1

Mercurium celebra Musa, Jovis et Majæ filium,

Cyllenen regentem, et Arcadiam pecorosam,

nuntium immortalium, utilium-auctorem, quem peperit Maja

Nympha pulcris-comis, Jovis in amore congressa,

5

veneranda: beatorum vero deorum subduxit-se e-cœtu,

antrum intus habitans umbrosum: ubi Saturnius

cum-Nympha pulcris-comis miscebatur nocte intempesta,

dum dulcis somnus occuparet candidam-ulnis Junonem,

latens immortalesque deos mortalesque homines.

10

Sed quando demum magni Jovis mens perfecta-erat,

huicque jam decimus mensis in cœlo stetit:

[inque lucem eam duxerat, insigniaque opera facta-erant:]

tunc peperit filium versutum, blande-decipientem,

prædonem, abactorem boum, ducem somniorum,

15

noctis speculatorem, forium-observatorem; qui cito erat

ostensurus inclyta opera inter immortales deos.

Matutinus natus, medio die citharam-pulsabat,

vespertinus boves furatus-est longe-jaculantis Apollinis,

quarta die priori, qua ipsum peperit veneranda Maja.[TR1]

20

Qui et postquam matris ab immortalibus prosiliit membris,

non-amplius diu jacebat manens sacra in vanno (cunis):

sed ille exsiliens quærebat boves Apollinis,

limen transgrediens alte-tecti antri,

ibi testudine inventa, acquisivit infinitas opes.

25

Mercurius sane primum testudinem arte-effecit canoram;

quæ tum ei occurrit ad aulæ fores,

depascens ante ædes floridam herbam,

lente pedibus incedens. Jovis autem utilium-auctor filius

conspicatus risit, et statim sermonem dixit:

30

Signum nunc mihi valde utile accidit: haud aspernor.

Salve, specie amabilis, chori-rectrix, convivii socia,

grata quæ-apparuisti: unde hoc pulcrum oblectamentum,

variegata testa, es, testudo in-montibus vivens?

Sed feram te in domum sumtam: utilitas aliqua mihi eris,

35

nec despicatui-habebo: tu vero me omnium-primum juvabis.

[Domi melius est esse, quoniam noxium foris esse.]

Certe enim incantationis damnosæ eris impedimentum

vivens; sin mortua fueris, tunc admodum pulcre canes.

Sic igitur dixit; et manibus simul ambabus ubi-sustulerat,

40

rurus introivit domum, ferens amabile oblectamentum.

Ibi exsculpens scalpro cani ferri

muedullam-spinalem exterebravit montanæ testudinis.

Sicut autem quando celere cogitatum per pectus transierit

viri, quem frequentes versant curæ:

45

[vel quando volvuntur ab oculis lucis-micationes:]

sic simul verbumque et opus moliebatur gloriosus Mercurius.

Fixit autem inde in mensuris sectas arundines calami,

ubi-trajecerat penitus dorsa tecto-lapideo testudinis,

circùm autem pellem extendit bovis consiliis suis,

50

et brachia imposuit, insuperque jugum (transtillum) aptavit ambobus;

septem vero consonas ovium intendit chordas.

Ac postquam construxerat secum-portans amabile oblectamentum,

plectro tentabat singulatim; ea autem sub manu

graviter insonuit: deusque pulcre succinebat,

55

ex tempore periculum-faciens (veluti juvenes

puberes in-conviviis vicissim conviciantur),

de Jove Saturnio, et Maja pulcros-calceos-habente,

quomodo olim consueverant amatoria consuetudine,

suamque ipsius generationem inclytam prædicans,

60

famulosque celebrabat, et præclaras ædes Nymphæ,

et tripodas per domum, crebrosque lebetas.

Et hæc quidem jam canebat, alia autem mente agitabat.

Et hanc quidem deposuit ferens sacra in vanno,

citharam caram: ipse autem deinde carnium appetens,

65

prosiliit in speculam odorata ex domo,

moliens dolum altum in mente, qualia quidem homines

prædones agitant obscuræ noctis in hora.

Sol quidem occidebat sub terra in Oceanum

ipsisque cum-equis et curribus; at Mercurius

70

Pieriæ advenit currens ad-montes umbrosos,

ubi deorum beatorum boves immortales stabulum habebant,

depascentes prata intemerata, amœna.

Horum tunc Majæ filius, speculator Argicida,

quinquaginta ab-armento avertit boves late-mugientes;

75

errabundas autem agebat per arenosum locum,

vestigiis reflexis: dolosæ vero non obliviscebatur artis,

e-contrario faciens ungulas priores, posteriores,

posterioresque, priores, et ex-transverso ipse incedebat.

Sandalia autem statim projecit super arenas marinas,

80

ineffabilia et incomprehensibilia complicabat mirabilia opera

commiscens myricas, et myrteis-similes ramos.

Ex-his tunc colligato recens-florentis fasciculo silvæ,

sine-damno sub pedibus ligavit-sibi sandalia levia,

ipsis cum-foliis, quæ gloriosus Argicida

85

avulsit a-Pieria decedens, iter-populi declinans,

utpote properans, longum iter in-compendium-agens.

Eum vero senex animadvertit, struens floridum hortum,

properantem ad-campum, per Onchestum herbosam.

Hunc prior allocutus-est Majæ inclytæ filius:

90

O senex, qui plantas fodis incurvus humeris,

certe vino-abundabis, quando hæc omnia fructum ferent.

Et conspicatus, ne conspicatus sis, et surdus esto, etsi-audieris,

et taceas, quum nihil lædat rem tuam ipsius.

Tantum locutus, una-agitabat boum fortia capita.

95

Multos autem montes umbrosos, et valles sonoras,

et campos floridos transiit gloriosus Mercurius.

Obscura autem adjutrix finiebatur divina nox,

maxima-ex parte; citoque mane fiebat operariis-favens:

ac modo in-speculam (cœlum) accesserat divina Luna,

100

Pallantis filia, Megamedidæ regis:

tunc ad Alpheum amnem Jovis validus filius

Phœbi Apollinis boves egit latis-frontibus.

Indomitæ autem pervenere ad stabulum altum,

et lacus, qui erant ante excellens pratum.

105

Ibi postquam bene herba paverat boves late-mugientes,

et has quidem simul-egit in stabulum, confertas,

lotum carpentes, et roscidum cyperum:

simulque ferebat ligna mula, ignisque agressus-est artem.

