flexibilis in pectoribus: sed tanquam leo, ferocia animo-fovet,[TR1]

qui quum magnisque viribus et superbo animo

obsecutus, vadit ad pecudes hominum, ut dapes capiat:

sic Achilles misericordiam quidem perdidit, neque ei pudor[TR2]

45

est, qui viros valde lædit omissus, ac juvat servatus.

Certe aliquis etiam cariorem alium perdidit,

vel fratrem uterinum, vel etiam filium;

verum tandem fletum atque luctum remisit.

Patientem enim Fata animum indiderunt hominibus.

50

Sed hic Hectorem divinum, postquam eum cara vita privavit,

a-curru religans, circa sepulcrum sodalis dilecti

trahit: haud tamen ei hoc honestius, neque utilius.

Vereor ne, bonus licet sit, succenseamus ei nos:

expertem-sensus enim jam terram contumelia-afficit furens.

55

Hunc autem irata allocuta-est candidis-ulnis Juno:

sit sane et hoc tuum verbum, Argenteo-arcu-insignis,

si quidem parem Achilli et Hectori constituetis honorem.

Hector quidem mortalisque, mulierisque suxit mammam:

at Achilles est deæ proles, quam ego ipsa

60

nutrivique et educavi, et viro dedi uxorem,

Peleo, qui præ aliis animo carus fuit immortalibus:

omnes autem interfuistis, dii, nuptiis; interque hos tu

epulabaris, tenens citharam, malorum sodalis, semper perfide.

Illam vero respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

65

Juno, ne jam omnino irascaris diis.

Haud enim honor quidem utrique unus erit: sed et Hector

carissimus erat diis hominum, qui in Ilio sunt:

sic enim mihi quidem: quia nunquam jucunda omittebat munera.

Non enim mihi unquam ara carebat convivio æquo,

70

libamineque, nidoreque: hunc enim sortiti-sumus honorem nos.

Sed tamen furto quidem surripere omittamus (nec ullo-modo licet

clam Achille) audacem Hectora: certe enim ei (Achilli) assidue

mater adest simul noctesque et dies.

Sed si quis vocare-velit deorum Thetin prope me,

75

ut aliquod ei dicam prudens verbum, quo Achilles

dona a Priamo accipiat, et Hectorem redemtum-reddat.

Sic dixit; surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura.

Inter Samum autem et Imbrum asperam

insiliit nigro ponto; ingemuitque palus.

80

Ipsa vero, glandulæ-plumbeæ similis, in imum delapsa-est,

quæ in agrestis bovis cornu immissa

descendit cruda-vorantibus piscibus mortem ferens.

Invenit autem in specu cava Thetin, circumque eam et aliæ

sedebant frequentes marinæ deæ: ipsa vero in mediis

85

flebat fatum sui filii eximii, qui ei erat

periturus in Troja glebosa, longe a-patria.

Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris:

Surge, Theti, vocat te Jupiter æterna consilia sciens.

Huic autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis:

90

Curnam me ille jubet venire magnus deus? Vereor autem

misceri immortalibus; habeo vero dolores innumeros animo.

Ibo tamen; neque irritum verbum erit, quodcunque dixerit.

Sic igitur fata, velum accepit augustissima dearum

atrum, eoque nullum nigrius erat velamentum.

95

Profecta-est autem ire, et pedibus-ventosa velox Iris

præibat; circumque ipsas diducebatur unda maris.

Litus vero ut-conscenderant, in cœlum festinarunt.

Invenerunt autem late-sonantem Saturnium, circaque eum ceteri omnes

sedebant frequentes beati dii sempiterni.

100

Ipsa autem Jovi patri assedit, cessitque Minerva.

Juno vero aureum pulcrum poculum in manu ei posuit;

et consolabatur verbis: Thetis autem reddidit, ut-biberat.

