[147] Hunc titulum addidi de meo.—Celtes et Schurzfleisch: actus secundus, quod pariter deest in codice.
[148] Codex exhibet tantum hæc personarum nomina, quibus Celtes et Schurzfleisch Terentianum, Joannem et Christicolas addiderunt.
[149] Celtes perperam legit In incommodum, etc., pro Ju. Incommodum (id est Julianus. Incommodum), ut legimus.
[150] Hæc sigla non congruunt ex omni parte cum verbis sancti Lucæ. Evang., XIV, 33.
[151] Codex: inerguminus.—Celtes: energuminus.—Schurzfleisch: energumenos.
[152] Sic codex.—Celtes et Schurzfleisch: Raucione.
[153] Celtes: vagantur.
[154] Codex: Augustiorum.
[155] Sic codex.—Celtes: videmur.
[156] Hæc est Celtis emendatio.—Codex: adolabantur.
[157] Celtes: deflexi.
[158] Codex librariorum vitio: idolatriæ, quod in suam editionem invexit Celtes; id jam correxit Schurzfleisch.
[159] Sic legitur in codice.—Celtes: multum.
[160] Ita codex.—Celtes: ne ultro.—Schurzfleisch: non ultro.
[161] Codex: Terrentiane hic et infra.—Celtes: Terenciane.
[162] Hic Celtes addidit noster.
[163] Celtes: dæmoniis.
[164] Ita codex.—Celtes: sepulchrum.
[165] Codex: baptimatis et axietati, calami lapsu.
[166] Celtes addit: et regnat.—Inest in codice lacuna.

II.
DULCITIUS.

ARGUMENTUM IN DULCITIUM[167].→

Passio sanctarum virginum Agapes[168], Chioniæ et Irenæ, quas sub nocturno silentio Dulcitius præses clam adiit, cupiens earum amplexibus saturari. Sed mox ut intravit, mente captus ollas et sartagines pro virginibus amplectendo osculabatur, donec facies et vestes horribili nigredine inficiebantur. Deinde Sisinnio comiti jussu imperatoris puniendas[169] virgines cessit, qui etiam miris modis illusus tandem Agapen et Chioniam concremari et Irenam jussit perfodi.

DULCITIUS.→

DRAMATIS PERSONÆ.

DIOCLETIANUS.
AGAPE.
CHIONIA.
IRENA[170].
DULCITIUS.
MILITES.

SCENA PRIMA.→

DIOCLETIANUS[171].→
Parentelæ claritas, ingenuitas, vestrumque serenitas pulchritudinis exigit vos nuptiali lege primis in palatio copulari, quod nostri jussio annuerit fieri, si Christum negare nostrisque diis sacrificia velitis ferre.
AGAPE.→
Esto securus curarum, nec te gravet nostrarum præparatio nuptiarum, quia nec ad negationem confitendi nominis, nec ad corruptionem integritatis ullis rebus compelli poterimus.
DIOCLETIANUS.→
Quid sibi vult ista quæ vos agitat fatuitas?
AGAPE.→
Quod signum fatuitatis nobis inesse deprehendis?
DIOCLETIANUS.→
Evidens magnumque.
AGAPE.→
In quo?
DIOCLETIANUS.→
In hoc præcipue, quod relicta vetustæ observantia religionis, inutilem christianæ novitatem sequimini superstitionis.
AGAPE.→
Temere calumniaris statum Dei omnipotentis. Periculum.
DIOCLETIANUS.→
Cujus?
AGAPE.→
Tui reique publicæ quam gubernas.
DIOCLETIANUS.→
Ista insanit. Amoveatur.
CHIONIA.→
Mea germana non insanit, sed tui stultitiam juste reprehendit.
DIOCLETIANUS.→
Ista inclementius bacchatur, unde nostris conspectibus æque subtrahatur, et tertia discutiatur.
IRENA.→
Tertiam rebellem tibique penitus probabis renitentem.
DIOCLETIANUS.→
Irena, cum sis minor ætate, fito[172] major dignitate.
IRENA.→
Ostende, quæso, quo pacto.
DIOCLETIANUS.→
Flecte cervicem diis, et esto sororibus exemplum correctionis et causa liberationis.
IRENA.→
Conquiniscant idolis, qui velint incurrere iram Celsitonantis, ego quidem caput regali unguento delibutum non dehonestabo, pedibus simulacrorum submittendo.
DIOCLETIANUS.→
Cultura deorum non adducit inhonestatem[173], sed præcipuum honorem.
IRENA.→
Et quæ inhonestas turpior, quæ turpitudo major, quam ut servos venereris ut dominos[174]?
DIOCLETIANUS.→
Non suadeo tibi venerari servos, sed dominorum principumque deos.
IRENA.→
Nonne is est cujusvis servus, qui ab artifice pretio comparatur, ut emptitius?
DIOCLETIANUS.→
Hujus præsumptio verbositatis tollenda est suppliciis.
IRENA.→
Hoc optamus, hoc amplectimur, ut pro Christi amore suppliciis laceremur.
DIOCLETIANUS.→
Istæ contumaces nostrisque decretis contraluctantes catenis inretiantur[175], et ad examen Dulcitii præsidis[176] sub carcerali squalore serventur.