Lauri splendidum ramum sumtum decorticavit ferro,

110

aptum palmæ; sursumque-spirabat calidus vapor.

Mercurius utique primum focum ignemque edidit.

Multa autem sicca ligna humili in fovea

densa sumta imposuit copiosa: emicabat vero flamma

procul spiramen mittens ignis valde ardentis.

115

Dum autem ignem accendebat vis inclyti Vulcani,

interea valde-mugientes camuras boves trahebat foras

duas prope ignem; vis vero ei erat multa.

Ambas autem in terga humi dejecit anhelantes;

inclinansque volvebat, medullasque perfodiens.[TR2]

120

Operi vero opus addebat, incidens carnes pingues adipe;

assabat verum verubus transfixa ligneis,

carnes simul et terga honorifica, et nigrum sanguinem,

inclusum in intestinis; reliqua vero ibidem jacebant in solo:

pelles autem extendit aspera in petra,

125

sicut adhuc nunc secantur, quæquæ ad-diuturnitatem factæ sunt,

diu jam postea et infinite. At deinde

Mercurius gaudens-animo traxit pinguia opera

lævi super loco-plano, et scidit duodecim partes

sorte-distribuendas; perfectumque honorem addidit cuique.

130

Ibi jus (esum) carnium appetebat gloriosus Mercurius;

odor enim illum torquebat, quamquam immortalem,

suavis; sed neque sic eum jubebat animus generosus,

et valde cupientem transmittere per sacrum collum.

Sed hæc quidem deposuit in stabulum altum,

135

adipem et carnes multas: in-sublime vero statim sustulit,

signum puerilis furti, insuperque ligna sicca colligens,

densa-pedibus, densa-verticibus, ignis domuit æstu.

Ac postquam omnia rite perfecerat deus,

sandalia[TR3] quidem projecit in Alpheum profundis-vorticibus,

140

carbones autem exstinxit, cineremque amoliebatur nigrum

pernox: pulcra autem lux illucebat Lunæ.

Cyllenes vero statim rursus advenit ad-divinos vertices

matutinus; nec quisquam ei in-longo itinere occurrit

nec deorum beatorum, nec mortalium hominum:

145

neque canes latrarunt. Jovis autem filius utilium-auctor Mercurius

incurvatus domus per seram ingressus-est,

auræ autumnali similis, veluti nebula.

Rectaque-progressus ex-antro pervenit ad-opulentum templum,

leviter pedibus incedens: non enim sonitum-edebat, sicut in solo.

150

Festinanter vero dein cunas adibat gloriosus Mercurius:

fascia circa humeros obvolutus, veluti puer

infans, in palmis juxta poplites velo ludens

jacebat, testudinem amabilem ad lævam manum cohibens.

Matrem vero non latebat deam deus, dixitque ea sermonem:

155

Quid tu, versute, fecisti et unde jam noctis in hora

venis, impudentia indute? nunc te omnino puto

vel cito insolubilia vincula circa latera habentem,

Latoidæ sub manibus, per vestibulum exiturum:

vel eum te prehensum mediis in vallibus spoliaturum.

160

I in-malam-rem, improbe! magnam te pater sevit sollicitudinem

mortalibus hominibus et immortalibus diis.

Ei vero Mercurius verbis respondit astutis:

mater mea, quid me hæc loquens territas, veluti puerum

infantem, qui valde pauca in animo improba novit,

165

timidum, et qui matris reformidat increpationes?

At ego artem aggrediar, quæcunque sit optima,

consulens mihi et tibi penitus; neque deos

nos immortales indotati et impasti

hic ibidem manere sustinebimus, ut tu jubes.

170

Melius est, dies omnes cum immortalibus versari,

divitem, locupletem, spoliis-abundantem; quam domi

antro in obscuro considere; sed honorem

etiam-ego justum adipiscar, quem-scilicet Apollo.

Si autem non dederit pater meus, nempe ego

175

tentabo: possum prædonum dux esse.

Si autem me exquisiverit Latonæ inclytæ filius,

aliud quiddam ei et majus puto occursurum.

Ibo enim in Pythona, magnam domum perforaturus;

inde affatim tripodas perpulcros atque lebetas

180

prædabor, et aurum, affatimque splendidum ferrum,

et multam vestem: tu vero videbis, si volueris.

Sic hi quidem verbis inter se colloquebantur,

filiusque ægidem-tenentis Jovis, et veneranda Maja.

Aurora autem mane-genita, lucem mortalibus afferens,

185

oriebatur ab Oceano profunde-fluenti: atque Apollo

in-Onchestum pervenit profectus, valde-amabilem lucum

purum late-sonantis Neptuni; ibi senem

repentem invenit, struentem extra viam sepem horti.

Eum prior allocutus-est Latonæ inclytæ filius:

190

O senex, Onchesti ruborum-decerptor herbosi,

boves a Pieria quærens huc advenio,

omnes femineas, omnes cornibus camuras,

ex armento: sed taurus pascebatur solus ab aliis,

niger: torvique canes pone sequebantur

195

quatuor, veluti homines, unanimes; hi quidem relicti-sunt,

et canes et taurus (quod certe valde mirum est);

illæ autem abierunt, sole modo occidente,

ex molli prato, a dulci pascuo.

Hæc mihi dic, senex olim-nate, sicubi vidisti

200

virum, hisce cum bobus facientem iter.

Hunc autem senex verbis respondens allocutus-est:

o amice, difficile quidem, quæcunque oculis quis viderit,

omnia dicere: multi enim iter faciunt viatores:

quorum alii quidem mala multa cogitantes, alii vero valde bona,

205

itant: difficile autem cognoscere est unumquemque.

At ego per-totum diem ad solis occasum

fodiebam circa fertile-solum horti vitiferi:

puerum vero visus-sum, optime, at clare nescio, cernere,

qui puer una boves pulcris-cornibus comitabatur,

210

infans; habebat autem virgam, flexuoseque incedebat.

[a-tergo vero cohibebat, caputque habebant adversum ipsi.]

Dixit senex; ille autem ocyus iter faciebat verbo audito;

volucremque videbat patulis-alis; statimque agnovit

prædonem natum Jovis filium Saturnii.

