Er bleef nog een groot bezwaar in de voltooijing van dit werk: het IJsselwater, dat langs Kampen heen afstroomt. Men zou den IJssel, door het droog te maken terrein, op Enkhuizen aan dienen te verlengen, dat evenwel met groote kosten zoude gepaard gaan; doch daarmede waren de waterophoopingen in Gelderland en Overijssel niet gekeerd, en die dienen in het belang dezer gewesten te verdwijnen, en de werking onzer rivieren dient verbeterd te worden. Door boven aan den IJssel eene krib te leggen, heeft men den Rijn het noodige water ontnomen, en verkrijgt de IJssel nu meer water, dan langs zijne natuurlijke bedding kan afloopen, zoodat de uiterwaarden niet alleen, maar ook vele bouwlanden, onder staan, en bij hoogen stand der boven-rivieren, langen tijd in het voorjaar onder blijven staan, waardoor onberekenbare schade wordt geleden. De IJssel is dikwijls reeds bij Kampen op gewoon peil gedaald, wanneer bouw- en weilanden, hooger op, nog onder staan. Met den IJssel te verlengen, ware de kwaal niet genezen; er dient dus naar een ander middel omgezien te worden, en dit zoude, onzes erachtens, volledig bereikt worden, door een kanaal te graven, van af omstreeks een half uur beneden het veer van Westervoort, bij Velp de hoogten doorsnijdende, om in de rigting van de Steenenkamer in de ringvaart te komen; men zoude in den IJssel zelven welligt drie schutsluizen dienen te leggen, om water op denzelven te houden. Aan de monding van het kanaal moest eene sluis worden gelegd, benevens nog twee andere tusschen beiden. Op 50 ellen afstands van het kanaal zouden dijken of kaden dienen te liggen, om bij hoogen stand van het water, als uiterwaarden, tot waterberging te dienen. Afgescheiden van de sluis, beneden het veer van Westervoort, moest aan weêrszijden van de sluis een overlaat gelegd worden, om bij hoogen waterstand als regelaar te dienen, waardoor de dikwerf gevaarlijke toestand van het land werd voorkomen. Dit kanaal tevens behoorlijk breed, zou zeer dienstig zijn voor den handel van Amsterdam naar den Rijn, als leverende niet alleen een korter traject op, maar het ware ook beter te bevaren, dan langs Utrecht, het kanaal en den Rijn op, of langs Gorkum in de Waal, stroomopwaarts.

Wij onthouden ons van het verder ontwerp hier ter neder te stellen. De indijking van het overige gedeelte der Zuiderzee, door middel van dijken de eilanden aan elkander te vereenigen, is doenlijk, alsmede kanalen daar door te graven, van Harlingen af, naar de gaten van het Vlie en van Terschelling en van Groningen door de Lauwerzee op Ameland, benevens de benoodigde ringvaarten om de wederzijdsche kusten. De kosten zouden daarvan minder over elk bunder bedragen dan over de twee eerste perceelen; doch middelerwijl de twee eerste vakken voltooid en geschikt voor de cultuur gemaakt werden, is er tijd genoeg om de aandacht op het overige te vestigen. Men had dan door het daarstellen van de eerste werken, meerdere ondervinding verkregen, om met meer zekeren kans op voordeel het verdere door onze nazaten te laten voleindigen. De oppervlakte van het in te dijken gedeelte van de Zuiderzee, van bij Enkhuizen tot bij Stavoren, is omstreeks 260,000 bunders; het overige om de eilanden en de Groninger kust heen tot in den Dollard, 540,000 bunders.

Tusschen de twee dijken in het IJ, van bij het Westerdok naar het Tolhek en van Diemen op Durgerdam, behield men eene waterkom van omstreeks 1200 bunders oppervlakte, eene schoone ruimte voor eene haven voor Amsterdam, ruim genoeg om de grootste vloot van oorlog- en koopvaardijschepen te bevatten; er bestond een groot verval van het IJ in de Noordzee, waardoor het spuijingsvermogen der sluizen van de stad, hetwelk nu zoo onvolledig is, krachtig bevorderd zou worden; zoodat de grachten met zoet Vechtwater zouden verfrischt worden en de stank, die nu jaarlijks, door het stilstaand water, toeneemt, zoude geheel verdwijnen.

Wij zijn geene geleerden, gewoon om hunne lettervruchten aan het publiek mede te deelen, maar diep doordacht en veel besproken is ons ontwerp; enthusiasten mogen wij in de zaak zijn, doch wij maken desniettemin van ons oordeel een bedaard gebruik. Evenwel zijn wij minder geschikt, om bij het levendig gevoel, over de wenschelijkheid en noodzakelijkheid, der ten uitvoerlegging van ons plan, hetzelve in dien stijl en zoo regelmatig voor te dragen, als wij het wel zouden wenschen,—dit gelieve de lezer in het oog te houden; hier wordt handelen en daarstellen bedoeld—terwijl wij den landgenoot zoeken te overtuigen, dat er groote behoefte bestaat, om de zaak in hare uitvoerbaarheid, wenschelijkheid en nuttige strekking te overwegen, en handen aan het werk te slaan, om hetzelve te volbrengen; eene zaak, die elken Nederlander ter harte moet gaan, en die zoo ontzaggelijk veel tot herleving en bevordering van den bloei en welvaart van ons vaderland zal en moet medewerken.

Vestigen wij ons oog op de noodzakelijkheid der droogmaking van de Zuiderzee, zoo mogen wij het ons niet ontveinzen, dat wij door den Belgischen opstand en het verlies van zoovele provinciën, met hare inwoners, op een lager standpunt in de rij der volken zijn gedaald, dat wij door den afval van België, in aantal van bevolking en in onze financiën grootelijks zijn benadeeld geworden, dat ons daardoor hooge schuldenlasten zijn opgelegd, die, men moge zeggen, dat ze dragelijk zijn in voorspoed, echter bij onzen kwijnenden toestand een drukkende last zijn geworden.

De middelen aan te wijzen en tevens aan te grijpen, om die te kunnen torschen en te boven komen, is de pligt zoowel van den onderdaan als van de regering: de onderdaan, de middelen aanwijzende, maakt zich verdienstelijk aan den staat; de regering ware te laken, zoo zij die niet behartigde, omdat het initiatief niet door haar was genomen. Noodzakelijk voor het welzijn van de geheele Natie is dus de aanwinst eener provincie, welke ons door geene politiek kan worden betwist.