SCENA SECUNDA.→

DULCITIUS.→
Producite, milites, producite quas tenetis in carcere.
MILITES.→
Ecce quas vocasti.
DULCITIUS.→
Papæ! quam pulchræ, quam venustæ, quam egregiæ puellulæ!
MILITES.→
Perfecte[177] decoræ.
DULCITIUS.→
Captus sum illarum specie.
MILITES.→
Credibile.
DULCITIUS.→
Exæstuo illas ad mei amorem trahere.
MILITES.→
Diffidimus te prævalere.
DULCITIUS.→
Quare?
MILITES.→
Quia stabiles fide.
DULCITIUS.→
Quid si suadeam blandimentis?
MILITES.→
Contemnunt.
DULCITIUS.→
Quid si terream suppliciis?
MILITES.→
Parvi pendunt.
DULCITIUS.→
Et quid fiet?
MILITES.→
Præcogita.
DULCITIUS.→
Ponite illas in custodiam in interiorem officinæ ædem, in cujus proaulio ministrorum servantur vasa.
MILITES.→
Ut quid eo loci?
DULCITIUS.→
Quo a me sæpiuscule possint visitari[178].
MILITES.→
Ut jubes.

SCENA TERTIA.→

DULCITIUS.→
Quid agant[179] captivæ sub hoc noctis tempore?
MILITES.→
Vacant hymnis.
DULCITIUS.→
Accedamus propius.
MILITES.→
Tinnulæ sonitum vocis a longe audiemus[180].
DULCITIUS.→
Observate pro foribus cum lucernis; ego autem intrabo et vel optatis amplexibus me saturabo.
MILITES.→
Intra, præstolabimur.

SCENA QUARTA.→

AGAPE.→
Quid strepat pro[181] foribus?
IRENA.→
Infelix Dulcitius ingreditur.
CHIONIA.→
Deus nos tueatur!
AGAPE.→
Amen.
CHIONIA.→
Quid sibi vult collisio ollarum, caccaborum et sartaginum?
IRENA.→
Lustrabo.—Accedite, quæso, per rimulas perspicite.
AGAPE.→
Quid est?
IRENA.→
Ecce, iste stultus mente alienatus æstimat se nostris uti amplexibus.
AGAPE.→
Quid facit?
IRENA.→
Nunc ollas molli fovet gremio, nunc sartagines et caccabos amplectitur mitia libans oscula.
CHIONIA.→
Ridiculum!
IRENA.→
Nam facies, manus ac vestimenta, adeo sordidata[182], adeo coinquinata, ut nigredo quæ inhæsit similitudinem Æthiopis exprimat.
AGAPE.→
Decet, ut talis appareat corpore, qualis a diabolo possidetur in mente.
IRENA.→
En, parat egredi[183]. Intendamus quid illo egrediente agant milites pro foribus expectantes.

SCENA QUINTA.→

MILITES.→
Quis hic egreditur dæmoniacus, vel magis ipse diabolus? Fugiamus.
DULCITIUS.→
Milites, quo fugitis? State, expectate, ducite me cum lucernis ad cubile.
MILITES.→
Vox senioris nostri, sed imago diaboli. Non subsistamus, sed fugam maturemus; phantasma vult nos pessumdare.
DULCITIUS.→
Ad palatium ibo, et quam abjectionem patior principibus vulgabo.

SCENA SEXTA.→

DULCITIUS.→
Ostiarii, introducite me in palatium, quia ad imperatorem habeo secretum.
OSTIARII.→
Quid hoc vile ac detestabile monstrum, scissis et nigellis panniculis obsitum? Pugnis tundamus, de gradu præcipitemus, nec ultra huc detur liber accessus.
DULCITIUS.→
Væ, væ! Quid contigit? Nonne splendidissimis vestibus indutus, totoque corpore videor nitidus, et quicunque me aspicit velut horribile monstrum fastidit? Ad conjugem revertar, quo ab illa quid erga me actum sit experiar. En, solutis crinibus egreditur, omnisque domus lacrimis prosequitur.