215

Rapide vero ruit rex, Jovis filius, Apollo

Pylum versus divinam, quærens pedes-trahentes boves,

purpurea nebula coopertus latos humeros:

vestigiaque animadvertit Jaculator,dixitque sermonem:

Dii-boni! certe magnum miraculum hoc oculis video:

220

vestigia quidem hæc sunt boum capita-alte-ferentium,

sed retro conversa-sunt in herbosum pratum:

gressus autem nec viri hi sunt, nec mulieris,

nec luporum canorum, neque ursorum, nec leonum:

neque omnino tauri hirsuta-cervice ea credo esse,

225

qui tam monstrose gradiatur pedibus velocibus:

gravia quidem hinc viæ, verum graviora illinc viæ.

Sic locutus impetum-cepit rex, Jovis filius, Apollo;

Cyllenesque pervenit ad-montem indutum silva,

petræ in latibulum umbrosum: ubi Nympha

230

immortalis peperit Jovis filium Saturnii;

odor vero jucundus per montem divinum

spargebatur, multæque pecudes pedes-tendentes pascebant herbam:

ibi tunc festinans descendit per-lapideum limen.

[antrum in obscurum longe-jaculans ipse (solus) Apollo.]

235

Eum autem ut animadvertit Jovis et Majæ filius,

iratum de bobus, longe jaculantem Apollinem,

fascias intro subiit odoratas, veluti multam

ramorum favillam mollis cinis circumtegit.

Sic Mercurius Sagittantem conspicatus subtrahebat se ipsum:

240

in breve autem coegit caput, manusque, pedesque,

jam scilicet recens-lotus, provocans dulcem somnum,

ex-venatione: recentemque testudinem sub ala tenebat.

Agnovit autem, neque ignoravit Jovis et Latonæ filius

Nymphamque montanam perpulcram, et carum filium,

245

puerum parvum, dolosis involutum versutiis.

Circumspiciens vero dein omnem recessum magnæ domus,

tria adyta aperuit, sumta clave splendida,

nectare plena et ambrosia amabili:

multum autem aurumque et argentum intus jacebat,

250

multaque punicea et alba vestimenta Nymphæ,

qualia deorum beatorum sacræ ædes intus habent.

Ibi postquam perscrutatus-erat recessus magnæ domus

Latoides, verbis allocutus-est gloriosum Mercurium.

O puer, qui in cunis recubas, indica mihi boves

255

ocyus; quia facile nos discesserimus-invicem non decenter.

Dejiciam enim te prehensum in Tartarum obscurum,

in caliginem infaustam et ineluctabilem; nec te mater

in lucem, nec pater redimet, sed sub terram

abibis, paucos inter viros præsidens.

260

Ei autem Mercurius verbis respondebat astutis:

Latoide, quemnam hunc crudelem sermonem dixisti,

et boves agrestes quærens huc venisti?

non vidi, non rescivi, non alterius sermonem audivi:

non indicarim, non indicii-præmium reportarim.

265

[nec boum abactori, forti homini, similis-sum.]

Non meum opus hoc; potius vero mihi alia curæ-sunt;

somnus mihi curæ-est, et nostræ lac matris,

fasciasque circa humero habere, et calida lavacra.

Ne quis hoc audiat, unde hæc contentio orta-sit:

270

et sane magnum miraculum inter immortales fieret,

puerum recens natum per vestibulum exiisse

boves inter agrestes: hoc autem incongrue dicis.

Heri natus-sum: molles vero mihi pedes, asperaque subest terra.

Si autem vis, patris caput, magnum jusjurandum, jurabo:

275

non ego neque ipse profiteor-me auctorem esse,

nec quenquam alium vidi boum furem vestrarum,

quæcunque illæ boves sunt: famam vero solam audio.

Sic igitur dixit; et crebro a palpebris micans,

superciliis nictabat, spectans huc et illuc,

280

longum exsibilans, vanum hunc sermonem audiens.

Eum autem molliter ridens allocutus-est sagittans Apollo:

O bone, deceptor, dolose, profecto te omnino puto

sæpe perforantem domos habitantibus-commodas,

nocturnum, non unum solum in limine hominem collocaturum,

285

convasantem per domum sine strepitu, quod-talia dicis;

multos autem agrestes dolore-afficies ovium-pastores,

montis in saltibus, quandocunque carnium appetens

occurreris armentis boum et gregibus ovium.

Sed age, ne ultimumque et postremum somnum dormiveris,

290

ex cunis descende, atræ noctis socie.

Hoc etenim et postea inter immortales munus habebis,

dux prædonum vocaberis per-dies omnes.

Sic igitur dixit, et puerum prehensum ferebat Phœbus Apollo.

Ac consilio-inito, tunc fortis Argicida

295

augurium emisit, sublatus inter manus,

audacem ventris famulum, improbum nuntium;

vehementerque in ipsum sternutavit. Hunc autem Apollo

audiebat, e manibusque humi dejecit gloriosum Mercurium.

Sedebat vero ante eum, etiamsi deproperans iter,

300

Mercurium conviciis-proscindens, et ipsum sermone allocutus-est:

Confide, fasciate, Jovis et Majæ fili;

inveniam et postea boum fortia capita,

his auguriis; tu vero rursus viæ dux-eris.

Sic dixit: at rursus exsiliit celeriter Cyllenius Mercurius,

305

difficulter incedens: ambas vero ad aures manibus pressit

fasciam, circa humero ea obvolutus, dixitque sermonem:

Quonam me fers, Sagittans, deorum furiosissime omnium?

nunquid me boum causa sic iratus conturbas?

Dii boni, utinam periisset boum genus: non enim ego

310

vestras furatus-sum boves, neque alium vidi,

quæcunque sunt boves; famum autem solam audio.

Da vero judicium, et accipe, apud Jovem Saturnium.

Ac postquam singula distincte disceptaverant

Mercuriusque solivagus, et Latonæ præclarus filius,

315

diversum animum habentes: hic quidem, vera loquens,

non injuste ob boves prehendebat gloriosum Mercurium:

at ille artibusque et blandis sermonibus

volebat decipere Cylennius Argenteo-arcu-celebrem.

Verum postquam ingeniosus versutum invenit,

320

festinanter jam deinde is per arenam ibat

ante; at pone Jovis et Latonæ filius.

Statim autem venerunt ad-vertices odorati Olympi,

ad patrem Saturnium, Jovis perpulcri filii:

ibi enim ambobus judicii positæ-erant trutinæ.

325

Rumor vero occupabat Olympum nivosum; immortalesque

sempiterni congregabantur ad juga Olympi.