De noodzakelijkheid gebiedt de indijking van de Zuiderzee, om de steeds toenemende verspoeling onzer gronden, die den toestand van het land gedurig benarder maakt; wij blijven er zorgeloos op staren, zien het steeds aangroeijende gevaar over het hoofd en denken slechts dààr aan herstellen, waar zigtbare schade aangerigt of waar het herstellen onvermijdelijk is; maar wij bezigen, helaas! geene middelen, om de herhaalde, ons steeds verzwakkende, aanvallen geheel krachteloos te maken.

Is eenmaal de in- en uitstrooming van het water onzer zeegaten geweerd, zoo zal de stroom, die nu langs de eilanden en de kust loopt en dezelve ondermijnt, ophouden, en daardoor de verdere afspoeling niet meer plaats hebben. Niet alleen zullen de ontzaggelijke daarmede gepaard gaande uitgaven worden bespaard, maar er zal ook nog aanwinst van grond aan de nu steeds afnemende kust ontstaan.

Noodzakelijk wordt de indijking, om door een beter te verkrijgen afloop van water, in en door de ringvaarten en kanalen, de plaats vindende overstroomingen, zoo door winden, als door gebrek aan afloop van rivier- en regenwater te keeren. Er kan aan geene verbetering van gronden door bemesting en bebouwing worden gedacht, wanneer onvruchtbaar regenwater maanden lang achtereen op de velden blijft staan, wanneer de stand der zee te hoog is of het spuijingsvermogen aan de sluizen ontbreekt, om de gewenschte afwatering te kunnen bewerkstelligen, al is het water ook laag in de Noordzee. Voor millioenen nadeel is daardoor aan onzen grond berokkend: gronden, die waarde bezaten, zijn tot moerassen geworden, waar de opbrengst der landen de polderlasten niet meer kan goedmaken. Het is waar, men gewent er zich aan, zulks met onverschilligheid aan te zien, zonder de krachten in te spannen, dit te keeren en te verbeteren. De regering, zoo als in vele andere zaken, kent de behoeften niet, is niet op de hoogte en dikwijls niet bij magte om datgene daar te stellen, wat wenschelijk en noodig is. Provinciale en plaatselijke belangen, worden door tegen elkander schijnbaar indruischende belangen gedwarsboomd en alles is en blijft in eenen verachterden en nog steeds meer verslimmerenden toestand liggen.

Der Genie werd voor omstreeks drie jaren belast, om de linie van defensie, van af de Grebbe tot bij Amersfoort, op te nemen; en die verwaarloosd liggende verdedigingswerken (hoofdzakelijk tot inundatie) te herstellen. Jammerlijk is het gesteld met de afwatering van de Veluwe. Men verlangde tegelijk met de vernieuwing der defensie-kanalen, een kanaal tot afwatering; plannen en bestekken werden gemaakt, de plaatselijke besturen werden opgeroepen, er werd veel gesproken,—maar niets besloten. Alles blijft dus in status quo, en de genie gaat nu voort, alleen voor hare defensiewerken te zorgen, zonder dat er iets hoegenaamd, voor het welzijn der provincie uit voortvloeit. In Gelderland moet er aan gedacht worden, om voor die provincie alleen eenige verbeteringen aan de afwateringen daar te stellen, alsof Gelderland niet, even als Utrecht, een gedeelte van het geheel ware.

Door vermindering van welvaart in de Veluwe moeten zeer natuurlijk de opbrengsten van alle rijkslasten aldaar verminderen; dit minder beloop moet door alle anderen gezamentlijk vergoed worden, zoodat het Algemeen belang heeft bij de welvaart van de Veluwe, en zoo is het er overal mede gelegen.

Geen Overijssel moest in verschil zijn met Drenthe over kanalen, en de vraag moest maar zijn of het Algemeen er voordeel van trekt?—de hooge regering moest dit punt beslissen.

Te Amersfoort bestaat eene Arrondissements-regtbank, en het ontbreekt in het Arrondissement aan wegen, om der regtbank te naderen. Een weg van Wijk bij Duurstede naar Amersfoort wordt allerdringendst gevorderd; de handel in vruchten uit de Betuwe naar Vriesland en Groningen zoude daardoor zeer toenemen. De stad Amersfoort legde, ingevolge mondelingsche overeenkomst, op eigene kosten een gedeelte van dien weg tot aan Leusden aan, en bij de provinciale staten er op aandringende, dat de weg zoude worden verlengd, vond men, dat niets daarvan in de Protocollen was opgeteekend.

Sedert twee jaren zijn er door twee verschillende partijen aanvragen gedaan, om eenen weg te maken van Woudenberg naar het station van den Rijn-spoorweg te Maarsbergen, en van daar op Leersum; jaren bleef dit punt onbeslist, ofschoon de stad Tiel met de omliggende Betuwe, Amerongen, Woudenberg enz. als ook de Rijn-spoorweg er het grootste belang bij hebben. Zoo is het doorgaans in het geheele Rijk gesteld.

Niet alleen dat eene betere afloop van water hoogst noodig is, er is ook behoefte aan waterberging. Is de Zuiderzee hoog, dan is er ook geene gelegenheid, de sluizen te openen en in dezelve het tot ons nadeel verstrekkende water te lozen;—daaraan hebben Noord-Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Drenthe, Vriesland en Groningen behoefte.

Onze ringvaarten kunnen tot waterberging dienen, en te gelijkertijd is door de noordelijke en westelijke uitgangen, nu door den eenen, dan door den anderen, gelegenheid tot afloop. Thans is er bij eenen noordelijken, dus opstoppenden, wind geene gelegenheid water te lozen, dat alsdan door het krachtig werkend zeekanaal van Amsterdam naar de Noordzee zal kunnen geschieden, en van zegenrijken invloed op vele provinciën zijn.

Zoolang men in eenen toestand verkeert, die drukkend is, en waarvoor geene uitkomst denkbaar schijnt, moet men in dien toestand blijven verkeeren; wordt er echter een middel aangewezen, dien toestand te verhelpen, zoo is het plichtmatig, dit middel aan te wenden. Als redelijke wezens rust op ons die verpligting, en te regt zouden wij worden beschuldigd, onze dierbaarste belangen te hebben verwaarloosd, als wij de middelen, om onzen toestand te verbeteren, niet aanwendden.