His vero sermonem orsus-est pater hominumque deûmque:

Venisti ad-Olympum, dea Theti, mœsta licet,

105

luctum grave habens in animo; novi et ipse:

sed et sic dicam, cujus te gratia huc vocavi.

Per-novem-dies jam contentio inter immortales exstitit

Hectoris de cadavere, et Achille urbium-vastatore:

furto autem surripere hortabantur speculatorem Argicidam;

110

at ego hanc gloriam Achilli præbeo,

reverentiam et amicitiam tuam in-posterum servans.

Ocyus ad exercitum abi, et filio tuo præcipe.

Irasci ei dic deos, meque supra omnes

immortales indignatum-esse, quod animo furenti

115

Hectorem detinet apud naves recurvas, nec redemtum-reddidit:

si qua meque vereatur, et Hectorem redemtum-reddat.

Sed ego ad-Priamum magnanimum Irin mittam,

ut-redimat dilectum filium, profectus ad naves Achivorum,

donaque Achilli ferat, quæ animum ei placent.

120

Sic dixit: nec non-obsecutus-est dea Thetis pedibus argenteis;

descendit vero ab Olympi verticibus concita.

Pervenit autem ad tentorium sui filii; ibique illum

invenit crebros fundentem-gemitus; dilecti autem circa ipsum socii

propere curabant, et apparabant prandium:

125

illis vero ovis villosa magna in tentorio mactata-erat.

Hæc autem admodum prope ipsum consedit, veneranda mater,

manuque eum demulsit, verbumque dixit et locuta-est:

Fili mi, quousque lugens et mœrens

tuum edes cor, memor nec omnino cibi

130

nec[TR3] cubilis? bonum vero mulieri in amore

misceri: non enim mihi diu vives, sed tibi jam

prope adest mors et fatum violentum.

Sed mihi ausculta ocyus, Jovis vero tibi nuntia sum.

Irasci tibi ait deos, seque supra omnes

135

immortales indignatum-esse, quod animo furenti

Hectorem detines apud naves, nec redimi-passus-es.

Sed agedum redemtum-redde, mortuique accipe pretium.

Hanc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles:

ita sit: qui pretium ferat, etiam cadaver asportet,

140

si quidem volenti animo Olympius ipse jubet.

Sic hi quidem in navium cœtu, materque et filius,

multa ad se-invicem verba alata dicebant.

Irin autem impulit Saturnius ad Ilium sacrum:

Vade, Iri velox, relicta sede Olympi,

145

nuntia Priamo magnanimo, ad Ilium,

ut-redimat carum filium, profectus ad naves Achivorum,

donaque Achilli ferat, quæ animum ei placent,

solus, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir.

Præco aliquis eum comitetur senior, qui regat

150

mulas et rhedam volubilem, atque retro

mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles.

Neque omnino ei mors obversetur animo, neu terror:

talem enim ei ducem-viæ dabimus Argicidam,

qui eum ducet, usquedum ducendo prope-Achillem constituerit.

155

At postquam duxerit intra tentorium Achillis,

neque ipse Ach. eum interficiet, et alios omnes prohibebit.

Neque enim est imprudens, nec temerarius, neque noxius;

sed magna cum cura supplici parcet viro.

Sic dixit: surrexit vero Iris ventosa-pedibus nuntiatura.

160

Pervenit autem in Priami domum; et invenit clamoremque fletumque.

Filii quidem patrem circumsedentes in aula

lacrimis vestimenta perfundebant: ipse vero in mediis senex

obvoluta veste textus; circumque multus

fimus affusus erat capitique et cervici senis,

165

quem quidem se-volutans affatim-injecerat manibus suis.

Filiæ vero per ædes, et nurus, lamentabantur,

illorum recordantes, qui jam multique et strenui

manibus sub Argivorum jacebant animabus privati.