Steterunt autem Mercuriusque et argenteo-arcu Apollo

ante Jovis genua; hic vero interrogabat illustrem filium,

Jupiter altitonans, et ipsum sermone allocutus-est:

330

Phœbe, unde hanc animo-gratam prædam agis,

puerum recens natum, speciem præconis habentem?

seria hæc res deorum ad cœtum venit.

Eum autem rursus allocutus-est rex sagittans Apollo:

o pater, profecto cito sermonem audies non levem,

335

carpens, tanquam si solus ego prædator essem.

Puerum quendam inveni hunc manifestum depeculatorem

Cyllenæ in montibus, multum spatium permensus,

conviciatorem, qualem ego deorum non alium vidi,

nec virorum, quotquot fallaces sunt super terra.

340

Furatus autem e prato meas boves, abibat agens

vespertinus apud litus multum-sonori maris;

recta Pylum agens; at vestigia erant talia monstrosa

qualia admiraretur aliquis, et illustris dei opera.

Ab-illis etenim bobus in herbosum pratum

345

contrarios gressus habens pulvis ostendebat niger,

ipse vero hic extra, inexpugnabilis, nec pedibus

nec manibus incedebat per arenosum locum:

sed aliud quoddam consilium habens terebat vias

tam monstrosas, ac-si quis tenuibus quercubus incederet.[TR4]

350

Quamdiu igitur agitabat per arenosum locum,

facile admodum vestia omnia conspicua-erant in pulvere:

at postquam arenæ magnum callem pertransierat,

invisibilis factus-est statim boum callis, atque etiam ipsius,

locum per solidum. Ipsum vero animadvertit mortalis vir

355

ad Pylum recta agentem boum genus latis-frontibus.

Ac postquam has quidem in quiete incluserat,

et astute-machinatus-erat per-viam, partim hic, partim illic,

in cunis jacebat, atræ nocti similis,

antro in obscuro ad tenebras; neque ipsum

360

aquila acute cernens conspexisset: multum autem manibus

lumina confricabat, dolum struens.

Ipse autem statim sermonem diserte dicebat:

«non vidi, non comperi, non alius sermonem audivi:

neque indicarim, neque indicii-præmium reportarim.»

365

Enimvero ita fatus considebat Phœbus Apollo:

Mercurius autem ex-altera-parte respondens verbum dixit,

direxitque-se ad Saturnium, deorum rectorem omnium:

Jupiter pater, profecto ego tibi veritatem dicam:

nam veraxque sum, et nescio mentiri.

370

Venit ad nostram domum quærens pedes-trahentes boves

hodie, sole modo oriente;

nec deorum beatorum adducebat testes, neque inspectores:

indicare autem jubebat vim per multam:

multumque me minatus-est se conjecturum in Tartarum latum,

375

quoniam ille quidem tenerum florem habet gloriosæ pubertatis,

at ego hesternus natus-sum (hæc vero novit et ipse),

nequaquam boum abactori, forti viro, similis.

Crede (etenim meus pater carus profiteris esse),

quod non domum egi boves (ita felix sim),

380

nec limen transgressus-sum; hoc autem vere dico.

Solem vero valde revereor, et deos alios,

et te amo, et hunc veneror; nosti et ipse,

quod non in-noxa sum: magnum vero addo jusjurandum:

non, per hæc immortalium bene-ornata vestibula.

385

Et aliquando ego huic rependam duram perscrutationem,

etiam fortis licet sit: tu autem junioribus auxiliare.

Sic dixit innuens-oculis Cyllenius Argicida;

et fasciam habebat super ulna, neque abjiciebat.

Jupiter autem valde risit, videns dolosum puerum,

390

bene et scite negantem de bobus.

Ambos vero jussit, concordem animum habentes,

quærere; Mercuriumque internuntium ducem-esse,

et ostendere locum cum innocentia animi,

ubi demum absconderat boum fortia capita.

395

Innuit autem Saturnius, parebatque præclarus Mercurius;

facile enim ei persuadebat Jovis mens ægidem-tenentis.

Hi vero ambo festinantes, Jovis præclari filii,

ad Pylum arenosum in Alphei vadum venerunt;

ad-agros autem pervenere, et stabulum altum,

400

illic ubi ei possessiones condebantur noctis in hora.

Tunc Mercurius quidem inde profectus ad lapidem antrum,

in lucem exegit boum fortia capita;

Latoides autem seorsum conspicatus, vidit boum-pelles

petra in alta; citoque interrogabat gloriosum Mercurium:

405

Quomodo potuisti, dolose, duas boves jugulare,

sic recens-natus quum-sis, et infans? ipse ego

miror futuram tuam vim; neque omnino te oportet

longe crescere, Cyllenie, Majæ fili.

Sic dixit; et manibus circumvertebat fortia vincula

410

viticis; hæ autem sub pedibus in terra statim hærebant

indidem, cum-remora, frontibus-versæ ad-se-invicem,

facileque et omnes in agrestes boves,

Mercurii consiliis dolosi: at Apollo

admiratus-est inspiciens. Tunc fortis Argicida

415

locum oblique inspexit, crebro oculis-micans,

celare cupiens: Latonæ vero inclytæ filium

facile admodum sedavit longe-jaculantem, ut volebat ipse,

quamquam fortem: sumtaque cithara ad sinistram manum,

plectro tentabat ad numerum; ea vero sub manu

420

graviter insonuit; risit autem Phœbus Apollo,

gavisus; amabilis vero per præcordia venit sonus

divinæ vocis, et ipsum dulce desiderium cepit,

animo auscultantem: lyra autem amabile ludens,

stabat ille confisus ad lævam, Majæ filius,

425

Phœbi Apollinis, citoque argute citharam-pulsans

canebat præludens (amabilis vero eum sequebatur vox),

celebrans immortalesque deos, et terram obscuram,

ut primum orti-sunt, et ut sortitus-est portionem quisque.

Mnemosynen quidem primum dearum honorabat cantu,

430

matrem Musarum; hæc enim sortita-erat Majæ filium;

aliosque secundum dignitatemque, et ut geniti-sunt singuli,

immortales honorabat deos Jovis præclarus filius,

omnia dicens ordine, ad-cubitum acclinata cithara-ludens.

Ei vero amor in pectoribus indomitus cepit animum;

435

et illum compellans Apollo verbis alatis allocutus-est:

Bovicida, versute, laboriose, convivii sodalis,

quinquaginta bobus digna hæc excogitasti.