Het grootste gedeelte van Noord-Holland, Amsterdam, Amstelland en een gedeelte van Rijnland lijden in hooge mate door de aanslibbing van het IJ; de sluizen worden daardoor werkeloos; de staat der landerijen is verachterend; daar, waar welige weiden, vruchtbare moesgronden, (die men bij vroegeren voorspoed van vele fabrijken, aan handel en zeevaart verbonden, ontberen kon) zouden zijn, vindt men thans moerassen, die steeds aangroeijen. Deze steeds verslimmerenden toestand schijnt te verhelpen; doch door het voorgestelde kanaal, dat een verval van water van een el zal geven in de Noordzee, zal het spuijingsvermogen kunnen hersteld worden, en nu gebiedt de noodzakelijkheid, dit redmiddel niet van de hand te wijzen. Al onze noordelijke provinciën hebben gebrek aan waterlozing, de dijken vorderen voorziening, en—het middel tot herstel, de indijking van de Zuiderzee, is daar, de pligt gebiedt dus dit werk te ondernemen.

De noodzakelijkheid gebiedt de droogmaking van de Zuiderzee; om ontginningen van uitgestrekte heidegronden met goed gevolg te kunnen ondernemen, is er behoefte aan mest, dat door eenen veestapel moet verkregen worden; het vee moet hooi hebben en dat is er niet genoegzaam voorhanden, maar zal in de drooggemaakte Zuiderzee kunnen gewonnen worden—thans zijn er duizende nijvere bouwlieden, die vruchteloos naar land ter bebouwing zoeken, het gevolg daarvan is, dat de pachten derwijze hoog opgedreven worden, dat de huren niet kunnen worden betaald, dat de boer verarmt, en de grondeigenaar ten slotte verliest; daarenboven bestaat er eene overbevolking ten platte lande, waardoor de concurrentie naar werk zoo groot wordt, en de arbeidsloonen dusdanig verminderen, dat de arbeider met zijn gezin gebrek lijdt—tot voor 15 centen per dag werkt men in den winter. Die toestand zal verbeteren door de voorgestelde droogmaking, en men mag dezelve dus niet onuitgevoerd laten.

De middelstand kwijnt, en alles duidt stilstand aan, hetwelk achteruitgang, en alzoo geene verbetering is. Dat de veeteelt hier te lande een beter resultaat oplevert, is aan de mildere beginselen van eenen PEEL te danken. Brengt zij echter aan de eene zijde voordeel aan, aan de andere zijde lijdt de middelstand daardoor, en wel bijzonder die in de steden. Door meerdere aanfokking van vee zullen de prijzen matiger en het evenwigt hersteld worden, doch dit kan niet geschieden, tenzij de droogmaking der Zuiderzee ons daarvoor den grond oplevere; ook daarom bijzonder is er behoefte aan deze indijking.

De middelstand kwijnt, omdat er gebrek is aan vertier door handel en onderling verkeer. Handelsvrijheid moet er zijn, daarop moet de Natie bij de Staten-Generaal aandringen, en daartoe de besluitelooze regeering aanzetten; doch welke voordeelen wij ons ook van vrijen handel mogen voorstellen, men geloove nimmer aan die hooge verdiensten en schatten, welke wij verkregen, tijdens andere natiën niet zoo waren ingelicht, zoo als zij thans zijn. Evenwel zullen wij meer handel krijgen door een vrijgeviger stelsel, maar nog meer door handel in eigen producten, welke mede een vertier oplevert, waardoor elk ambachtsman, elk neringdoende en elk koopman tot leven en bedrijvigheid zal geraken. De nijvere ambachtsman, die nu vruchteloos werk zoekt, zal werk hebben; den neringdoende en handelaar zal het niet aan vertier ontbreken. Het zijn niet alleen de millioenen, welke aan dagloonen zullen worden uitgegeven, die ons zullen verrijken, het zijn de millioenen, die voorts tot aanbouw en kultuur zullen strekken; het zijn de millioenen, welke door de producten van de gronden der ingedijkte Zuiderzee, zullen gewonnen worden, en waardoor wederom vertier van millioenen zal ontstaan. Het middel is daar, om stilstand en achteruitgang te weren. En uit dien toestand, welke ons meer en meer verzwakt, kunnen wij geraken door de droogmaking van de Zuiderzee. De middelen zijn voorhanden, en de noodzakelijkheid gebiedt daarvan gebruik te maken.

De armoede demoraliseert den arbeider en den middelstand. Gene treedt schaamteloos voor het huwelijksaltaar. Vraagt men hem, welke middelen van bestaan hij heeft voor vrouw en toekomstig kroost? Even schaamteloos matigt hij zich het regt op de armenkas aan, gelijk zoo velen vóór hem deden. Men mag thans niet meer onderzoeken, hoedanig de behoeftige tot den staat van behoefte is vervallen; genoeg is het, dat er behoefte is, en dat daarin moet voorzien worden.

De redelijk denkende en achtingswaardige middelklasse ziet zich gedwongen, van den huwelijken staat, 's menschen hoogste geluk op aarde, af te zien. Een gezin om zich heen te scharen, zonder genoegzame middelen van bestaan, is afgrijselijk. Moedwillig wil hij zich zulk leed niet berokkenen, hij blijft ongehuwd, en de gevolgen zijn zedeloosheid en misdaad. Het kwaad bestaat, maar ook de middelen tot herstel zijn voorhanden door de indijking en droogmaking van de Zuiderzee.

Er moet een krachtig werkend middel worden aangewend, om de landverhuizing te keeren. Dit kan niet door dwangmiddelen en belemmeringen geschieden, ook niet door overreding; want noch door dwang, noch door overreding kan men den nijveren, naar bedrijvigheid om zich heen zoekenden werkeloozen burger brood en bestaan verschaffen. Ons beste bloed wordt ons afgetapt; wij bezitten geene koloniën, (en men schijnt er ook niet naar uit te zien, dezelve te verkrijgen) werwaarts de landverhuizer zijne schreden kan wenden, om door wederkeerige belangen aan ons verbonden te blijven, en die ons voedsel zouden geven, terwijl zij in grootheid zoude toenemen.

