Alsàt al veva la bocja dal crudèl past
          chel pecjadòu, netànt via i cjaviej
          dal cjàf cal veva par davòu rindùt guàst.

          Alora: “Ti vùs ca mi torni dut intej
          chel dolòu disperàt che com’na smuàrsa
          il còu mi strìns, encja prin di contà, dom’tal pensej.

          Ma se’l me diši al à di èsi siminsa
          ca ghi rindi mal al traditòu da me rošeàt,210          t’jodaràs coma che’l contà’l lagrimà nol scansa.

          Cuj ch’i ti sòs i no saj, nè coma capitàt
          ca jù ti sòs; ma mi par che fiorentìn
          ti’as di èsi dal coma ch’i ti mi’as parlàt.

          Ti’as di savej ch’i soj il Cont Ugolìn,
          e stu chì al è il arcivèscul Rugeri:
          adès ti dìs parsè ch’i ghi soj visìn.

          Par efièt—dopo che fidàt di luj mi eri—
          daj so brus pensèis i soj stàt cjapàt
          e i soj dopo muàrt; chist nol è misteri;211
          però a savej no ti pòs èsi rivàt—
          i dìs, com’che la me muàrt a è stada cruda—
          a sinti, ma èco l’ofeša ca mi’a fàt.

          Un bus pisulùt dentri da la Muda,212          che par me a vòu diši doma che fàn,
          ca dovarès tegni altra zent sierada,

          a mi veva belzà mostràt, encja se invàn,
          lùnis prin cuant ch’i vevi vùt chel sùn brut
          che dal vignì sbregàt mi veva il velàn.213
          Chistu a mi’era siòr e mestri parùt,
          che lupo e lupùs al cjasava’n tal mont
          che Luca e Piša'l separa dal dut.

          Cun càgnis màgris, bramòšis fin in font,
          i Gualàndos cuj Sismòns e cuj Lanfràncs,
          al veva metùt là ’ndavànt e in front.

          Dopo amondi puc a mi parèvin stracs
          il pari e fioj214, e cuj so dincj’ gusàs
          mi pareva d’jòdiu muàrdighi i flancs.

          Sveàt bunora, cuj me vuj stralunàs,
          sintùt i vevi’n tal sun i me fioj planzi
          uchì cun me, ca volèvin che pan ghi pasàs.

          Crudèl ti sòs se’l còu no ti ti sìns strinzi,
          pensànt a sè che’l me còu al sinteva;
          s’i no ti plàns, sè maj ti faraja planzi?

          A èrin sveàs; l’ora si visinava
          al mangjà che di sòlit ni partàvin,
          ma pal so sun ognùn al dubitava;

          i vevi sintùt che di sot a’nclaudàvin
          la puarta da l’orìbil tor, e vuardàt
          taj vuj i vevi un par un i me fioj, sidìn.

          I no vevi planzùt, ma dentri mi eri ’mpieràt:
          lòu sì a planzèvin; e’l me Anselmùt
          al veva dìt: “Parsè, pari, mi tentu cussì fisàt?”

          Nè par chistu i vevi lagrimàt nè rispundùt
          durànt chèl dì nè durànt la nòt dopo
          fin che’l mont il soreli al veva di nòuf jodùt.

          Apena ch’un raj di lus entràt al era lì, po,
          ’n ta stu post di dolòu, e jo’i vevi jodùt
          ’n ta li cuatri mùšis daj fioj la me, com’la so,

          li me mans pal dolòu i mi eri muardùt;
          e lòu pensànt ch’i fès chistu pa la fàn
          di mangjà, a èrin levàs sù, ogni frut,

          e dìt a vèvin: ‘Pari, par nu mancu mal e dan
          a sarès s’i ti mangjàs di nu; tu ti ni’as vistìt
          cun sta puora cjàr, e nu ti la tornàn.’

          Calmàt mi eri par tègnighi sù’l spìrit;
          chel dì e chel altri i èrin  restàs dùcjus mus;
          magàri ch’ognùn di nu al fòs sparìt!

          Cuant che nuàltris i èrin al cuàrt dì vegnùs,
          Gaddo ai me piè jù si era butàt
          e dìt al veva: “Parsè no jùditu i to frus?”

          E lì al era muàrt e—orìbil realtàt!—
          i àltris tre a èrin pur colàs, un par un,
          tra’l cuìnt dì e’l sest; chè jò i mi eri dàt,

          belzà svuàrp, a colàighi insima d’ognùn,
          e par doj dìs clamàs i’u vevi dopo ca èrin muàrs:
          pì tars, pì che’l dolòu, podùt al veva’l dišùn.”

          Chistu finit di diši, cuj vuj stuàrs,
          i dincj’sos di nòuf il cranio a  rošeàvin
          tal dur dal vuès, coma chej d’un cjàn, fuàrs.

          Ahi, Pisa, grant insùlt d’ogni sitadìn
          dal bièl paìs indulà che’l sì al suna,
          se i to visìns encjamò no ti punìsin,

          ca si mòvin Cjavraja e Gorgona
          e ca sièrin pur dal Arno la bocja
          e ca ’nnèghin ogn’ànima Pišana!

          Chè se’l Cont’Ugolìn fama’l veva encja
          di èsi stàt traditòu daj to cjascjej,
          a ocorèvia meti’n cròus ogni bocja?