Quiete etiam deinde nos diremtum-iri puto.

Nunc autem age mihi hoc dic, versute Majæ fili,

440

utrum te ab ortu hæc simul secuta-sunt mira opera

an aliquis immortalium, aut mortalium hominum,

donum hoc illustre dedit, et docuit divinum cantum?

admirabilem enim hanc novam vocem audio,

quam non unquam me puto didicisse, nec quenquam virorum,

445

nec quenquam immortalium, qui Olympias domos habent,

præter te, prædo, Jovis et Majæ fili.

Quæ hæc est ars, quæ musa difficilium curarum?

quæ via? vere enim simul hæc tria omnia adsunt,

lætitiam, et amorem, et dulcem somnum ut-capiat quis.

450

Etenim ego Musarum Olympiarum sum sectator,

quibus chorique curæ-sunt, et præclarus modus cantionis,

et modulatio florens, et amabilis sonitus tibiarum:

sed nondum quicquam mihi sic in mente aliud curæ-fuit,

qualia juvenum in-festis dextera opera sunt.

455

[Miror, Jovis fili, hæc, quam amabiliter citharam-pulsas.]

Nunc vero, quia, parvus licet sis, inclyta consilia nosti,

sedeas, o-bone, et orationem lauda seniorum:

nunc enim tibi gloria erit inter deos immortales,

tibique ipsi et matri; hoc autem vere dico:

460

næ per hoc corneum telum, certe quidem ego te

gloriosum inter immortales et beatum ducam,

daboque præclara dona, et ad extremum non decipiam.

Ei autem Mercurius verbis respondebat astutis:

interrogas me, Jaculator caute: at ego tibi

465

artem nostram ingredi nequaquam invideo.

Hodie scies: volo autem tibi mitis esse

consilio et verbis: tu vero mente omnia bene nosti.

Primus enim, Jovis fili, inter immortales sedes,

præstansque fortisque; amatque te providus Jupiter

470

ex omni æquitate; præbuitque tibi præclara dona,

et honores: te vero aiunt didicisse ex Jovis consilio

vaticiniaque, Jaculator, a Jove, divina omnia.

Et nunc ipse ego filium opulentum cognovi.

Tibi autem promtum est discere, quodcunque cupis.

475

Sed quoniam tibi animus cupit citharam-pulsare,

modulare et citharam-pulsa, et festivitates cura,

ubi-acceperis a me; tu vero mihi, care, gloriam præbe.

Recte-cane, præ manibus habens canoram sociam,

pulcre et bene pro decore scientem loqui:

480

securus quidem deinde eam fer ad convivium floridum,

et chorum amabilem, et ad gloriosum ludum,

lætitiam noctisque et diei. Quicunque ipsam

arte et sapientia edoctus exquirat,

eloquens ea omnigena menti grata docet,

485

facile consuetudinibus gaudens mollibus,

operationem fugiens ærumnosam; quicumque autem ipsam,

insciens quum-sit, primum vehementer exquirat,

incassum sic deinde ventoseque crepuerit.

Tibi autem promtum est discere, quodcunque cupis.

490

Et tibi ego dabo hanc, Jovis præclare puer.

Nos autem vicissim montisque et equis-pascendis-apti campi

cum-bobus pascua, Jaculator, capiemus agrestibus.

Inde abunde parient boves, cum-tauris mixtæ,

promiscue feminasque et mares: neque omnino te oportet,

495

lucri cupiens licet sis, nimis-vehementer irasci.

Sic locutus eam porrexit; accepit vero Phœbus Apollo;

Mercurio autem præbuit habendam scuticam splendidam,

boumque-curas mandabat; suscepit vero Majæ filius,

gavisus: citharam autem ubi-sumserat ad sinistram manum

500

Latonæ præclarus filius, rex sagittans Apollo,

plectro tentabat ad numerum; ea vero pulcrum et

amabile subsonuit, deusque cantum succinuit.

Ibi boves quidem deinde ad divinum pratum

vertebant: ipsi autem Jovis perpulcri filii

505

reversi ad Olympum nivosum contenderunt,

oblectantes-se cithara; gavisusque-est inde providus Jupiter;

ambosque in amicitiam conciliavit; atque Mercurius

Latoiden amavit penitus, sicut adhuc et nunc,

pignus postquam citharam quidem Jaculatori præbuit

510

amabilem, sciens; is vero ad-cubitum admota cithara-ludebat.

Ipse autem rursus alterius sapientiæ expromsit artem:

fistularum vocem fecit, procul quæ-auditur.

Et tunc Latonius Mercurium sermone allocutus-est:

Metuo, Majæ fili, internuntie, versute,

515

ne mihi simul furto-auferas citharam et incurvos arcus.

Honorem enim a Jove habes, permutandi opera

ut-facias hominibus per terram almam.

Sed si mihi sustineres deorum magnum jusjurandum jurare,

vel capite annuens, vel per Stygis validam aquam,

520

omnia meo animo grata et amica faceres.

Et tunc Majæ filius pollicitus annuit,

nunquam se furaturum, quæcunque Jaculator possideat,

neu unquam appropinquaturum firmæ ejus domui: at Apollo

Latoides annuit in concordia et amicitia,

525

neminem sibi cariorem alium inter immortales fore,

nec deum, nec virum, Jovis prolem: Insuper perfectum

internuntium, inquit, immortalium faciam, et simul omnium,

fidum meo animo et honoratum: ac deinde

felicitatis et divitiarum tibi dabo perpulcram virgam,

530

auream, trium-foliorum, inviolatam, quæ te servabit,

omnes perficiens deos [vias?] verborumque et operum,

bonorum, quæcunque aio me scire ex Jovis consilio.

Vaticinium autem, optime, Jovis-alumne, quod sciscitaris,

nec te fatale est discere, nec quenquam alium

535

immortalium; hoc enim novit Jovis mens: at ego,

cujus-fidei-commissum-est, annui, et juravi validum jusjurandum,

neminem præter me deûm sempiternorum

alium sciturum Jovis sapiens consilium.[TR5]

Et tu, frater, auream-virgam-gestans, ne me jube

540

fata indicare, quæcunque meditatur late-sonans Jupiter.

Hominum autem alium lædam, alium juvabo,

sæpe orbe-rediens infinitorum ad-gentes hominum.