Engeland ziet met vreugde velen der zijnen naar andere gewesten vertrekken, omdat het later daardoor in voorspoed, invloed en magt aanwint, terwijl de banden blijven bestaan; maar wij mogen bij het afscheid nemen van onze landgenooten wel tranen storten. Er moge nog weemoedig aandenken achter blijven, doch materieel worden zij voor ons belangeloos en vreemd. Zij worden onderdanen van eenen staat, uit welker handelsverkeer met ons weinig voordeel voor ons voortspruiten kan.

Een land als Nederland, hetwelk een stip op de wereldkaart beslaat, dat door magtige, volkrijke staten is omringd, die beurtelings, en ook gezamentlijk beproefden, dat kleine land te overweldigen, en vaak op het punt waren, had God het niet verhoed, hun oogmerk te bereiken, waar nog daarenboven het naijverige oog op zijne zwak verdedigde overzeesche bezittingen gevestigd is, om ook die, in spijt van gemaakte overeenkomsten, gedeeltelijk in bezit te nemen,—zulk een land heeft behoefte aan eene zware bevolking, welke goed toegerust, in staat is, haar gebied te verdedigen, en van hare eigene bevolking kolonisten naar hare bezittingen over te zenden, om daar door landzaten en niet door vreemdelingen sterk te worden. Van daar, dat de landverhuizing harer ingezetenen, een dubbel verlies voor haar is.

De behoefte aan land is groot; vele streken liggen nog onbebouwd, en zijn der ontginning overwaardig; kapitalisten kunnen die ontginningen met voordeelig gevolg ondernemen, omdat zij daardoor meerdere interest, en op zekerder grondslag, dan op effecten, kunnen trekken; doch dit kan de minder vermogende niet doen, die moet zich woning, bouwgereedschappen en eene veestapel aanschaffen, welke laatste hem daarenboven door gebrek aan genoegzaam hooi ondoenlijk wordt. Wij hebben zelven groote behoefte aan hooi en evenwel haalt de vreemdeling het ons van voor de oogen weg, tot prijzen, die de eigen bouwman daarvoor kwalijk besteden kan. Uit verbeterde afwateringen zal spoedig verbetering van land, geschikt voor den hooibouw, voortvloeijen en veel grond in de Zuiderzee zal daartoe gereed liggen.

Gaat ons voorstel tot indijking van de Zuiderzee door, zoo zal het vooruitzigt, om land te bekomen, menigeen, die nu weifelt, van de verhuizing doen afzien; hier blijft hij onder eigene landgenooten, zonder door vreemde taal, wetten en zeden belemmerd te worden, en hij weet, hoe hier te handelen, hij zal zijn geheele leven niet in eene woeste, onbebouwde streek behoeven te slijten, waar hij nog daarenboven de ziekten, aan dat land eigen, veelal zonder geneeskundige hulp, moet doorstaan, en wie waarborgt alsdan den vader, zoo onmisbaar voor zijn huisgezin, het leven? Ook deze landverhuizing, zoo schadelijk voor het land, toont ons de noodzakelijkheid aan, om de droogmaking van de Zuiderzee niet onuitgevoerd te laten.

Het grootste gedeelte van onze huishoudelijke fabrijken kwijnt, en daardoor is het dan ook, dat zoovele handwerkslieden ledig loopen, zoodat, vóór dat de winter begint, reeds dikwerf duizenden buiten bestaan zijn. Wie kan het leven en het vertier schetsen, die uit de voorgestelde droogmaking van de Zuiderzee zullen voortspruiten, daar steenbakkerijen, kalkovens, houtzaagmolens, smederijen, wagenmakers, kleinschipperij, timmerlieden en metselaars in zoo vele behoeften te voorzien zullen hebben. Den vlijtigen ambachtsman, die zoo gaarne wil werkzaam zijn, en, nu geen werk vindende, zijn oog op vreemde gewesten vestigt, hier te houden, is behoefte, en dit vordert de droogmaking van de Zuiderzee!

De afstanden tot de zee zullen verminderen. Even als de groote schepen uit de Noordzee door stoomslepers, in weinige uren, Amsterdam zullen kunnen naderen, zullen ook de schepen uit de zee in de ringvaarten en kanalen, Kampen, Zwol, Harlingen en Groningen kunnen bereiken. De van 5 tot 7 el diepe en van 30 tot 200 el breede kanalen en stroomen, zijn wel geschikt voor stoomslepers, waardoor wij de concurrentie met de spoorwegen zullen kunnen volhouden.

Hoe komen wij uit onzen schuldenlast, die steeds ondragelijker wordt? Ook dáárvoor moet men middelen zoeken, die meer productief zijn. Wordt dit woord nu in eenen ongelukkigen zin opgevat, en noemt men afpersen productief maken.—O laat ons den Algoede loven, dat de opbrengsten door voorspoed, productief zullen worden.

Engeland strekke tot voorbeeld, om te bewijzen, van welken invloed de arbeid op de accijnsen is. Ook hier, waar millioenen door handen arbeid zullen circuleren, zullen millioenen in 's Rijks schatkist vloeijen, waarop men met meer zekerheid zal kunnen rekenen, dan op de batige saldo's uit de Oost-Indiën, die eigenlijk tot verbetering aan onze O. I. bezittingen moesten besteed worden. De drang der geldmiddelen, om aan het moederland een hoog batig slot te kunnen uitkeeren, stelt onze bezittingen in Oost-Indië in gevaar. Waren wij op Borneo behoorlijk vertegenwoordigd geweest, (dat welligt, om kosten te besparen, verzuimd wordt) dan hadden de Engelschen er zich niet, met schending van tractaten, kunnen nestelen. Thans moeten wij, voor overmagt zwichtende, het als een fait accompli aanzien, en er de wrange vruchten van plukken.

Voor den burger, de vader van een groot huisgezin is de droogmaking van de Zuiderzee eene noodzakelijkheid, om voor zijne kinderen middelen van bestaan te vinden. Hij is geen bezitter van middelen, om zijne kinderen op kostbare Rijksscholen onderwijs te doen genieten, en die Rijksscholen toch leveren alleen het vooruitzigt op bevordering bij de regering. Terwijl vroeger de held in de kazerne opgevoed, en op het slagveld door ondervinding gevormd werd, leerde hij de behoefte van den soldaat kennen; moed en beleid bezielden den eergierige, welke hem den weg baanden, om zelfs tot den graad van Generaal te kunnen opklimmen;—thans kunnen alléén de poorten van Breda, aanspraak op de epauletten geven.