SCENA SEPTIMA.→

CONJUX.→
Heu, heu! mi senior, Dulciti! Quid pateris? Non es sanæ mentis? Factus es in derisum christicolis.
DULCITIUS.→
Nunc tandem sentio me illusum illarum maleficiis.
CONJUX.→
Hoc me vehementer confudit, hoc præcipue contristavit, quod quid patiebaris ignorasti.
DULCITIUS.→
Mando ut lascivæ præsententur puellæ, et abstractis vestibus publice denudentur, quo versa vice quid nostra possint ludibria experiantur.

SCENA OCTAVA.→

MILITES.→
Frustra sudamus, in vanum laboramus. Ecce, vestimenta virgineis corporibus inhærent velut coria. Sed et ipse qui nos ad exspoliandum urgebat præses stertit sedendo, nec ullatenus excitari potest a somno. Ad imperatorem adeamus, ipsique rerum quæ geruntur propalemus.

SCENA NONA.→

DIOCLETIANUS.→
Dolet[184] nimium quod præsidem Dulcitium audio adeo illusum, adeo exprobratum, adeo calumniatum. Sed, ne viles mulierculæ jactent[185] se impune nostris diis deorumque cultoribus illudere, Sisinnium comitem dirigam ad ultionem exercendam.

SCENA DECIMA.→

SISINNIUS.→
O milites, ubi sunt lascivæ, quæ torqueri debent, puellæ?
MILITES.→
Affliguntur in carcere.
SISINNIUS.→
Irenam reservate et reliquas producite.
MILITES.→
Cur unam excipis?
SISINNIUS.→
Parcens infantiæ. Forte facilius convertetur, si sororum præsentia non terrebitur.
MILITES.→
Ita.

SCENA UNDECIMA.→

MILITES.→
Præsto sunt quas jussisti.
SISINNIUS.→
Præbete assensum, Agape et Chionia, meis consiliis.
AGAPE.→
Si præbebimus?
SISINNIUS.→
Ferte libamina diis.
CHIONIA.→
Vero et æterno Patri ejusque coæterno Filio, sanctoque amborum Paraclito, sacrificium laudis sine intermissione libamus.
SISINNIUS[186].→
Hoc vobis non suadeo, sed[187] pœnis prohibeo.
AGAPE.→
Non prohibebis, nec umquam sacrificabimus dæmoniis.
SISINNIUS.→
Deponite duritiam cordis, et sacrificate. Sin autem, faciam vos interfectum iri, juxta præceptum imperatoris Diocletiani.
CHIONIA.→
Decet ut in nostri necem obtemperes jussis tui imperatoris, cujus nos decreta contemnere noscis. Si autem parcendo moram[188] feceris, æquum est ut tu interficiaris.
SISINNIUS.→
Non tardetis, milites, non tardetis capere[189] blasphemas has, et in ignem projicite vivas.
MILITES.→
Instemus construendis rogis et tradamus illas bacchantibus flammis, quo finem demus conviciis.
AGAPE.→
Non tibi, Domine, non tibi hæc potentia insolita, ut ignis vim virtutis suæ obliviscatur, tibi obtemperando. Sed tædet nos morarum. Ideo rogamus solvi retinacula animarum, quo extinctis corporibus tecum plaudent in æthere nostri spiritus.
MILITES.→
O novum, o stupendum miraculum! Ecce, animæ egressæ sunt corpore[190], et nulla læsionis reperiuntur vestigia; sed nec capilli, nec vestimenta ab igne sunt ambusta, quo minus corpora.
SISINNIUS.→
Proferte Irenam.
MILITES.→
Eccam[191].

