàt timòu:
          i bras cal veva menàt ju varà sempri dibànt.”

          E jò a luj: “Podìnt, mi colarès il còu
          di dàighi dal smišuràt Briàreus
          ai me vuj ocašiòn di podej jòdilu lòu.”

          Alòr al veva dita: “Ti jodaràs Ànteus
          dongja di chì, cal parla e lìbar al è molàt,
          ca ni menarà’n tal font di chistu bus.

          Chèl ch’jodi ti vòus, che pì’n là al è postàt,
          al è leàt e fàt coma chistu, tal e cual,
          doma che di muša’l mostra pì crudeltàt.”

          No è maj stàt teremòt tant infernàl
          che na tòr al scjasàs cussì a fuàrt,
          com’che pront al era stàt a scjasasi Fiàl.

          Alòr i vevi jò temùt pì che maj la muàrt,
          e n’ocoreva altri che la poura,
          se cjadènis jodùt no ghi vès ta ogni part.

          Pì’ndavànt encjamò i èrin zùs alora,
          fin a Ànteus, che ben cuaranta piè,
          sensa’l cjàf, fòu al era da la gran fesura.

          “Oh tu che ta la furtunada val ca è
          chè che tanta Gloria dàt ghi vev’ a Sipiòn
          cuant che batùt ’l veva il grant Anibale,

          ti’as par preda partàt leòn dopo leòn,
          e che se stàt ti fòsis’n ta l’àlta guera
          daj to fràdis, si’a ’ncjamò l’impresiòn

          che vinsùt a varèsin i fìis da la cjera;
          la jù mètini e ca no ti vegni schif,
          indulà che’l gran frèit Còcit al siera.

          No fani zì nè a Tìsio nè a Tif:
          chist al pòl dà chèl che chì a si brama;
          ma adès àlsiti, nosta fà il restìf.

          Tal mont ti pòs encjamò rindi fama,
          che luj al è vif e a lunc al vivarà
          se a sè prin dal timp Gràsia no lu clama.”

          Dìt cussì  al veva’l mestri; e chèl, cun primura,
          slungjànt li mans, sù’l duca al veva cjapàt
          ’ndà ch’Èrcul strenzùt na volta stàt al era.

          Virgìlio, cuant cal steva par èsi alsàt,
          dìt mi veva: “Vèn chì svèlt ch’i ti cjapi sù,”
          e me e luj in fàs ni veva’ngrimpàt, dìt e fàt.

          Com’che cuant che la Gar’senda201 a s’jòt’n sù
          dal di sot’nclinada, cuant che na nula
          ghi pasa ’nsima, a par ch’intòr ti coli jù;

          cussì mi era someàt Ànteus ulà,
          cuant ch’i lu vevi jodùt sbasasi; e alora
          i vevi doma chè, po, di svignàmila.

          Ma atènt e lišerùt, in tal font cal divora
          Lusìfar e Gjuda, a ni veva pojàt jù;
          e, cussì’nclinàt, nol era stàt lì na vora,

          ma com’ àrbul in nàf a si veva levàt sù.

          S’jò i vès li rìmis dùris e ròtis
          com’ca sarès just par chistu bušaròt
          ’nda ca spùntin li altri ròcis e dùtis,

          il miej dal me pensej i sclisarès fòu, jòt,
          tant pì benòn; ma sicòma ch’i no li’ai,
          i dìs sù, ma cul timòu cal vèn di nòt;202
          che coma roba da puc nisùn’l tratarès maj
          chè di descrivi il font dal’univèrs,
          nencja cun lenga ca clama pari e mari:

          ma ca jòdin che fèminis203 il me vers
          che tant judàt a vèvin Anfiòn a sierà Tebe,
          chè dal fàt il diši nol sedi divièrs.

          Oh pì d’ogn’altra mal creàda plebe
          ch’i ti sòs tal post ’ndà che’l parlà’l è dur;
          miej cjàvris èsi chì o bèstis dal bè!