Pruissen kleefde vroeger ook dit systema aan, slechts de Adel gaf regt op de porte d'épée; men weet, wat daarvan de gevolgen waren. In de bevrijdingsoorlog van 1813 en 1814 geboden eene duur gekochte ondervinding en de drang der omstandigheden, van dit stelsel af te zien, en de officier, uit burgerlijk bloed gesproten, met moed en vaderlandsliefde bezield, trotseerde vuur en zwaard, en herwon de vrijheid.

De Hollandsche jongen mag nu niet meer, in de hoop van bevordering, naar de Hollandsche zeedienst omzien. Geen jongen uit de lijnbaan, die vuur bezit, kan meer in de voetstappen van DE RUITER treden.

Er zijn nog zeer vele zaken, die wij zouden kunnen bijbrengen, om de noodzakelijkheid te betoogen, dat men ons ontwerp in overweging behoort te nemen, en, na de beschouwing der voor- en nadeelen, bevindende, dat de schaal, ten voordeele daarvan doorslaat, alsdan tot de uitvoering met vereende krachten over te gaan; doch wij vreezen, den lezer te doen uitroepen: Houdt men nog niet op, met het betoogen van de noodzakelijkheid!—Wij willen later hier het een en ander aanstippen, over de gewenschte gevolgen, welke uit de voltooijing van dit werk zullen voortvloeijen; doch vooraf onze denkbeelden over deszelfs uitvoerbaarheid ontwikkelen.

Men heeft thans veel het woord reuzenwerk in den mond, en wij zouden vreezen, dat, als men ook deze voorgestelde onderneming met dien naam bestempelde, er al aanstonds eene soort van vreesachtigheid aangejaagd zou worden, die ons zeer ongevallig zoude zijn; wij moeten geene vreesachtigen hebben, wij wenschen vooringenomenen, die door overtuiging tot medewerken gezind zijn.

Reuzenwerk!—daarin ligt de gedachte aan een werk, hetwelk door wezens met sterker physiek gestel, doch met minder genie, dan dat, waarop wij trotsch mogen zijn, ten uitvoer gebragt werd, en waarbij minder het nuttige, dan wel het monsterachtige, het gedrogtelijk-groote in aanmerking komt. De bouw der pyramiden, het opdelven van groote rotsstukken, eertijds door de Germanen tot eene soort van offeraltaren gebezigd, zijn naar ons begrip reuzenwerken.

De dijken door onze voorouders gelegd, zijn eerder monumenten, ten bewijze strekkende, dat zij vastberaden, met taai geduld, de verwoestingen der natuur zochten tegen te gaan, om met onbeperkte vrijheid in een land, dat genoegzaam hunne eigene schepping was, vreedzaam te leven.

Het stadhuis (nu Z. M. paleis) te Amsterdam, getuigt van eene edele liefde voor grootheid en van smaak in kunsten en wetenschappen. Zulk een gebouw zou door geene andere kunnen worden daargesteld, dan door hen, bij wie de geestkracht tot werken ontwikkeld was, die door stoute ondernemingsgeest waren bezield, bij wie evenveel eerzucht heerschte als zucht, om zich door groote handelsoperatiën vele en groote rijkdommen te verschaffen. Het getuigt van den milden geest des handelaars, die, in grootsche ondernemingen geslaagd, altoos grootheid en welvaart om zich heen verspreidt.

Wij beschouwen ons ontwerp uitvoerbaar, terwijl alle middelen daartoe voorhanden zijn, zoo wij slechts volharden in den wil, hetzelve daar te stellen; wij stellen een meer dan gewoon plan voor, hetwelk meer dan gewone werkzaamheden in menigte in zich omvat, maar dat alles vroeger meer stuksgewijze gedaan is.

Wij willen eene uitwatering in de Noordzee daargesteld hebben,—dit is reeds met goed gevolg bij Katwijk geschiedt.

Wij willen verschillende groote, breede en diepe kanalen, genoegzaam nieuwe rivieren daarstellen,—het Voornsche en het Noord-Hollandsche kanaal zijn dáár, om de mogelijkheid te bewijzen.

Wij willen in zee aandijken,—dit hebben onze voorouders gedaan, en dit doen wij nog dagelijks.

Wij willen ook indijken, doch wij hebben weinig bedijking voor te stellen, en winnen binnen deze bedijking 600,000 bunders land aan; eene aanzienlijke hoeveelheid gronds meer, dan ééne onzer provinciën aan bebouwden grond bevat. Slechts door eene kleine vier uren van Enkhuizen op Stavoren aan te dijken, wordt ons reeds ruim 260,000 bunders land bezorgd. Wij zullen hoofden in de zee uit te brengen hebben; welnu, wie twijfelt aan de mogelijkheid?—aan het Nieuwe Diep is een hoofd, dat in de diepte in eenen zwaren stroom is gelegd.

Wij zullen vele sluizen te bouwen hebben—de in lateren tijd gebouwde getuigen, dat wij daarvoor, wat sierlijkheid, soliditeit en doeltreffendheid aangaat, bij de vreemden geene les behoeven te nemen. Ten opzigte van kanalen,—wij hebben slechts in de diepte te graven, wij behoeven geene waterleidingen, zoo als de oude Romeinen legden, en er in lateren tijd nog in Schotland zijn gemaakt, waar de schepen onder de bruggen van het kanaal doorzeilen, terwijl honderde voeten hooge bogen den eenen berg aan den anderen verbinden, om het kanaal over denzelven heen te leiden; alzoo levert ook de bouw onzer kanalen geene stof tot bezwaar op. Er zal menig duin, in de rigting van Zandpoort naar zee, moeten worden weggeruimd; dit doet aan den nijveren daglooner veel verdienen, doch is geene omstandigheid, welke de onderneming bedreigt. Er zal geene geringe hoeveelheid water moeten uitvloeijen en uitgemalen worden; ook zal het geene geringe hoeveelheid zijn, dat door dit kanaal langs Amsterdam zal wegloopen; dit stelt tegelijk de gelegenheid daar, om dat vuile, stinkende en verpestende water uit de stadsgrachten (stilstaande modderpoelen) te loozen, waardoor alsdan het zilverwerk enz., in goed geslotene kabinetten, voor aanslag gevrijwaard zal blijven.