Et meo vaticinio fruetur quicunque venerit

cum-voce et alis (augurio) perfectarum avium;

545

hic meo vaticinio fruetur, neque eum decipiam.

Quicunque autem vaniloquis fretus avibus

vaticinium voluerit præter mentem interrogare

nostrum, intelligereque diis plus sempiternis,

is, dico, vanam viam ibit, ego vero dona accipiam.

550

Aliud autem tibi dicam, Majæ inclytæ fili:

[et Jovis ægidem-tenentis, deorum perutile numen:]

Thriæ enim quædam sunt Nymphæ, sorores natæ,

virgines, velocibus exsultantes alis,

tres: super caput autem conspersæ farina alba,

555

domicilia habitant sub valle Parnassi,

vaticinii seorsum magistræ, quod apud boves

puer adhuc meditatus-sum; pater vero meus non curabat.

Illinc sane deinde volantes alias aliorsum,

favos depascunt, atque perficiunt singula.

560

Hæ autem quando bacchantur, depastæ mel recens

lubenter volent veritatem dicere:

sin vero abstinuerint deorum a-suavi cibo,

conantur jam deinde extra viam ducere.

Has tibi deinde do; tu vero accurate inquirens,

565

tuam ipsius mentem oblecta: et si mortalem virum docueris,

sæpe tuum vaticinium exaudiet, si acciderit.

Hæc habe, Majæ fili, et agrestes pedes-trahentes boves,

equosque cura, et mulos patientes-operum:

et torvis leonibus, et albo-dente suibus,

570

et canibus, et pecoribus, quæcunque nutrit lata terra,

omnibusque ovibus ut-imperet gloriosus Mercurius;

solus porro ad Orcum perfectus nuntius sit;

qui, indotatus licet sit, dabit donum non minimum.

Sic Majæ filium rex dilexit Apollo

575

omnigena amicitia; gratiam autem superaddidit Saturnius.

Cumque-omnibus is mortalibus et immortalibus versatur.

Parum quidem utique juvat, infinite vero decipit,

noctem per obscuram, gentes mortalium hominum.

Et tu quidem sic salve, Jovis et Majæ fili;

580

verum ego et tui et alius meminero cantionis.

Tres autem dearum non potest flectere animos, nec decipere:

filiam ægidem-tenentis Jovis, cæsiis-oculis Minervam;

non enim ei placuere opera aureæ Veneris;

10

verum ei bellaque placuerunt et opus Martis,

præliaque, pugnæque, et præclara opera instruere.[TR1]

Prima fabros viros terrestres docuit

facere plaustra, et currus varios ære.

Ipsaque virgenes tenello-corpore in ædibus manentes

15

præclara opera docuit, in mente ea ponens unicuique.

Neque unquam Dianam aureis-sagittis, tumultuosam,

domat in amore risus-amans Venus.

Etenim ei placuere arcus, et in-montibus feras interficere,

citharæque, chorique, clarique ululatus,

20

lucique umbrosi, justorumque urbs virorum.

Neque venerandæ puellæ placuere opera Veneris,

Vestæ, quam primam genuit Saturnus versutus,

[atque etiam minimam, consilio Jovis ægidem-tenentis,]

venerandam, quam ambiebant Neptunus et Apollo;

25

ea autem prorsus noluit, verum rigide abnuit;

juravitque magnum jusjurandum, quod vere perfectum-est,

ubi-tetigerat caput patris Jovis ægidem-tenentis,

virginem se fore per-omnes dies, diva dearum.

Ei vero pater dedit pulcrum donum, pro nuptiis:

30

atque media in domo exinde residebat, adipe sumta;

omnibus autem in templis deorum honoris-compos est,

et apud omnes mortales deorum primaria est.

Harum non potest flectere animos, neque decipere;

ceterorum autem nihil est quod-effugerit Venerem,

35

nec deorum beatorum, nec mortalium hominum:

quin et Jovis mentem seduxit fulmine-gaudentis,

qui maximusque est maximumque sortitus-est honorem:

atque hujus, quando voluerit, prudentem mentem decipiens,

facile miscuit cum-mortalibus mulieribus,

40

Junonis eum oblivisci-faciens, sororis conjugisque,

quæ longe specie præstantissima est inter immortales deas,

augustissimam vero ipsam genuit Saturnus versutus

materque Rhea; Jupiter vero æterna consilia sciens

venerandam uxorem fecit-sibi honesta doctam.

45

Huic autem et ipsi Jupiter dulcem cupidinem injecit animo,

viro cum-mortali ut-misceretur, ut citissime

ne ipsa quidem ab-humano concubitu libera esset,

et ne-quando gloriata diceret inter omnes deos,

dulce ridens, risus-amans Venus,

50

quod ipsa deos miscuerit-cum mortalibus mulieribus,

ac mortales filios genuerint immortalibus,

quodque deas miscuerit-cum mortalibus hominibus.

Anchisæ vero proinde ei dulcem amorem injecit animo,

qui tunc in summis montibus fontibus-irriguæ Idæ

55

pascebat boves, corpore immortalibus similis.

Hunc autem deinde conspicata risus-amans Venus

amavit; vehementerque ejus mentem cupido occupavit.

In Cyprum vero profecta, odoratum templum ingrediebatur,

[in Paphum; ubi ei lucus est, et altareque odoratum:

60

ibi ea ingressa, fores occlusit splendidas:]

illic autem eam Gratiæ lavarunt et unxerunt oleo

immortali, qualia diis gratiam-addunt sempiternis.

[ambrosio, tenui, quod nempe ei suffitum erat.]

Induta vero bene omnes circa corpus vestes pulcras,

65

auro ornata, risus-amans Venus

contendit ad Trojam, derelicta odorata Cypro,

alte inter nubes velociter faciens iter.

Ad-Idamque venit fontibus-irriguam, matrem ferarum:

ivit vero recta ad-stabulum per montem: ac post ipsam

70

adulantes canique lupi, torvique leones,

ursæ, pardique veloces, cervorum insatiabiles,

iverunt; eaque inspiciens, in præcordiis oblectabat-sibi animum;

et his in pectora injecit cupidinem; ii autem simul omnes

bini cubuerunt per umbrosos recessus.

75

Ipsa vero ad tuguria bene-structa pervenit:

invenit autem in-stabulis relictum, solum ab aliis,

Anchisen heroem, ad diis pulcritudinem-habentem.