Stetit autem juxta Priamum Jovis nuntia, et allocuta-est eum,

170

summissa voce; illi autem tremor occupabat artus:

Confide, Dardanide Priame, animo, neu omnino formida:

non enim tibi ego malum meditans huc venio,

sed benevolo animo; Jovis autem tibi nuntia sum,

qui tui, procul licet-sit, magnam curam-habet, et miseretur.

175

Redimere te jussit[TR4] Olympius Hectorem divinum,

donaque Achilli ferre, quæ animum ipsi placent,

solum, neque quisquam alius una Trojanorum eat vir.

Præco aliquis te comitetur senior, qui regat

mulas et rhedam volubilem, atque retro

180

mortuum asportet ad urbem, quem interfecit divinus Achilles.

Neque omnino tibi mors obversetur animo, nec terror:

talis enim te dux-viæ comitabitur Argicida,

qui te ducet, usquedum ducendo prope-Achille constituerit.

At postquam duxerit intra tentorium Achillis,

185

neque ipse hic te interficiet, et alios omnes prohibebit.

Neque enim est imprudens, nec temerarius, nec noxius,

sed magna cum-cura supplici parcet viro.

Illa quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris.

Sed is filios rhedam volubilem mulinam

190

apparare jussit, arcamque ligare super ipsa.

Ipse autem in penum descendit odoratum,

cedrinum, tecto-excelso, qui pretiosa multa continebat;

introque uxorem Hecubam vocavit, dixitque:

Infelix, a-Jove mihi Olympio nuntia venit,

195

ut-redimerem dilectum filium, profectus ad naves Achivorum,

donaque Achilli ferrem, quæ animum ei placent.

Sed age mihi hoc dic, quid tibi in-præcordiis videtur esse?

valde enim me ipsum quidem mens et animus jubet

illuc ire, ad naves in exercitum latum Achivorum.

200

Sic dixit: ejulavit autem uxor, et respondit verbis:

hei mihi, quo jam tibi prudentia abiit, qua antehuc quidem

celeber-eras per homines exteros et eos quibus imperas?

quo-pacto vis ad naves Achivorum ire solus,

viri ante oculos, qui tibi multosque et fortes

205

filios interfecit? ferreum certe tibi cor est.

Si enim te deprehendet et inspiciet oculis

crudelis et infidus vir iste, non tui miserebitur,

neque omnino te reverebitur. Nunc vero fleamus seorsum

sedentes in ædibus: huic autem sic olim fatum violentum

210

nascenti nevit lino, quando eum peperi ipsa,

celeres-pedibus canes ut-satiaret, suis seorsum a-parentibus,

virum apud violentum, cujus ego medium jecur utinam tenerem

comedendum, inhærens ei: tunc repensa ejus facta essent

in-filium meum: quippe non ipsum ignave-se-gerentem occidit,

215

sed pro Trojanis et Troadibus profundo-sinu

stantem, nec fugæ memorem nec declinationis.

Eam vero rursus allocutus-est senex Priamus deo-similis:

ne me volentem ire retine, neu mihi ipsa

avis in ædibus mala sis: nec mihi persuadebis.

220

Nam si alius quidem me aliquis terrestrium jussisset,

seu qui vates sunt, aruspices, vel sacerdotes,

mendacium certe crederemus, et aversaremur magis:

nunc vero (ipse enim audivi deam, et aspexi coram)

ibo, et non irritus sermo erit. Si vero mihi fatum est

225

mori apud naves Achivorum ære-loricatorum,

volo: statim enim me interfecerit Achilles,

ulnis complexum meum filium, postquam fletus desiderium exemero.

Dixit, et arcarum opercula pulcra aperuit.

Inde duodecim quidem perpulcros exemit peplos,

230

duodecimque simplices lænas, totidemque tapetas,

totidemque pallia pulcra, totidem ad hæc tunicas.