          Cuant che rivàs i èrin in font dal pos scur,
          sot i piè dal gigànt, m’asài pì bas,
          e’i paravi via a vuardà’l grant mur,

          i vevi sintùt dìšimi: “Vuarda i to pàs;
          stà ’tènt di no zì a pestà cuj to piè
          i cjàfs di chiscju puòrs fràdis disgrasiàs.”

          Alòr, voltàt, jodùt i vevi davànt di me,
          e sot i piè, un lac cussì tant gelàt
          che veri’l pareva, e no aga, par me!

          Sens’altri a no si’a maj’n ta stu mòut velàt
          d’unvièr il cors dal Danubio’n Austria,
          nè là sot dal frèit cjèl Rus il Tanàt,

          com’ca era chì, che se il Tambernìchia
          ghi fòs colàt sù, o pur Pierapàna,204          nencja’n tal orli al varès cricàt via.

          E com’che a grasulà si mèt la rana
          cul mušùt fòu da l’aga, cuant ch’al suspirà
          daj cjàmps si mèt di nòuf la contadina;

          lìvids, fin là che rosòu si mostra,
          a’èrin scju spirs ca patìvin tal glas,
          i dincj’ batìnt com’da la cicogna’l tra-tra.

          La muša’n jù’l tegneva ognùn daj danàs:
          da la bocja’l frèit e daj vuj il còu pešànt,
          s’jodeva tra lòu’l sufrì di scju disgrasiàs.

          Dopo che atòr i vevi ben vuardàt dut cuant,
          vuardàt i vevi’n jù, lì ca èrin doj cussì stres
          che i so cjaviej, jòt tu, si zèvin miscjànt.

          “Contàimi, vuàltris ch’i stèis strinzìnt i pès,”
          i vevi dìt, “cuj ch’i sèis.” Lòu ziràt a vèvin i cuej;
          e dopo vej vièrs me voltàt i vuj stes,

          i so vuj, che prin’a èrin dentri mulišej,
          gotàt a vèvin taj làvris, e’l frèit al veva’ndurìt
          li làgrimis, che’i vuj sieràs si vèvin coma spuartej:

          stàngja di fièr no’a maj len a len unit
          cussì fuàrt; che lòu coma doj cjavròns
          si vèvin ben strucàt, da rabia ognidùn ’nguerìt.

          E un che pierdùt al veva i orelòns
          pal gran frèit cu la muša voltada’n jù
          al veva dìt: “Parsè ti fìs’tu taj lastròns

          ch’i sìn205? Se savej ti vus cuj ca sòn chiscju,
          la val ’ndà che’l Bišensio s’inclìna,
          di Berto’l pari al era, e daj fioj ca sòn ch’jù.206
          A sòn fioj d’un cuàrp; e di dut’la Caìjna
          ti pòs zì’n sercja sensa cjatà ombra
          che pì a mèriti di finì’n gelatina;

          no chèl cal à vùt il pet rot, e l’ombra
          pur, da’un colp par man d’Arturo, chel re grant;
          no Fogasa; e no chistu ca m’ingòmbra

          tant cul cjàf ch’jò’i no pòl jodi pì’ndavànt
          e cal era clamàt Sàsol Mascheròn;
          se tosc ti sòs ti sàs di cuj ch’i staj parlànt.207
          Di fami parlà par no dati pì ocašiòn,
          ti’as di savej ch’i’eri Cjamešòn daj Màs;
          e Carlìn i spèti cal discolpi’l me nòn.”

          Dopo, mil mùšus jodùt i vevi sblancjàs
          dal gran frèit; ch’al pensà mi fà’ncja’dès schifès,
          e mi lu farà sempri’n ta poscj’ gelàs.

          E mentri ch’i paràvin via vièrs il miès,
          ’ndulà ch’ogni gravesa si raduna,
          e che, s'i stes, pal frèit sempri i tremarès,

          ca sedi par volej o càšu o furtuna
          i no savarès, ma fra’i cjàfs cjaminànt
          di sti mùšis cul piè i'n d'avevi batud’una.