          A èrin ognidùn inocèns scju pivej,
          O nova Tebe, Uguicjòn e’l Brigàt
          e’i altri doj—ma belzà i savìn di chej.

          Pì ’ndavànt i sìn zùs, ’ndulà che st’inglasàt
          di post rùvit un’altri pòpul al fasa,
          no in jù voltàt, ma dut cuant riversàt.

          Il planzi stes, lì, planzi no ju lasa,
          e’l dolòu che paj vuj nol pòl vignì fòu,
          dentri’l torna ’ndà che tant pì s’ingrosa;

          e’un grop a fàn sti làgrimis di dolòu,
          e, doventànt coma un vel di cristàl,
          sot li sèis s’ingrùmin cun tant pì mal di còu.

          E encja s’a è pur ver che, com’un caj, pal
          tant frèit al veva ogni me sintimìnt
          smetùt di fami sìnti, o ben o mal,

          lo stes mi pareva di sinti un puc di vìnt:
          par chèl jò: “Mestri, e chistu cuj lu mòvia?
          Vapòu ca jù nol varès miga di èsi prešìnt?”

          E luj a mi: “Adès i zìn là via
          ’ndà cal varà’l to vuli la risposta
          e’l jodarà la rašòn di stu soflà di aria.”

          E un daj danàs da la frèida crosta
          a mi veva sigàt: “O ànimis crudèlis,
          tant che dàt a vi è l’ùltima posta,

          cjolèimi daj vuj sti làmis dùris,
          e ca si sbrochi’l dolòu che’l còu mi sglònfa,
          prin che di nòuf s’inglàsin li me làgrimis.

          Alòr jò a luj: “Chist i podarès fà,
          ma dišmi di te, e s’jò’i no ti asìst,
          in fin dal glas i vaj, sensa tant da fà.”

          “Jò’i soj’l frari Alberìgo,” al veva dìt chist;
          “jò’i soj chèl di chel òrt dal mal
          che chì dàtul par fic mi’e dàt, com’ca è just.”

          “Oh! Sotu belzà muàrt?” ghi vevi dìt a stu tal.
          E luj a mi: Com’cal fà a stà’l cuàrp me
          la sù’n tal mont i no pòs savej’n ta sta val.

          A à il gran vantàgju sta Tolomè,
          ch’amondi spès l’ànima chì a cola
          prin che’l via ghi vegni dàt d’Atropošè.215
          E par che tu ti zèdis a cjòimila
          sùbit daj vuj sta lastra di làgrimis,
          ti dìs ch’apena ca tradìs l’ànima ulà,

          com’ch’i’ai fàt jò, il cuàrp ghi’è cjòlt, com’ch’i dìs,
          da un demòni, che dopo ghi la governa
          com’cal vòu pal rest, po, da li zornàdis.

          Intànt ic a sufrìs chì’n ta sta tana;
          e forsi a jòdin encjamò’l so cuàrp la sù
          da l’òmbra che chì gèlida a s’intana.

          Tu ti’as di savej, s’i ti vèns adès ca jù:
          luj ’l è’l sior Branc d’Oria, e pì àis a sòn
          belzà pasàs che chì ’l è stàt sieràt sù.”

          “Cròitu,” ghi vevi dìt, “ch’i sedi un semplicjòn?
          Muàrt nol è miga’ncjamò d’Oria il Branc?
          Tal mangjà, bevi e durmì al stà benòn.”

          “Ta chel fosàt la sù,” al veva dìt, “dal Malbranc,
          là ’ndulà ca bol la tichignoša pès,
          rivàt a nol era’ncjamò Michel Zanc,

          che chistu’l à lasàt’n ta la so cjàr e vuès
          che un diàu, e un daj so nevòus, il dan
          dal tradimìnt insièmit cun luj al fès.

          Ma’dès a è miej ch’i ti mi dèdis na man;
          vièrzimi i vuj.” E jò no ghi’u vevi vierzùs;
          e gentìl i eri stàt a èsighi vilàn.

          Ahi, Genovèis216, ch’i sèis daj vùstris ùšus
          cussì divièrs, e plens di ogni magagna,
          parsè no sèišu vuàltris’n tal mont spierdùs?

          Che cul pèšu spìrit da la Romagna
          un tal in daj cjatàt che pal so malfà
          il so spirt in tal Còcit zà si bagna,

          e la sù’l so cuàrp al và’ndavànt cul so da fà.

          “Vexilla regis prodeunt inferni217          vièrs di nuàltris; però davànt, po, mira,”
          al veva dìt il mestri, “s’i ti lu pòs disèrni.”

          Coma cuant che un caligu fis al tira,
          o che nòt tal nustri emisferi a vèn,
          alc da lontàn al pàr un mulìn che’l vint al zira,

          na roba cussì mi veva parùt tal scur plen;
          riparàt mi’eri dal vint, ca mi feva dut tremà,
          davòu dal duc; d’altri ripàr no’era sen.

          Zà i’eri—e cun timòu lu faj rimà—
          là ’ndulà che dal dut cujèrtis a èrin l’òmbris,
          che stecs a someàvin cul glas insima.

          In piè an d’era e distiràdis àltris;
          chista a veva’l cjàf in sù, e l’altra i piè;
          n’altra, com’un’arco a pleava cjàf e gjàmbis.