Auri autem appensa extulit decem omnia (summâ) talenta.

extulit et duos splendidos tripodas, quatuorque lebetas,

extulit et poculum perpulcrum, quod ei Thraces dedere viri,

235

in-legationem profecto, magnum donum: nec tamen eo

pepercit in ædibus senex; summe enim cupiebat animo

redimere dilectum filium. Hic autem Trojanos quidem omnes

a-porticu arcebat, verbis contumeliosis increpans:

Abite, flagitiosi, probris-digni! non etiam vobis

240

domi adest luctus, quod me venistis tristitia-affecturi?

an parvi-penditis, quod mihi Saturnius Jupiter dolores dedit,

filium perdendo fortissimum? Sed sentietis et ipsi!

Faciliores enim multo Achivis jam eritis,

illo mortuo, occisu. At ego-certe,

245

antequam, ut-diruaturque urbs, vasteturque,

oculis videro, descendero in domum Orci.

Dixit, et scipione dispergebat viros; illi autem exibant,

urgente sene. Ipse vero filios suos increpabat

objurgans Helenumque, Parinque, Agathonemque divinum,

250

Pammonemque, Antiphonumque, pugnaque strenuum Politen,

Deiphobumque, et Hippothoum, et Dium fortem;

novem his senex increpans mandabat:

Festinate mihi, mali filii, pudenda-agentes! Utinam simul omnes,

pro Hectore fuissetis veloces ad naves interfecti!

255

Hei mihi infelicissimo, quod genui filios fortissimos

Troja in lata, quorum vero nullum dico reliquum-esse:

Mestoremque divinum, et Troilum ex-curru-pugnacem,

Hectoremque, qui deus erat inter viros, nec videbatur

viri utique mortalis filius esse, sed dei:

260

hos quidem perdidit Mars: hæc vero probra omnia supersunt,

mendacesque, saltatoresque, choreis præstantissimi,

agnorum atque hædorum publici raptores.

Non tandem mihi rhedam appararitis celerrime,

hæcque omnia imposueritis, ut perficiamus iter?

265

Sic dixit: hi vero patris veriti increpationem,

rhedam quidem extulerunt volubilem mulinam,

pulcram, recens-compactam; arcamque ligarunt super ipsa,

atque a paxillo jugum detraxerunt mulinum,

buxeum, umbilico-ornatum, scite annulis aptatum;

270

extulerunt et lorum-jugale una-cum jugo novem-cubitorum.

Et hoc quidem bene imposuerunt pulcre-polito temoni,

in parte-extrema anteriore, et annulum clavo-temonis super posuere:

ter vero utrinque ligarunt ad umbilicum; ac deinde

ex-ordine circumligarunt, et extremum-lorum subnectendum-inflexere.[TR5]

275

E thalamo autem ferentes bene-politam in rhedam

accumularunt Hectorei capitis infinita pretia;

junxeruntque mulos validis-ungulis, curules,

quos olim Priamo Mysi dederant, splendida dona.

Equos autem Priamo duxere-sub jugum, quos senex

280

ipse curans alebat bene-politum ad præsepe:

hos quidem currui jungebant in ædibus altis

præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes.

Prope autem ipsos accessit Hecuba mœsto animo,

vinum tenens in manu suave dextra,

285

aureo in poculo, ut libatione-facta abirent:

stetit vero ante equos, verbumque dixit et elocuta-est:

Accipe, liba Jovi patri, et supplica domum ut-pervenias

redux ex hostibus viris: siquidem te animus

impellit ad naves, me quidem non volente.

290

Sed supplica tu jam atras-nubes-cogenti Saturnio,

Idæo, qui in-Trojam omnem despicit:

pete autem alitem, velocem nuntium, qui quidem ei ipsi

gratissimus alitum, et cujus robur est maximum,

dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus,

295

eo fretus ad naves eas Danaorum citis-insignium-equis.

Si vero tibi non dabit suum nuntium late-sonans Jupiter,

non ego te inde impellens hortarer

naves ad Argivorum ire, admodum licet cupidum.