SCENA DUODECIMA.→

SISINNIUS.→
Pertimesce, Irena, necem sororum, et cave perire exemplo illarum[192].
IRENA.→
Opto exemplum earum moriendo sequi, quo merear cum his æternaliter lætari.
SISINNIUS.→
Cede, cede meæ suasioni.
IRENA.→
Haud cedam facinus suadenti.
SISINNIUS.→
Si non cesseris, non citum tibi præstabo exitum, sed differam et nova in dies supplicia multiplicabo.
IRENA.→
Quanto acrius torqueor, tanto gloriosius exaltabor.
SISINNIUS.→
Supplicia non metuis; admovebo quod horrescis[193].
IRENA.→
Quicquid irrogabis adversi, evadam juvamine Christi.
SISINNIUS.→
Faciam te ad lupanar duci, corpusque tuum turpiter coinquinari.
IRENA.→
Melius est ut corpus[194] quibuscumque injuriis maculetur, quam anima idolis polluatur.
SISINNIUS.→
Si socia eris meretricum, non poteris polluta ultra intra contubernium computari virginum.
IRENA.→
Voluptas parit pœnam, necessitas autem coronam; nec dicitur reatus nisi quod consentit animus.
SISINNIUS.→
Frustra parcebam, frustra miserebar hujus infantiæ.
MILITES.→
Præscivimus; nullatenus ad deorum culturam potest flecti, nec terrore umquam potest frangi.
SISINNIUS.→
Non ultra parcam.
MILITES.→
Rectum.
SISINNIUS.→
Capite illam sine miseratione, et trahentes cum crudelitate ducite ad lupanar sine honore.
IRENA.→
Non perducent.
SISINNIUS.→
Quis prohibere poterit[195]?
IRENA.→
Qui mundum sui providentia regit.
SISINNIUS.→
Probabo.
IRENA.→
Ac citius libito.
SISINNIUS.→
Ne terreamini, milites, fallacibus hujus blasphemæ[196] præsagiis.
MILITES.→
Non terremur, sed tuis præceptis parere nitimur.

SCENA TERTIA DECIMA.→

SISINNIUS.→
Qui sunt hi qui nos invadunt? Quam similes sunt militibus quibus Irenam tradidimus. Ipsi sunt. Cur tam cito revertimini? Quo tenditis tam anheli?
MILITES.→
Te ipsum quærimus.
SISINNIUS.→
Ubi est quam traxistis?
MILITES.→
In supercilio montis.
SISINNIUS.→
Cujus?
MILITES.→
Proximi.
SISINNIUS.→
O insensati et hebetes, totiusque rationis incapaces!
MILITES.→
Cur causaris? Cur voce et vultu nobis minaris?
SISINNIUS.→
Dii vos perdant!
MILITES.→
Quid in te commisimus? Quam tibi injuriam fecimus? Quæ tua jussa transgressi sumus?
SISINNIUS.→
Nonne præcepi ut rebellem deorum ad turpitudinis locum traheretis?
MILITES.→
Præcepisti, nosque tuis præceptis operam dedimus implendis, sed supervenere duo ignoti juvenes, asserentes se ad hoc ex te missos, ut Irenam ad cacumen montis perducerent.
SISINNIUS.→
Ignorabam.
MILITES.→
Agnoscimus.
SISINNIUS.→
Quales fuerunt?
MILITES.→
Amictu splendidi, vultu admodum reverendi.
SISINNIUS.→
Num sequebamini illos?
MILITES.→
Sequebamur.
SISINNIUS.→
Quid fecerunt?
MILITES.→
A dextra lævaque Irenæ se locaverunt, et nos huc direxerunt, quo te exitus rei non lateret.
SISINNIUS.→
Restat ut ascenso equo pergam, et qui fuerint, qui nos tam libere illuserunt, perquiram.
MILITES.→
Properemus pariter.

SCENA QUARTA DECIMA.→

SISINNIUS.→
Hem! ignoro quid agam. Pessumdatus sum maleficiis christicolarum. En[197], montem circumeo, et semitam aliquoties repperiens, nec ascensum comprehendere, nec reditum queo repetere.
MILITES.→
Miris modis omnes illudimur, nimiaque lassitudine fatigamur, et si insanum caput diutius vivere sustines, te ipsum et nos perdes[198].
SISINNIUS.→
Quisquis es meorum, strenue extende arcum, jace sagittam, perfode hanc maleficam.
MILITES.→
Decet.
IRENA.→
Infelix, erubesce, Sisinni, erubesce[199], teque turpiter victum ingemisce, quia tenellæ infantiam virgunculæ absque armorum apparatu nequisti superare.
SISINNIUS.→
Quicquid dedecoris accedit[200] levius tolero, quia te morituram haud dubito.
IRENA.→
Hinc mihi quam maxime gaudendum, tibi vero dolendum, quia pro tui severitate malignitatis in Tartara damnaberis; ego autem martyrii palmam virginitatisque receptura coronam, intrabo æthereum æterni Regis thalamum, cui est honor et gloria in sæcula.