          Cuant che zùt al era asaj ’ndavànt, cun me,
          plašej al veva vùt il mestri di mostrami
          chèl che bièl d’jodi al era stàt in sè.

          Si veva spostàt un puc, volìnt ch’i stes fer lì,
          e dìt al veva: “Èco Dìt218, e èco il post
          ’ndà ca convièn tanta fuarsa ritegni.

          Com’che gelàt mi eri e doventàt pitòst
          fiàc, no domandà, letòu, ch’i no ti lu dìs,
          e dišilu i no podarès, nencj’a gran cost.

          Muàrt no soj, ma nencja vif, s’i ti lu cròdis:
          pensa ben tu, s’i ti’as un puc di inzèn,
          com’ch’i eri, di chist e chèl sensa radìs.219
          ’L imperatòu di chistu doloròus di règn,
          dal pet in sù al vegneva fòu dal glas;
          e jò pì coma un gigànt mi ritèn

          che’i gigàns stes a sòn visìn daj so bras:
          imagina cuant grancj’ ca sòn in dut
          chej altri poscj’ dal cuàrp che luj’l tèn platàs.

          Se luj ’l era stàt cussì bièl com’cal è adès brut,
          e cuntra’l so fatòu al vev’ alsàt li sèis,
          luj stes al era la cauša d’ogni lut.

          Oh cuant ca mi èrin parùdis maravèis
          che tre mùšis ch’i ghi vevi’n tal cjàf jodùt!
          Che davànt a veva dut ròsis li so plèis;

          Davòu  altri dos i vevi jodùt,
          metuda ogn’una’n miès da la so spala,
          unìdis lì che un gjàl la cresta’l varès vùt:

          la destra ’era lì, fra blancja e zala;
          la sinistra ’era coma chej nèris
          ca vègnin da’ndulà che’l Nil si’avala.220
          Sot d’ogn’una’ èrin àlis gràndis
          che ben ghi conferìvin a’un tal usièl:
          coma vèlis a èrin, ma pì grandiòšis.

          No cun plùmis ma coma chès di pipistrèl
          a èrin fàtis, e chès al svintulava
          cussì che tre vìns a turbinàvin da chèl.

          E par chèl dut Cocit s’ingelava.221          Cun sèis vuj al planzeva, e par tre bàrbis
          ghi gotava’l planzi e’l sanc da la bava.222
          Cuj dintàs d’ognuna da li so bòcis
          un pecjadòu al era cal rošeàva
          cussì che’n tre a sufrìvin sti brùtis pènis.

          Davànt di chèl il muardi nuja’l pareva
          visìn dal sgrifà, ch’a vòltis la schena
          duta svistida di pièl a restava.

          “Che ànima là cu la pì granda pena,”
          al veva dìt il mestri, “al è Gjuda Scariòt;
          dentri al à’l cjàf, e fòu li gjàmbis al mena.

          Daj altri doj ca àn il cjàf par di sot,
          chèl cal pindulèa dal ghignu neri al è Brut—
          jòt coma ca si stuàrs e coma cal tas223—jòt!

          Chel altri al è Càssius, cal pàr ben metùt.
          Ma a si fà nòt, e a nuàltris adès
          ni tocja partì, che dut i vìn jodùt.

          Atòr dal cuèl al  eva volùt che’i bras ghi metès;
          tal post just al veva spetàt a gjàmbis fèrmis
          fin che’l diàu asaj li àlis al vierzès;

          e, rimpinàt ta li velutàdis cuèstis,
          a zì’n jù al veva a colp tacàt, mans strètis
          tal pelàn fis e’n ta li gelàdis cròstis.

          Cuant che rivàs i èrin là che li cuèsis
          a tàchin, lì che’i flancs a s’ingròsin,
          il duca, cun baticòu e grandi fadìjs,

          voltàt al veva’l cjàf lì che li gjàmbis a èrin;
          a si veva ’ngrimpàt pal pel com’un cal scala,224          che’n infièr mi pareva ch’i tornàsin.

          “Tenti dur, però, che par chista scjala,”
          dìt al veva’l mestri, che strac al someàva,
          “da dut stu mal a è miej svignàsila.”

          Zùt fòu par na sfeša che’l mur al veva,
          al veva volùt che tal orli mi sintàs;
          e sùbit dopo vièrs me si voltava.

          Jò’i’ai crodùt d’jodi, cuj vuj alsàs,
          Lusìfar coma ch’i lu vevi lasàt;
          ma’i piè—e gjàmbis—al veva’n sù voltàs;

          Se jò insiminìt i eri lì restàt,
          la zent ignoranta che ben ghi pensi
          a sè post cal era ch’i vevi apena pasàt.

          Al veva dìt il mestri: “In piè a tocja alsasi:
          la strada a è lùngja e’l cjaminà al è brut,
          e’l soreli belzà cjàlt al taca a fasi.”

          Sala da palàs a no era—i vevi ben jodùt—
          lì ch’i èrin, ma na grota naturàl
          cun pavimìnt gropolòus e scur par dut.

          “Prima ch’jò’i bandoni stu abìs dal mal,
          mestri me,” i vevi dìt cuant ch’i eri di nòuf ’ndresàt,
          “cjòimi dal eròu ca mi tèn’n ta sta val:

          indà al eše stu glas? e stu chì voltàt
          cul cùl in sù? e’n cussì puc timp com’al àja fàt
          a èsisi’l sorèli da sera a prin dì ziràt?”