Toen LEEGHWATER de droogmaking van de Beemster begon, had hij slechts windmolens met gebrekkig werkende schepraderen; thans zijn er vele verbeteringen aan de molens en in de water-opvoerings-werktuigen daargesteld, zoodat het droogmaken en drooghouden van meren en plassen thans met beter gevolg, dan vroeger, kan ondernomen worden. Daar, waar spoedige droogmaking een vereischte is, en de oppervlakte van het droog te maken terrein groot is, wendt men met vrucht de stoom aan, omdat men met stoomwerktuigen aanhoudend doorwerken kan; zoo dat, wat men vroeger voor onuitvoerbaar achtte, thans veilig kan worden ondernomen. Wij zijn er dan ook voor, om stoomwerktuigen in dezen te bezigen, ten einde de water-opvoerings-werktuigen voor de droogmaking gestadig aan den gang te houden, hetgeen met den ongestadigen wind alleen niet plaats kan hebben.

Wij zullen eens op eenige daadzaken in onze geschiedenis vervat, moeten terug komen, om de uitvoerbaarheid van onze voorgestelde werken meer dan door enkele redeneringen te bewijzen; en zwarigheden, die geopperd worden, door voorbeelden op te lossen.

Nu is er te Katwijk slechts tijdelijke uitstrooming van water; bij hevigen storm of hoogen watervloed in de Noordzee zijn de sluizen gesloten, en niettegenstaande alsdan de golven met ontzettende kracht op het strand aanloopen, blijft de uitwatering bestand en verzandt niet.

Wij zullen eenen stroom graven, die aan de monding 350 ellen wijdte zal hebben; die een eindwegs in de Noordzee zal worden gelegd, waar geene banken, die verzanding zouden kunnen veroorzaken, weg te ruimen zijn, en daarenboven zal er, twee maal in de 24 uren, eene aanmerkelijke hoeveelheid water (12 millioen kubiek ellen) uit- en instroomen, dat in de diepte afloopt, en dus schuring geeft, om de diepte hoe langer hoe meer te bevorderen. Ook maar bij wijze van voorzorg, om de bevreesden gerust te stellen, zullen wij sluizen binnen de duinen te Zandpoort leggen; terwijl de dijken aan het kanaal boven de hoogst bekende vloeden zullen gelegd worden, zoodat, al drong het water binnen, er geene overstroomingen te duchten zouden zijn. Grootendeels leggen wij die sluizen ook, om, bij lagen waterstand, in de rivieren het zoete water op een voldoend peil of hoogte te houden, ook voor de scheepvaart.

Het graven van het Noord-Hollandsche kanaal beschouwde men als een werk, dat in geen menschenleeftijd te voleindigen was; van alle zijden verhief men daarentegen den jammerkreet, dat men daardoor het gewone spuijingsvermogen zoude verliezen (daarvan strekken de Ulpen nog ten bewijze), men beweerde dat geen veestapel gezond zoude blijven, wanneer er brak water in Noord-Hollands boezem vloeide,—de ondervinding heeft niettemin geleerd, dat het spuijingsvermogen, met het uitwateringsvermogen, aan het Nieuwe Diep aanmerkelijk zijn verbeterd, en dat men die verbetering tot Zaandam toe kan bespeuren. Alzoo een afdoend bewijs, dat de werking veel grooter door het zeekanaal te Zandpoort zoude zijn, waardoor al de nu werkelooze sluizen in het IJ een nimmer gekend vermogen zullen verkrijgen.

De jaarlijksche verslagen geven er getuigenis van, dat, sedert het Noord-Hollandsche kanaal in wezen is, de alom geheerscht hebbende ziekten onder het vee zigtbaar hebben afgenomen. Men betwijfelde de mogelijkheid, om sluizen te kunnen leggen, die aan de zee weêrstand bieden, en evenwel beantwoorden die sluizen ten volle aan de verwachting. Men achtte het onmogelijk, om door veen, moerassen en zandgronden een kanaal te kunnen graven van 6 ellen diep, daar die grond onmiddellijk, of in korten tijd weder zou toezakken, doch van dit alles is niets gebleken; men bejammert slechts, niet meer diepgang te hebben, en dat geene stoomslepers op het te enge kanaal kunnen varen, om de schepen, met mindere kosten en tijdverlies, voor de stad te stoomen.

Men twijfele dan ook niet, of men ons voor te stellen plan zal kunnen ten uitvoer brengen en rivieren zal kunnen graven.

De natuur vormt rivieren en zeegaten, de kunst vermag dit ook; die door de natuur zijn daargesteld, mogen bevaarbaar zijn of niet, de kunst vormt dezelve naar de behoefte.

Wij hebben misschien ten onregte een denkbeeld gevormd, dat de dijken beter te leggen waren in stroomend water, dan op de thans gebruikelijke wijze. Het is niet te ontkennen, dat men soms plempwerken beproeft, die geheel mislukken; dat er bij het storten der specie vaak zeer veel verspoelt, en daardoor de raming van de hoeveelheid te gebruiken specie faalt; dat bij opkomenden storm en vloeden soms geheele vakken aanzienlijk beschadigd worden, waarvan het herstel nog meer kosten veroorzaakt, dan die van den eersten aanleg; doch meer gevaar van zulke tegenspoeden bestaat er, wanneer de geldelijke staat den eersten aanleg van zware dijken verhindert, hetwelk hier geenszins plaats hebben zal. Doch om ons nu over die wijze van dijken leggen te verklaren, achten wij overbodig; komt het tot de verwezentlijking van ons plan, zoo bestaat er gelegenheid, bij het daarstellen van het eerste perceel, daarvan eene behoorlijke proef te nemen, om, bij welslagen, er later partij van te trekken.

Wij hebben in onze dagen meer kunde verkregen, gepaard met de ondervinding van ingenieurs en aannemers, dan onze voorouders bezaten, terwijl thans met behulp van de stroom en tijdelijk te leggen sporen, de aanvoer van specie gemakkelijker is.