Ceteri vero simul boves sequebantur pascua per herbosa,

omnes; is autem ad-stabula relictus, solus ab aliis,

80

versabatur huc et illuc, clare citharam-pulsans.

Stetit vero coram ipso Jovis filia Venus,

virgini indomitæ magnitudine et specie similis;

ne ipsam formidaret in oculis conspicatus.

Anchises autem videns perpendebat, mirabaturque

85

speciemque, magnitudinemque, et vestimenta splendida.

Peplum enim induerat-sibi splendidiorem ignis fulgore,

habebatque flexiles armillas, fistulasque lucidas;

torques porro circa molle collum perpulcræ erant,

pulcræ, aureæ, variegatæ: et tanquam luna,

90

pectora circa mollia splendebat, mirabile visu.

Anchisen vero amor cepit; verbumque is ei ex-adverso dixit:

Salve, regina, quæcunque beatorum has ad-ædes venisti,

Diana, vel Latona, vel aurea Venus,

vel Themis generosa, vel cæsiis-oculis Minerva,

95

vel forte aliqua Gratiarum, huc venisti, quæ diis

omnibus comites-sunt, et immortales vocantur:

vel aliqua Nympharum, quæ lucos pulcros incolunt:

[aut Nympharum, quæ pulcrum montem hunc habitant,]

et fontes fluviorum, et prata herbosa.

100

Tibi autem ego in specula, conspicuo in loco,

aram struam, faciamque tibi sacra pulcra

tempestatibus omnibus; tu vero benignum animum habens

da me inter Trojanos illustrem esse virum;

facque in-posterum mihi floridam prolem: at me ipsum

105

diu bene vivere, et videre lumen solis,

beatum inter cives, et senectutis ad-limen pervenire.

Ei autem respondebat deinde Jovis filia Venus:

Anchise, gloriosissime terrigenarum hominum,

nulla profecto dea sum: cur me immortalibus assimilas?

110

sed mortalisque sum, mulierque me peperit mater.

Otreus autem mihi est pater inclytus, si forte audivisti,

qui omni Phrygiæ bene-munitæ imperat,

linguam autem vestramque et nostram probe novi;

Trojana enim domi me nutrix alebat; ea vero perpetuo

115

parvam me filiam educebat, cara a matre acceptam.

[Sic utique linguam etiam vestram bene novi.]

Nunc autem me abripuit auream-virgam-habens Argicida,

ex choro Dianæ aurea-sagitta-insignis, tumultuosæ:

multæ sane Nymphæ et virgines magna-dote-dignæ

120

ludebamus; circumque turba infinita coronæ-instar-cingebat:

inde me rapuit auream-virgam-habens Argicida,

multa vero duxit me super culta mortalium hominum,

multamque terram-indivisam et incultam, quam feræ

cruda-vorantes peragrant per umbrosos recessus:

125

nec pedibus tangere videbar almam terram:

Anchisæ autem me dicebat ad cubilia vocari

ingenuam uxorem, tibique præclaros filios esse-parituram.

Ac postquam ostendit et monuit, ille nempe rursus

immortalium ad gentes abiit, fortis Argicida:

130

at ego ad-te veni; dura vero mihi aderat necessitas.

Sed te per Jovem supplex-oro, ac parentes

bonos; neque enim mali talem genuissent:

indomitam me ubi-duxeris et inexpertam amoris,

patrique tuo ostende, et matri honesta doctæ,

135

tuisque fratribus, qui tibi ex-eodem genere nati-sunt,

[non ipsis indigna nurus ero, sed congrua:]

si tibi indigna mulier futura-sim, sive etiam non.

Mitte autem nuntium cito ad Phrygas agiles-equos-habentes,

dicturum patrique meo, et matri, sollicitæ licet:

140

hi vero tibi aurum abunde, vestitumque textilem

mittent; tu autem multa et præclara excipe dona.

Hæc vero ubi-feceris, epulis-celebra nuptias amabiles,

honorabiles hominibus et immortalibus diis.

Sic locuta dea, dulcem cupidinem ei injecit animo;

145

Anchisen autem amor cepit, verbumque is dixit et elocutus-est:

Si quidem mortalisque es, mulierque te peperit mater,

Otreus vero est tibi pater inclytus, ut narras,

immortalisque gratia internuntii huc venisti,

Mercurii, mea vero uxor vocaberis per-dies omnes;

150

nemo deinceps deorum, nec mortalium hominum,

hic me cohibebit, donec tuo in-amore congrediar

statim nunc; neque si longe-jaculans ipse Apollo

arcu ab argenteo emiserit in me tela luctuosa.

Velim postea, mulier similis deabus,

155

tuum cubile ubi-ascendero, introire in Orci domum.

Sic fatus, prehendit manum: risus-amans autem Venus

reptabat aversa, oculis pulcris dejectis,

ad lectum bene-stratum, ubi antea erat regi

lænis mollibus stratus; at superne

160

ursorum pelles jacebant, raucisonorumque leonum,

quos ipse occiderat in montibus altis.

Hi vero postquam lectos bene-structos inscenderant,

ornatum quidem illi primum a corpore demsit splendidum,

fibulasque, flexilesque armillas, fistulasque et torques;

165

solvitque ei cingulum, et vestimenta splendida

exuit, et deposuit in solium argenteis-clavis-distinctum

Anchises: ipse autem deinde, deûm sententia et fato,

cum-immortali concubuit dea mortalis, non plane sciens.

Quando autem retro ad stabulum vertunt pastores

170

bovesque et pingues oves pascuis e floridis,

tunc Anchisæ quidem dulcem somnum offudit

suavem; ipsa vero corpore induebat-sibi vestimenta pulcra.

Induta autem bene omnia circa corpus, diva dearum

stetit ad tugurium: ac bene-structam domum

175

attigit caput; pulcritudo vero genarum effulgebat

immortalis, qualis est pulcre-coronatæ Cythereæ;

e somnoque eum suscitabat, verbumque dixit et elocuta-est:

Surge, Dardanide; quare jam altum somnum carpis?

et considera, si omnino similis ego videor esse ei

180

qualem tu me primum oculis advertisti.

Sic dixit: is vero e somno valde promte auscultavit.

Ut autem vidit collumque et oculos pulcros Veneris:

timuitque, et oculos declinando vertit alio;

iterumque deinde læna cooperuit-sibi pulcros vultus,

185

et eam precans verbis alatis allocutus-est:

Statim te ut primum, dea, vidi oculis,

novi, quod dea eras; tu autem non verum dixisti.