          E luj a mi: “Pènsitu di èsi restàt
          encjamò di là dal miès, ’ndà che ’ngrimpàt
          mi eri ta che bruta ruja ca tèn’l mont sbušàt?

          Par là ti èris cuant ch’i eri dismontàt;
          e na volta voltàt, tu’l post ti vèvis pasàt
          ’ndà ch’un pèis al vèn da ogni banda tiràt.

          E i ti sòs adès sot di chel emisfèr rivàt
          cal è al opòst dal post cal è dut secjàt,225          chel stes tal colm dal cual al è stàt copàt

          chèl cal à vùt di nasi e vivi sensa pecjàt:
          tu ti’as i piè’n ta stu post picinìn
          cal sarès da la Gjudèca226 il altri lat.

          Là a è sera cuant che chì al è matìn:
          e chistu, ca ni’a fàt scjala cul so pel,
          ’ncjastràt al è ’ncjamò lì com’cal era prin.227
          Da sta banda chì al era colàt jù dal cjèl;
          e la cjera, che prin fòu di chì a era,
          par poura di luj a veva fàt dal mar un vel,

          e vegnuda a era’n tal nustri emisfèr; sta cjera
          par scjampàighi via, chel vuèit chì ghi veva lasàt
          ca s’jòt di cà, e zuda a era parzora.”

          Al è la jù un lòuc da Belzebù lontanàt
          tant com’ca’è lungja sta caverna,
          cal tèn al jodi, ma no al sinti, sieràt

          un rìvul che jù al và’n font di sta tana
          pal bus di na rocja che luj al veva sbušàt
          a mo’di madràs, e puc s’inclina.

          Jò’e il duca par chel cjamìn platàt
          i èrin entràs par tornà’n tal clar dal mont;
          e sensa curasi di vej ben ripošàt,

          i vèvin cjaminàt sù, luj prin e jo secònt,
          fin cuant ch’jodùt i vèvin tanti ròbis bièlis
          ca sòn la sù’n tal cjèl, par un bus rotònt;

          e fòu tornàs i èrin a jodi li stèlis.

          Par zì’n tà miej àghis sù’a vàn li vèlis
          uchì’n ta la navuta dal me inzèn,
          che’n davòu’a lasa òndis tant crudèlis.

          I vuej adès cjantà di chel secònt règn
          indulà ca si purga’l spìrit umàn
          e di zì sù’n tal cjèl al doventa dègn.

          Ma uchì, santi Mùšis, dèimi na man:
          vustri i soj; elevàit la me cansòn;
          e Calliope a no mi scoltarà invàn,

          ma ghi darà al me cjantà chel sun bon
          che li puòri Chèchis, cuant ca lu vèvin sintùt,
          a vèvin disperàt pròpit a colp dal perdòn.228
          Com’d’un presiòus zefìr il colòu dolsùt229          ca s’jodeva in ta chel serèn aspièt
          dal aria, pùr, visìn e lontàn, par dut,

          ai me vuj a ghi veva di nòuf donàt dilèt
          apena vegnùt fòu da l’aria muarta230          che urtàt a veva tant i vuj mes e’l pèt.

          Il bièl planeta231 ch’a volej ben ni parta
          dut al feva ridi là’n tal orient,
          e’l velava i Pes ca ghi fèvin scorta.

          A destra il me vuli voltàt si veva, lent,
          vièrs ’l altri polo, ’ndà che cuatri stèlis
          a èrin, jodùdis prin dom’da la prima zènt.232
          Godi al pareva’l cjèl da li so flàmis:
          oh vèdul mont lasù’n tal nort, puarèt tant
          da no podej mirà sti ròbis bièlis!

          Straviàt chì ch’i vevi i vuj par un istànt,
          par dàighi al altri polo na ocjada,
          indulà che zà sparìt al era’l cjàr grant,233
          jodùt i vevi un vecju besòu, in banda,
          dal aspièt degnu di vignì tant onoràt,
          com’che tant rispièt il fì al pari a’i dà.

          Na barba lungja d’un blanc misturàt
          coma la so cjavielada al veva,
          e chista e chè al veva’n tal pèt ’nsembràt.234
          Da li cuatri lus sàntis al ornava
          ogni raj la so muša di tal lustri
          che’l soreli di vej’n front mi pareva.235
          “Cuj sèišu vuàltris che par chel flun neri
          i sèis scjampàs da la prešòn eterna?”
          al veva tacàt, dut luminòus, stu pari.

          “Cuj vi’aja guidàt, o fàt da lanterna,
          in tal vignì fòu da la profonda nòt
          che la val infernàl sempri a’mbruna?236
          In ta la lès dal abìs a eše dut rot?
          o cambiàdis sònu’n cjèl li  règulis
          che’n ta li me crètis, danàs, i vi jòt?”237
          Il duca alòr mi veva tiràt pa li mànis,
          e cun peràulis e cun mans e cun mòtus238          par rispièt mi veva fàt sbasà cjàf e gjàmbis.

          E a luj ghi vevi dìt: “Besoj no sìn vegnùs:
          dal cjèl vegnuda, na fèmina mi veva preàt
          chistu d’judà ulà ca si pòl zì pierdùs.