Oppervlakkig het oog vestigende op de Zuiderzee, zoude men het schier ondoenlijk achten, zulk eene uitgestrektheid droog te maken, en desniettemin gelooven wij, dat dit minder zwarigheid zal in hebben, dan de droogmaking van het Haarlemmermeer, zoo als die nu ondernomen wordt.

De indijking en droogmaking van de geheele Zuiderzee zoude bij gedeelten worden ondernomen; en wij houden het er voor, dat de droogmaking van het eerste gedeelte, eene oppervlakte van 260,200 bunders, in omstreeks denzelfden, zoo niet in minder, tijd dan het Haarlemmer-meer, dat maar één twaalfde gedeelte van de oppervlakte der voorloopig in te dijken Zuiderzee beslaat, zal uit te malen zijn.

De Zuiderzee levert minder bezwaren tegen het droogmaken, en de daaraan verknochte werken op, dan het Haarlemmer-meer.

Het Haarlemmer-meer ligt doorgaans dieper dan de Zuiderzee, waar men stellig het krachtig toevloeijende welwater zal hebben te overwinnen, waarvoor de Zuiderzee door eene ondoordringbare laag klei wordt beveiligd. Doorzijpeling van belendende meren en plassen, heeft men aan de Zuiderzee niet te verwachten, vermits er in derzelver nabijheid geene zijn; de daar te stellen ringvaarten, welke eene onbelemmerde afwatering zullen hebben, zullen op meerdere diepte worden gegraven, dan de bodem der zee is, en grootendeels komen die vaarten achter de oude zeedijken te liggen, welke door jaren liggens beklonken zijn, waar mitsdien geene doorzijpeling plaats kan hebben, en zulks te meer niet, dewijl die vaarten niet onmiddelijk aan de dijken, maar op behoorlijken afstand van dezelve worden gelegd. Deze dijken zijn bestand gebleven tegen hoog oploopende vloeden die tot aan derzelver kruinen reikten, welke hoogte het water in de ringvaarten nimmer zal bereiken.

Het Haarlemmer-meer daarentegen heeft dijken van derrie met plempwerken doorweven, welke op derrie-gronden rusten. Deze van derrie gemaakte dijken zullen aan meren en plassen tegenstand moeten bieden, terwijl nog daarenboven de ringvaarten onmiddelijk aan die dijken verbonden zijn. Tegen die dijken zal bij het uitmalen eene persing van water van 4 tot 5 ellen ontstaan, en die persing zal nog belangrijker worden, door de nog dieper te graven slooten en weteringen, wanneer de drooggemaakte grond geslecht en bekaveld is.

Men zal met ons toestemmen, dat het bovenstaande, ten opzigte van de zekerheid der droogmaking en drooghouding, alsmede van het beter bestand zijn der dijken, voor de veiligheid der droog te maken Zuiderzee pleit.

De doorloopende diepte der Zuiderzee kan men op omstreeks 4 ellen aannemen. Wij spreken van dat gedeelte, waarvan wij de indijking beoogen, van af Enkhuizen en Stavoren en dan zal 4 ellen nog wel te veel bevonden worden; iets meer of mindere diepte komt in geene aanmerking. Wanneer eenmaal de dijk tusschen Enkhuizen en Stavoren gelegd, en dit gedeelte van de zee afgesloten is, zal er door het Noordzee-kanaal, voorbij Amsterdam, minstens eene el hoogte van het water der ingedijkte Zee, vrijelijk afloopen of afgetapt kunnen worden, doordien de waterstand in de Noordzee, bij Zandpoort, tegen dien van het IJ, veel meer dan eene el lager is bij gewoon getijde; het gevolg daarvan is, dat er geene 4 el, maar 3 el waterhoogte zal behoeven uitgemalen te worden.

Wij willen ons oordeel opschorten over de werktuigen, die tot de droogmaking zullen moeten worden gebezigd. Gedurende den tijd, dat de voorbereidende werken daargesteld worden, kunnen er behoorlijke proeven genomen worden, om de keuze der beste werktuigen te bepalen—maar de middelen zijn voorhanden, om spoedig droog te maken, en dit is een hoofdvereischte; want even veel gewigt als wij aan eene spoedige daarstelling der dijken hechten, omdat men alsdan van dezelve minder gevaar te duchten heeft, door opkomende stormen en hooge vloeden groote schade te lijden, wier herstel veelal met nog meerdere kosten gepaard is, dan die der eerste daarstelling; even veel gewigt hechten wij er aan, om, wanneer alles tot de droogmaking gereed is, de droogmaking met spoed te voltooijen.

Bij eene spoedige droogmaking worden de wellen minder schadelijk; deze hebben daardoor minder tijd tot toevloeijen; zij kunnen zich minder ontwikkelen, en zullen daardoor in belangrijkheid afnemen.

Bij eene spoedige droogmaking heeft men minder regenwater uit te malen.

Bij eene spoedige droogmaking is men eerder in het genot van den grond; daarom zouden wij ook nimmer buitengewoon zware werktuigen willen hebben, omdat derzelver aanleg meerder tijd vordert, en men bij een voorkomend defekt, waaraan men, ondanks alle mogelijke voorzorgen van hechtheid en sterkte, blootstaat, te veel tijd verliest bij de herstelling van zulk een groot werktuig. Men rekent, dat een kloeke watermolen 20 paardenkrachten bezit, zoodat 25 molens gelijk staan aan een stoomwerktuig van 500 paardenkrachten: bij het minste defekt nu aan de machinerie van dit werktuig worden er zoo veel als 25 molens tot werkeloosheid gebragt, en daardoor wordt het nadeel altoos betrekkelijk nog grooter, dan het voordeel van eenige bezuinigingen, welke men bij het daarstellen van een groot geheel meent te verkrijgen.

Tijd is geld!—dit is ook hier eene waarheid. Elk jaar toevens berooft ons van groote voordeelen of inkomsten. De pacht van 260,000 bunders land, tegen ƒ 50 per bunder in het jaar, bedraagt ƒ 13,000,000, dat waarlijk eene aanwinst is, die ons moet aansporen, om alle krachten in te spannen, en met spoed eene droogmaking te bewerkstelligen, die zulk eene aanzienlijke som kan opleveren.