          E ic planzìnt: “Parsè mi statu scalsànt?
          se tu no ti vèns par fà cresi la vendeta
          dal Montvièrt, parsè mi statu molestànt?”

          E jò: “Mestri me, mi postu chì spetà
          ch’jò’i vorès cjòimi un dùbit su chistu chì;
          ti mi faràs dopo zì pì a la svelta.”

          Il duca si era fermàt, e jò a dìšghi
          i eri zùt a chèl ch’encjamò’l bestemava:
          “Cuj sotu ch’ai àltris ti vàs a cridàighi?”

          “E tu cuj sòtu che’l to piè’l scalsava
          tal Antenòr,” al veva dìt, “il mušu d’altri
          che, se vif ti fòs, tant mancu a bastava?”

          “Cjàr a pòl èsiti che vif i soj chì dentri,”
          rispundùt ghi vevi, “s’i ti ti spètis fama,
          ch’jò, fra’i àltris, il to nòn pur i entri.”

          E luj a mi: “Dal contrari i’ai brama;
          và via, e no dami pi fastidi,
          che pucja gola mi fà se ch’ti fàs là ’nsima!”

          Alòr pa la cadopa i lu vevi strèt amondi
          e dìt ghi vevi: “Dìs sùbit il to nòn
          o nencj’un cjavièl ti podaràs pi godi.”

          E luj: “Gjàvimi pur i cjaviej, cjastròn;
          tant no ti dìs cuj chi soj, nè mostràtilu i vuej;
          pèstimi pur mil vòltis, encja un miliòn!”

          Jò ghi vevi zà’n man ’ngrimpàt i cjaviej
          e cun gust ghi’u tiravi da la sucja,
          e luj cuj vuj’n jù’l bajàva com’un levriej,

          cuant che n’altri’l veva sigàt: “Se ca’è, Bocja?
          no ti bàstia’l scrocà da li gràmulis?
          ocòria’l bajà? Se dal diàu ti tòcija?”

          “Ormaj,” i vevi dìt, “n’ocòr che tu ti pàrlis,
          tristàt d’un traditòu, che dal to dišonòu
          i farài ben còri altri cjàcaris.”

          “Via!”al veva dìt, “e dìs pur s’a ti và a còu;
          ma no taši, s’i ti tòrnis fra’i toscs,
          di che lengata chì, cuant ch’i ti vàs fòu.

          Luj chì al è cal plans i bes daj Francèscs:
          ‘Jodut i’ai,’ ti dišaràs, ‘chèl da Duera
          là ’ndulà che i pecjadòus a stàn frèscs.’

          Se domandàt ti fòs cuj altri ca era,
          da na banda ti’as chèl di Becaria,
          che a chèl Firènse ghi’a seàt la gorziera.

          Giani daj Soldanièrs al è chèl là via,
          insièmit cun Ganolòn e Tebaldèl,
          che di nòt di Faènsa ’l à vièrt la via.”

          I vèvin belzà ’bandonàt chel strambèl
          cuant ch’jò’n ta’un bus i vevi jodùt doj inglasàs
          tant che’l cjàf dal un ghi feva al altri cjapièl;208
          e com’che i panès par fàn a vègnin mangjàs,
          cussì cuj dincj’ chèl sù chèl jù al veva tacàt
          ’ndulà che sarvièl e cadòpa a sòn zontàs:

          ’ntà stu mòut Tideo’l veva rošeàt
          li tèmplis di Menalìp par disdèn,
          com’che chistu al feva cul cjàf dal danàt.

          “O tu ch’i ti mòstris cun un cussì bestiàl sen
          il to òdiu vièrs chèl ch’i ti stàs mangjànt,
          dìšimi il parsè,” ghi vevi dìt, “di stu dišèn,

          che se cun rašòn di luj ti ti stàs lagnànt,
          ben savìnt cuj ch’i sèis e il so pecjàt,
          tal mont lasù i podaraj zì di te contànt,

          se la me lenga no si varà ’ntànt secjàt.