          Ma se’l to volej al è che pì miej spiegàt
          i vèdin la nustra condisiòn vera,
          alòr nol pòl il to dal me èsi negàt.239
          Chistu nol à maj jodùt l’ùltima sera;240          ma vìnt vùt puc judiši, ’ghi è zùt visìn,
          cussì visìn che cuaši lì al era.

          Coma belzà dìt, mandàt i eri stàt tal so cjamìn
          par salvalu241; e a no er’altra strada
          che chè par indulà che nu zùs i sìn.

          Jodi ghi’ai fàt duta la zent danada;
          e adès i vorès mostràighi chej spìris
          ca si pùrghin chì, in ta la to contrada.

          Com’che chì i sìn rivàs a sòn ròbis lùngis;
          ma jù a vèn dal’alt na virtùt che judàt mi à
          fin chì, che chì luj a t’jòt e’l scolta sè ch’i ti dìs.242
          I speri ca ti plaši che chì al è, ’ndà
          che’n sercja al và di libertàt243 tant cjàra,
          com’cal sà chèl che par ic la vita’l dà.244
          Tu, po, no ti l’às cjatada amara
          a Utica la muàrt, ’ndà ch’i ti’as lasàt
          la vestàja245 che’l grant dì a sarà tant clara.

          No vìn ’l etèrno decrèt par nuja violàt;
          chè chistu’l vif, e Mìnos me nol lèa;
          dal Limbo’i vèn, ’ndà che plens di cjastitàt

          a sòn di Marsia i vuj ch’encjamò ti prèa,
          o pet sant, che to pur adès ti la tègnis:
          par amòu so, mòstrini buna plèa.

          Làsini zì paj sièt ziròns ch’i ti règnis:
          a ic di te il bièl fà ghi contaraj,
          se d’èsi minsonàt la jù ti dègnis.”

          “Di jodi Marsia vùt tant plašej i’ai
          mentri ch’i’eri par di là,” alòr al veva dita;
          “da me sè c’a volùt, a à vùt; un no, maj.

          Adès che par di là dal mal flùn246 si cjàta,
          mòvimi a no pòl ic pì, par che lès
          che, dopo vegnùt jò fòu, a’è stada fata.

          Ma se chè dal cjèl247 a ti mòuf e protès,
          com’ch’i ti dìšis, n’ocòrin cumplimìns:
          mi basta savej che ic chist’a vorès.248
          Duncja, và, ma’ntòr di chistu—tèn in mins—
          mètighi un vènc lìs249, e la muša làvighi
          da la cragna ’ngrumada’n ta chej brus cjamìns;

          ca no zàrès ben, cuj vuj velàs, zìghi
          davànt—cu la vista nulada—dal prin
          ministro250, sensa’l miej di tè mostràighi.

          Atòr di st’išuluta, da l’aga visìn,
          la jù ’ndulà che tant fuàrt a sbàt l’onda,
          a si pòl cjatà vèncs tal pantàn mulišìn;

          nisun’altra ramasa’n ta sta sponda,
          s’a s’indurìs, par lunc a pòl vej vita,
          se a li sbatùdis a no si seconda.251
          Na volta prons252, no stèit tornà par chista;253          zèit cul soreli, cal è cuaši spuntàt;
          lasù a è la riva pì lišeruta.”

          Cussì al era sparìt, e jò sù’i eri levàt
          sidinùt; e’i me pas si èrin ritiràs
          lì dal me duca, e’i vuj a luj i vevi alsàt.

          Luj cussì al veva tacàt: “Seguìs i me pas:
          voltansi ’ndavòu, che di cà a s’inclina
          sta planùra vièrs ’l orli dal mar, là a bàs.”
          Il cricà dal dì al scorsava la matina
          che ’ndavànt’a scjampava, cussì che da lontàn
          jodùt i vevi ogn’onduta picinina.

          Movùs si èrin par chel terèn dešèrt e plan
          com’omp cal sèrcja di nòuf la so strada,
          che fin ca no la jòt ghi par di zì invàn.

          Cuant ch’i èrin rivàs ’ndà che la rušada
          cul soreli a barufava, e in part,
          pal frescùt, dur a tegneva la so sblancjada,

          li do mans’n ta l’erbuta, i mi eri necuàrt,
          cul so fà amondi dols al veva pojàt:
          e alòr jò, rindùt cont da la so art,

          plen di làgrimis la me muša ghi vevi mostràt:
          e luj uchì ai vuj ghi veva di nòuf vièrt
          chel colòu che ’l infièr al veva platàt.254
          Di lì a’un puc rivàs i èrin tal post dešèrt
          che maj jodùt al veva l’àghis sos navigàdis
          da omp che di tornà’l fòs dopo stàt espèrt.255
          Il vènc atòr mi veva metùt, com’d’altri volùt:256          Se maravèa! che chel ùmil àrbul
          da luj sielzùt, ti feva rinasi dal dut,

          apena che cun stu vènc ti fèvis un sìrcul.

          Al era zà’l soreli al orišònt rivàt,
          chèl che cul sercli meridiàn al cujèrs
          Gjerušalèm cul so punt pì elevàt;

          e la nòt, che plan a plan ghi zeva vièrs,
          fòu a vegneva dal Gange cu li Balànsis257          che di man ghi còlin cuant ca si fà tars;

          cussì che li mosèlis, blàncis e ròsis,
          lì che jò’i eri da la clar’Aurora
          pa la bièl’etàt a doventàvin zàlis.258
          E’n ta stu mar lì i èrin nu, a chist’ora,
          coma zent ca pensa al so cjaminà,
          cul cuàrp fer, ma cul spirt ca si mòuf bunora.