Het plan van droogmaking der Zuiderzee, verdeeld in drie perceelen, houden wij verre weg de voorkeur te verdienen, boven dat, hetwelk het algemeen Handelsblad, in een hoofdartikel, in het najaar van 1845 voorstond.

Het verklaarde zich voor eene droogmaking, die trapsgewijze, stuksgewijze, van lieverlede moest plaats hebben, waarbij de omtrek van de Zuiderzee al meer en meer verkleind werd.

Hier is eene coalitie bezig, om dit stukje te bedijken, ginds een andere, om een ander stuk. Men zoekt de beste mootjes van den zalm voor zich te behouden, en ten slotte wordt de algemeene toestand van geheel ons land verslimmerd. Het is natuurlijk, dat elk ten dien opzigte maar op eigenbelang en voordeel ziet.

Heeft eene vereeniging het oogmerk bereikt, van vijf duizend bunders land te hebben ingedijkt, dan gaat er een galm op van de voordeelen voor het algemeen, en juist het algemeen lijdt nadeel.

De achter een nieuw ingedijkte polder liggende polder wordt niet beter gemaakt; het is waar, deszelfs sluizen zijn veelal nu reeds werkeloos, doch die worden alsdan nog werkeloozer gemaakt, uit hoofde van den verlengden afloop van het water door den nieuw ingedijkten grond.

Door dit partiëel indijken blijven de minst voordeel aanbiedende stukken liggen, en het onvermijdelijk gevolg daarvan zoude zijn, dat er na verloop van tijd een menigte van meren en meertjes in de Zuiderzee overbleven, middelerwijl de westelijke kust van Noord-Holland allengskens meer en meer verdween, zoo niet al vroeger de Noordzee groote verwoestingen daaraan hadde toegebragt, zoo als te Petten en te Ter Heyde voor Delfsland te duchten staat. De nazaat zoude, onze geschiedenis lezende, dan kunnen zeggen: betreurenswaardig zijn de schrikbarende verwoestingen, een smet kleeft op onze voorvaderen, welke die verwoestingen zouden hebben kunnen voorkomen, door de Zuiderzee geheel in te dijken.

Bij gedeeltelijke indijking denkt ieder aan zich zelven, maar dat is niet het geval hier. De onderneming zal voor het individueel nut van elke stad, elke haven en elke afwatering zorg dragen. Elk hunner verkrijgt die verbetering voor zich kosteloos, zonder noodig te hebben voor het onderhoud, dier kosteloos daargestelde verbeteringen, immer eene bijdrage te doen.

De daar te stellen ringvaarten blijven ten laste van de onderneming; zoo mede het onderhoud aan dezelve, en door deze ringvaarten wordt aan een ieder eene onbelemmerde af-, in- en uitwatering bezorgd, behalve dat elk plaatsje, hoe gering het ook zij, een verlevendigd vertier, door af- en aanvoer naar en van den nieuwen grond, verkrijgen zal; daargelaten nog de dadelijke voordeelen, welke voortspruiten uit de dagloonen, welke in hunne nabijheid, door al het graven en bouwen in hun midden, in aller handen moeten komen.

Men wendt tegen de uitvoerbaarheid aan, dat er gebrek aan geld is.

De geschiedenis geeft ons lessen, welke, vertrouwen wij, den lezer zullen overtuigen, dat hij, door het helpen tot stand brengen dezer onderneming, zich zelven zal bevoordeelen, en daar mede de algemeene welvaart, zal helpen bevorderen.

De Spanjaarden waren voor de verovering van Amerika arbeidzaam en bedrijvig, onder hen bloeiden kunsten en wetenschappen, en, daarmede vereenigd, tallooze fabrijken, hetwelk alles bijdroeg, om de natie groot en magtig te maken, zooals later de Nederlanden, en heden ten dage Engeland, Frankrijk en vele streken van Duitschland.

Even als Spanje hebben ook andere magtige rijken een tijdperk, van hetwelk hun val dagteekent.

Onze eigene geschiedenis teekent mede eene vlek aan, die wij niet willen ophalen, doch van af den tijd dier toen gepleegde ongeregtigheid dagteekent ook het tanen van onzen voorspoed en onzer magt, omdat er sedert eene scheidsmuur tusschen de regeering en het volk is opgetrokken, die tot ons verderf is blijven bestaan, en die, hopen wij, nu voor altijd omvergeworpen zal zijn.

De abt RAYNAL betoogde, voor bijkans eene eeuw, dat de Hollanders schatten inoogstten door hunne leeningen aan vreemde mogendheden. Hij heeft echter de verderfelijke gevolgen daarvan voor ons land, ondanks zijne schranderheid, niet voorzien. Deze leeningen mogten voordeelen opleveren, zoolang de mogendheden ter goeder trouw bleven handelen, en wij te vele kapitalen hadden, om die aan eigene industrie te besteden; maar thans leiden die vreemde fondsen ons ten verderve.

Die schatten, welke naar buiten 's lands gegaan en verloren zijn, waren voor den handel, voor de industrie, voor den landbouw, voor ontginningen en indijkingen behouden gebleven, en het geld, al ware er somwijlen ook eenige schade geleden, zoude in ons land van de eene bedrijvige hand in de andere zijn overgaan. Handel, industrie, landbouw en alles zouden eene hoogere vlugt hebben genomen, terwijl het daardoor ontstane vertier brood aan velen verschaft zoude hebben, dat wederom welvaart aanbragt.

Hoevelen telt men niet in Amsterdam, alleen van achtenswaardige huisgezinnen, tot eenen staat van behoefte en armoede vervallen, welke, aan handel en bedrijvigheid vaarwel gezegd hebbende, ook maar bij matig spel in de fondsen hun vermogen hebben verloren. Anderen dachten, bij het genot van renten, stil te leven en vertrokken naar Gelderland, bouwden, zonder kennis daarvan te bezitten, op een stukje gronds, met goud betaald, en welke grond geene vruchten aflegt, huizen, waar het landleven met stads weelde gepaard gaat,—de fondsen zijn verdwenen, de huizen, met hypotheek bezwaard, verstrekken den bezitters tot last!

Het fondsenspel en de leeningen verlamden den lust tot werkzaamheid, middelerwijl de vreemden zich met onze kapitalen verrijkten, ons de schrale interessen somwijlen niet eens betaalden, en in bedrijvigheid met onze kapitalen woekeren.