Sed te per Jovem supplex-oro ægida-tenentem,

ne me viventem inanem inter homines sinas

190

habitare, sed miserere: quoniam haud longævus vir

fit, qui cum-deabus concumbit immortalibus.

Ei vero respondebat deinde Jovis filia Venus:

Anchise, gloriosissime mortalium hominum,

confide, neu quicquam tuo in animo timeas nimis.

195

Non enim tibi ullus esse debet timor, malum te passurum ex me quidem,

neque ex aliis beatis; quoniam carus es diis.

Tibi autem erit carus filius, qui inter Trojanos imperabit;

et filii filiis perpetuo enascentur.

Ei vero Æneas nomen erit, quoniam me gravis

200

habuit dolor, quandoquidem mortalis viri incidi in-lectum.

Diis-similes autem maxime mortalium hominum erant

semper orti a vestro genere formaque specieque.

Nempe flavum quidem Ganymedem providus Jupiter

rapuit, ipsius ob pulcritudinem, ut immortalibus interesset,

205

atque Jovis in domo diis potum-ministraret,

mirabile visu, omnibus honoratus immortalibus,

aureo ex cratere hauriens nectar rubrum.

Troem vero luctus ingens tenebat mente, neque omnino norat

qua sibi carum filium abripuisset divina procella:

210

verum hunc deinde lugebat penitus dies omnes.

Et ipsum Jupiter miseratus-est, deditque ei filii pretium,

equos celeripedes, qui immortales ferunt.

Hos ei dono dedit habendos, dixitque singula

Jovis de-consiliis internuntius Argicida,

215

quod foret Gan. immortalis, et senii-expers per-dies omnes.

Ac postquam Jovis ille audierat nuntium,

non-amplius dein lugebat, gavisus-est autem animo intus;

lætusque equis pedibus-ventosis vehebatur.

Ita vero rursus Tithonum aureum-solium-habens rapuit Aurora,

220

vestri generis, assimilem immortalibus.

Profecta-est autem ire oratura atras-nubes-cogentem Saturnium,

ut-immortalisque esset, et viveret dies omnes;

ei Jupiter annuit, et perfecit votum:

stulta; neque cogitavit in mente veneranda Aurora

225

pubertatem petere, abradereque senectutem perniciosam.

Eum sane quamdiu quidem habebat valde-amabilis pubertas,

Aurora oblectans-se aureum-solium-habente, mane-genita,

habitabat apud Oceani fluenta, ad terminos terræ:

at postquam primi cani effundebantur capilli

230

pulcro ex capite generosoque mento,

ejus utique a-lecto abstinebat veneranda Aurora;

ipsum autem demum nutriebat, in ædibus tenens,

ciboque ambrosiaque, et vestimenta pulcra dans.

Sed quando demum prorsus odiosa senectus urgebat,

235

neque ullum movere membrorum poterat, neque attollere,

hoc ei in animo optimum videbatur consilium:

in thalamo eum deposuit, foresque occlusit splendidas;

ejus vero vox fluit perpetua, neque omnino vis

est, qualis antea erat in flexilibus membris.

240

Non ego te talem inter immortales optarim

immortalemque esse, et vivere dies omnes.

Sed si quidem talis manens specieque corporeque

vivas, nosterque maritus vocatus sis,

non deinde me dolor densis præcordiis cooperiat.

245

Nunc vero te quidem cito senectus communis cooperiet

immisericors, quæ deinceps astat hominibus,

perniciosa, laboriosa, quam utique odio-habent etiam dii.

At mihi magnum probrum inter immortales deos

erit per-dies omnes penitus, propter te,

250

qui antea mea colloquia, et consilia, quibus olim omnes

immortales miscui cum-mortalibus mulieribus,

formidabant; omnes enim mea domabat cogitatio:

nunc vero non-amplius mihi os hiscet fateri

hoc inter immortales; quoniam valde multum mulctata-sum

255

damno vehementi, non nominando, aberravique mente,

filium vero sub zona mihi-posui, mortalis concubitu-usa.

Illum quidem, ubi jam primum viderit lumen solis,

Nymphæ ipsum nutrient montanæ, profundos-sinus-habentes,

quæ hunc habitant montem magnumque divinumque,

260

quæ nec mortales, nec immortales comitantur:

diu quidem vivunt, et immortalem cibum comedunt,

atque inter immortales pulcrum chorum exercent.

Cum-his autem Silenique et speculator Argicida,

miscentur in amore, in-recessu speluncarum amabilium.

265

Cum-his vero simul aut abietes, aut quercus altis-verticibus,

nascentibus ortæ-sunt super terra virorum-altrice,

pulcræ, virentes, in montibus excelsis.

Stant altæ; lucos autem ipsas vocant

immortalium; eas vero nequaquam mortales tondent ferro.

270

Sed quando demum fatum astiterit mortis,

arescunt quidem primum super terra arbores pulcræ,

cortexque circumcirca-perit, deciduntque rami:

harum autem simul anima relinquit lumen solis.

Hæ quidem meum nutrient apud se filium habentes.

275

Eum quidem ubi jam primum ceperit valde-amabilis pubertas,

ducent tibi huc deæ, ostendentque filium.

Tibi autem ego, ut hæc in animo omnia persequar,

in quintum annum rursus veniam, filium ducens.

Hunc quidem, ubi jam primum videris germen oculis,

280

gaudebis videns (valde enim deo-similis erit),

duces vero statim ipsum ad Ilium ventosum.

Si quis autem interrogarit te mortalium hominum,

quænam tibi carum filium sub zona posuit mater,

huic tu dicito memor, ut te jubeo:

285

dic sane Nymphæ calyci-similibus-oculis progeniem esse,

quæ hunc habitant montem, indutum silva.

Sin effaberis et gloriaberis insipienti animo,

in amore te mixtum-fuisse cum-pulcre-coronata Cytherea,

Jupiter te iratus feriet ardenti fulmine.

290

Dicta-sunt tibi omnia: tu vero mente tua quum-intellexeris,

contine-te, neu indica; deorum autem verere iram.

Sic locuta, abripuit-se ad cœlum ventosum.

Salve, dea, Cypro bene-cultæ imperans;

a-te autem ego exorsus, transibo alium ad hymnum.