          E jòt tu, coma che prest di matìna
          Marte un puc fuscàt a si jòt rosùt,
          la jù amònt da l’estensiòn marina,

          jodùt i vevi, e d’jodi pur lu speravi dut,259          un lumìn che tant svèlt’l vegneva pal mar
          che nencja svualànt al varès podùt.

          Dopo vejghi straviàt al mestri’l vuli par vej pì clar
          il pensej sul lustri ch’jodùt i vevi,
          alòr pì’l luševa260, com’na flama dal fogolàr.

          Da ogni banda che vuardànt lu stevi,
          un sàju sè di blanc, e a luj di sot,
          un’altri plan plan vignì fòu i’jodevi.

          Encjamò nol veva’l me mestri fàt mòt
          fin che’i blancs puc distàns a parèvin àlis:
          vìnt il timonej ben cognosùt, i cròt,

          al veva sigàt: “Sù, i vuej che’i zenoj ti càlis:
          èco ’l ànzul di Diu: unìs li mans:
          da chì’n sù ti’n jodaràs di sti ròbis.

          Jòt ben ca nol vòu ušà strumìns umàns,
          cussì ca nol uša nè rèmos nè vèl
          ma l’àlis sos par zì’n ta poscj’ tant lontàns.

          Jòt com’che drètis li tèn vièrs il cjèl,
          e’l mòuf l’aria cun sti etèrnis plùmis
          ca no cambièjn com’cal fà’l mortàl pel.”

          E pì visìn cal vegneva vièrs nuàltris,
          st’usièl divìn cussì clar al luševa
          che’l vuli nol rivava a vuardalu fìs,

          ma jù sbasàt lu vevi; e èco a riva
          cal riva cu’ na navuta lišera
          che l’aga cuaši cuaši a no tocjava.

          A popa’l celestiàl pilota261 al era,
          che beàt al pareva ’ntòr vej scrìt;
          e pì di sent spìris cun luj a'n d’era.

          ‘In exito Israel de Aegìt’262          ducju’ insièmit a cjantàvin cu’ na vòus
          cun chèl che’n ta chel salm a vèn dopo scrìt.

          Dopo vèighi fàt il sen da la santa cròus,
          dùcjus in ta la spiàgja si èrin butàs:
          luj al era zùt, com’tal vignì, svèlt e silensiòus.

          Chel scjàp di spirs, puarès, ulì restàs,
          tòntos, atorotòr par dut a vuardàvin,
          com’un che sercjà’l vòu dut sè ca è’n taj plàs.

          Par ogni banda, dal dì a saetàvin
          i ràis dal soreli, che cu li so saètis
          dal miès dal cjèl’l cjavròn263 via a scorsàvin,

          cuant che cun muša alsada sti ànimis
          ni vèvin domandàt, “Mostràini
          coma zì’n ta la montagna, s'i savèis.”

          E Virgìlio al veva rispundùt, “Vuardàini,
          di stu post nuàltris i no vìn pràtica;
          coma vuàltris, pelegrìns i sìn, crodèini.

          Un puc prin di vuàltris i sìn rivàs cà
          par n’altri tròj, tant dur e dirocàt
          c’adès ni sarà fàsil  zì sù par cà.”

          I spirs che necuàrs si’èrin, dut un tràt,
          che dal me tirà flat i’eri’ncjamò vif,
          palidùs si èrin fàs, ognidùn maraveàt.

          E coma’l mesagèr cal parta ’l ulìf
          zent al clama par sinti ròbis nòvis,
          e tal pocà ognidùn si mostra ben atìf,

          cussì davànt di me si èrin metùdis
          che ànimis furtunàdis a fisami tant,
          par puc dismintiànt di zì a fasi bièlis.

          Una in d'avevi joduda vignì ’ndavànt
          par imbrasami cun grant sen di afièt
          ca mi veva sùbit movùt a fà altritànt.

          Oh òmbris vuèitis fòu che  in tal aspièt!
          tre vòltis a imbrasala i vevi provàt,
          ma’nvàn; vuèitis a tornàvin li mans al pèt!

          Maravèa’n muša i vevi da vej mostràt,
          pars’che ic suridìnt ’ndavòu si veva movùt;
          e jò, par stàighi visìn, pì dongja mi eri fàt.

          Cun tant riguàrt ch’i smetès a veva ’nsistùt:
          capìt cuj ca era, i la vevi preàda tant
          di cjacarami par qualchi minùt.

          A veva dìt: “Com’che ben ti vevi volùt e tant
          tal cuàrp mortàl, pur ben ti vuej sleàda:
          chì i smèt; ma tu parsè vatu’ndavànt?”264
          “Caro’l me Casela, par tornà’n strada
          ’ndà ch’adès i soj265, stu viàs i ti mi jòdis fà,”
          ghi vevi dìt, “ma la to ora parsè tant rinviàda?”266
          E luj: “Cun nisùn i’ai vùt di barufà,
          ma chel stes267 cal cjoj chèl e cuant ca ghi plàs,
          ’ndavòu mi’a lasàt pì vòltis, cun biel fà,

          che’l volej divìn e’l so d’un stamp a sòn fàs:
          ver al è che par tre mèis al à partàt
          chej ca’an volùt entrà, in santa pàs.268
          Alora jò, ch’i eri vièrs il mar voltàt,
          ’ndà che l’aga dal Tèvar a s’insala,
          cun gran bontàt da luj cjòlt sù i eri stàt.

          Vièrs che fòs ’l veva luj adès ’ndresàt l’ala;
          e a è chì che sempri al vèn cjòlt sù
          chèl che jù vièrs’l Acherònt nol cala.”269
          E jò, “Se lès nova ’no ti’a robàt sù
          nè memoria nè’l ušu dal to bièl cjànt
          che li me vòis na volta’l cuietava jù,

          di consolà ti displašarèsia tant
          il me spìrit che cu la me persona
          plen di afàn al è stàt vegnìnt in davànt!”

          “Amor che ne la mente mi ragiona,”
          al veva tacàt cun vòus tant biel’e dolsa
          che dentri ’ncjamò i la sìnt che ben mi suna.

          Jò e’l me mestri e la zent che fìsa
          ghi steva ’ntòr, a parèvin dùcjus tant contèns,
          com’che altri no fòs ca tocjàs la mins stesa.270
          Nuàltris  i èrin dùcjus fìs e atèns
          al so cjantà; ma èco’l vecju onèst271          cal vegneva sigànt: “Spirs, parsè cussì tant lens?

          No stèit èsi negligèns; sèit zent di sest,
          zèit zvèls tal mont a cjòivi la scusa272          ca v’impedìs di vej Diu manifèst.”

          Coma che blava e altra siminsa
          a becotejn i colòmps’n ta la verdura,
          cujès, tegnìnt la plumarola lìsa,

          s’alc a càpita ca ghi fedi poura,
          dut ta’un colp, èco, a smètin di mangjà,
          chè altri a’an cal scuèit pì’ncjamò la so cura;

          cussì jodùt i vevi che frescja marmaja
          lasà la cansòn e zì vièrs la riva
          coma zent che, puc savìnt sè fà, a si sparpàja:

          e coma lòu encja nu svels via di lì si zeva.

          Mentri ch’ognùn di scju spirs al scjampava,
          e a si spierdeva in ta sta cjampagna,
          ma vièrs’l mont ’ndà che’l just al spùns273 al zeva,

          jò di strìnzimi al mestri i vevi vùt bišugna:
          e sensa di luj ’ndà i sarèšiu zùt?
          coma’i varèsiu scalàt sta montagna?

          A mi par che luj rimuàrs al vès sintùt:
          O cosiènsa dignitoša e clara,
          se amàr ca ti’è il fal pì pisulùt!

          Cuant che’i so piè lasàt a vèvin la primura
          che il decoru al fà sempri calà,
          la me mins ch’era prin plena di poura,

          si veva calmàt e, com’usièl cal taca a svualà,
          il me vuli’n alt al era zùt’n ta chel mont
          che sù’n tal cjèl pì alt d’àltris jodi si fà.

          Davòu’l sflameàva’l soreli, rotònt,
          ma rot al era davànt da la me figura
          che ai so ràis gh’impedìva di zì’n front.

          Jò’i mi eri voltàt in banda par poura
          di èsi stàt bandonàt, cuant ch'i vevi jodùt
          besòu davànt di me la cjera scura;274
          E’l me cunfuàrt: “Parsè difìditu di dut?”
          voltàt vièrs me a dìšmi al veva tacàt:
          “di crodi che cun te’i soj ti varès podùt.

          A è zà sera là cal è soteràt
          il me cuàrp cul cual i fevi ombrena:
          Napoli a lu’a, da Brindisi partàt.

          S’adès davànt di me nuja si ombrena ,
          nosta maraveàti pì che daj cjèlos
          ’ndà che sens’intrìc raj’n t’altri raj al mena.275
          A sufrì turmìns cjàls, o chej daj gèlos,
          cuàrps coma il me la virtùt a dispòn,
          ma’a no vòu ch’i savèdin li vìis sos.276
          Mat al è chèl cal cròt che la nustra rašòn
          a rivi a capì l’infinita via
          d’un’unitàt in tre—e capì benòn.277
          Contentàisi, umana zent, dal quia;278          che s'i vèsis pudùt jodi pròpit dut,
          parsè a varèsia parturìt Maria?279
          E la voja’i jodarèsis, sensa frut,
          di chej ca varèsin’l dešideri calmàt
          che’n eterno’nvènsi a ghi era dàt par lut:

          d’Aristòtil e Platòn i dìs, in fàt,
          e d’àltris pur”; e chì al veva sbasàt la front,
          e nuja pì ’l veva dìt, restànt turbàt.

          Rivàs i èrin intànt al piè dal mont:
          uchì la parèit a zeva sù cussì dreta
          che di scalala no vèvin nencja fàt cont.

          Tra Lericj’ e Turbia280, la pì dešerta
          e salvàdia riva a è na scjala
          ben còmuda in paragòn di chista.

          “Cuj sàja ’dès pa’ndà che’l rìpid al cala,”
          al veva dìt il me mestri, fermànt il pas,
          “di mòut cal posi zì sù chel sens’ala?”281
          E mentri che luj, penseròus, cul cjàf bas,
          pa’ndà zì al era cal meditava,
          e’i me vuj atòr dal mur a èrin voltàs,

          da sinistra jodùt i vevi zent ca vegneva,
          spirs che vièrs nu i piè a movèvin,
          ma planìn, che cuaši fer ognùn’l pareva.

          “Mestri,” i vevi dìt, “lasa che’i to vuj si àlsin:
          chì ca sòn chej che consej a ni daràn
          s'i no ti lu cjàtis in te medèšin.”

          Alòr’n alt al veva vuardàt, e sens' afàn
          al veva dìt: “Zìn par là, ca vègnin a plèn;
          il to sperà, fiòl me, a nol è invàn.”

          Chel grup di lòu al era ’ncjamò lontàn,
          dopo che nu i vèvin fàt un miàr di pàs,
          sì e nò com’un clap tiràt da na man,

          cuant che di front ’la rocja’si èrin pojàs
          dal grant rivòn, e lì a èrin stàs fers e stres
          coma se plèns di dùbis a fòsin stàs.282
          “O bunànimis, o spirs belzà elès,”
          Virgìlio al veva scuminsiàt, “par che pas
          che, i cròt, ognùn di vuàltris al vorès,

          dišèini’ndà che cjatà i podìn un pàs
          ca ni permeti di zì sempri pì’n sù;
          che chèl che pì ’l sà pì ’l pièrdi timp ghi displàs.”

          Com’agnèlis che pì no sòn sieràdis sù,
          fòu, besòlis o’n grups, a vègnin plan plan,
          e àltris’n davòu a rèstin cul vuli’n jù;

          e com’ca fà la prima li àltris a fàn,
          e ghi vàn dongja se ic a si ferma,
          cujètis, sensa un bè, e’l parsè ’nol sàn;

          cussì jodùt i vevi jò vignì la prima
          ànima di che mandria furtunada,
          timiduta, ma dal mòvisi calma.

          Cuant che i prins jodùt a vèvin dividuda
          la lus in cjera a la me destra,
          e l’ombrena fin a la ròcja zuda,

          spostàs si èrin di lì che l’ombrena a era,
          e’i altri spirs che’n davòu a vegnèvin,
          puc savìnt, il stes a vèvin fàt, vuardànt in cjera.

          “Jò’i vuej che dùcjus chì a savèdin
          che chistu chì ’l è cuàrp umàn ch’i jodèis;
          i ràis dal soreli a è par chèl che  jù no rìvin.283
          N’ocòrin maravèis, ma da crodi i vèis
          ca no è sensa virtùt che dal cjèl a vèn
          che stu chì’l provi a scalà sti parèis.”

          Cussì’l mestri; e lòu, vìnt capìt dut ben,
          “Tornàit in davòu,” a vèvin dìt; “zèini’n davànt,”
          cu la schena da li mans fašìnt pur sen.

          E un di lòu al veva tacàt: “Tu là ’ndavànt,
          cuj ch’i ti sòs no’l saj, ma vuàrdimi’n muša:
          mi’àtu maj jodùt prin di chistu istànt?”

          Vièrs luj voltàt, ghi vevi dàt n’ocjada fisa:
          biòndu al era e di gentìl aspièt
          ma na sèa’l veva da’un colp diviša.284
          Cuant ch’i ghi vevi fàt sen di no, a stu puarèt,285          di vèjlu maj jodùt, “Jòt chì,” al veva dìt,
          e na plàja ’mi veva mostràt in tal so pet.

          Suridìnt al veva dopo dìt: “Jò’i soj Manfrèit,
          nevòut da la imperatrìs Costansa;
          ti prej che, cuant ch’i ti sòs di chì partìt,286
          i ti zèdis da me fìa, mari—pensa—
          dal onòu di Sicilia e Aragona,
          e dìšghi che dal sperà’i no soj sensa.287
          Dopo che ferìt i eri stàt di persona
          da doj colps mortaj, i mi eri bandonàt
          planzìnt a chèl che volentej al perdona.

          Orìbil al er’ognùn daj me pecjàs stàt;
          ma bras tant grancj a à la ’nfinida bontàt,
          ca risèif di nòuf chèl che da ic si veva voltàt.

          Se il pastòu di Cošensa, che cjasàt
          mi veva seguìnt di Papa Clement ’l òrdin,
          e mi vès in Diu bon ben oservàt,288
          i vuès dal me cuàrp ’ncjamò a sarèsin
          visìn di Benevìnt, in cjàf dal so punt,
          protešùs daj claps ca lu soteràvin.289
          Adès ju bagna la plòja e ju mòuf il vint
          dal di fòu dal cunfin, cuaši lunc il Vert,
          ’ndà che sensa lus i'u veva partàs avànt.290          Un cussì maladèt pròpit dut nol pièrt,
          ca nol posi tornà al etèrno amòu,
          mentri ch’al sperà ’ghi resta un puc di vert.291
          Ver’al è che un che fòu di gràsia’l mòu
          da la Santa Glìšia, s’a la fin ’si pentìs,
          al è costrèt a stà di stà riva al di fòu292
          trenta vòltis pì dal timp sensa gràsis,
          prin da pentisi, sè pì che’l decrèt
          scurtàt a nol vegni da buni prejèris.293
          Jòt tu se contènt ti pòs fami e cujèt,
          dišìnghi a la me puora Costansa
          com’ch’i ti mi’as jodùt e di stu divièt;294
          che chì par gràsia daj vifs tant si’avànsa.