Illam vero respondens allocutus-est Priamus deo-similis:[TR6]

300

o uxor, haud sane tibi hoc præcipienti inobsequens-ero.

Bonum enim Jovi manus elevare, si forte misereatur.

Dixit, et ancillam dispensatricem jussit senex

manibus aquam infundere puram: atque astitit

pelvim ancilla gutturniumque simul manibus tenens.

305

Ut vero se-laverat, poculum accepit a-sua uxore;

precabatur deinde stans medio in-septo, libavitque vinum,

cœlum suspiciens: et edita-voce verbum dixit:

Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime,

da me ad Achillis tentorium gratum venire ac miserandum:

310

mitte autem alitem, velocem nuntium, qui tibi ipsi

gratissimus alitum, et cujus robur est maximum,

dextrum: ut eum ipse in oculis conspicatus,[TR7]

eo fretus ad naves eam Danaorum citis-equis-insignium.

Sic dixit precans: eum vero exaudiit providus Jupiter.

315

Statimque aquilam misit, certissimum-augurem volucrum,

Morphnon, venatricem, quam et Percnon vocant.

Quanta autem excelsi janua thalami est

viri opulenti, firmiter-obserata, bene-apta:

tantæ hujus utrinque erant alæ: visa-est autem ipsis

320

dextera ruens supra urbem. Illi vero conspicati

gavisi-sunt, et omnibus in præcordiis animus exhilaratus-est.

Festinans autem senex suum conscendit currum:

et egit equos e-vestibulo et porticu resonanti.

Ante quidem multi trahebant quatuor-rotarum rhedam,

325

quas Idæus agebat prudens; sed pone

equi, quos senex urgens scutica incitabat

celeriter per urbem: amici autem simul omnes sequebantur,

multum lugentes, tanquam ad-mortem proficiscentem.

At postquam urbe descenderant, in-campumque pervenerant,

330

hi quidem retro ad Ilium redierunt,

filii et generi. Illi autem non latuere late-sonantem Jovem,

in campum progressi: conspicatus vero misertus-est senis.

Confestimque Mercurium, filium carum, contra allocutus-est:

Mercuri: tibi enim præ-aliis gratissimum est

335

homini te-comitem-adjungere, et exaudis, quemcunque volueris:

vade, et Priamum cavas ad naves Achivorum

sic ducito, ut neque aliquis eum videat, neque animadvertat

ceterorum Danaorum, antequam ad-Peliden pervenerit.

Sic dixit: nec non-obsecutus-est internuntius Argicida:

340

statim deinde sub pedibus ligavit pulcra talaria,

ambrosia, aurea, quæ ipsum ferebant et super mare,

et super immensam terram, una-cum flatibus venti:

cepit et virgam, qua virorum oculos demulcet

quorum vult, alios autem et dormientes excitat:

345

hanc in manibus tenens, volabat potens Argicida.

Confestim autem Trojamque et ad-Hellespontum pervenit;

profectusque-est ire, juveni regio similis,

primum pubescenti, cujus venustissima est juventa.

Illi vero postquam magnum sepulcrum Ili præteregerant,

350

inhibuerunt mulasque et equos, ut biberent

in fluvio; jam enim et crepusculum venerat super terram.

Hunc vero ex propinquo conspicatus animadvertit præco,

Mercurium, et Priamum allocutus-est, dixitque:

Considera, Dardanide: prudentis animi opus adest.

355

Virum video; cito autem eum nos perditurum puto.

Sed agedum vel fugiamus in equis (curru), vel ipsum jam

genibus prehensis oremus, si forte misereatur.

Sic dixit, ac seni animus confusus-est, timuitque graviter:

rectæ autem comæ steterunt in flexilibus membris:

360

stetitque attonitus: ipse autem Mercurius prope veniens,

manu senis prehensa, interrogavit eum et allocutus-est:

Quo, pater, sic equosque et mulas dirigis

noctem per almam, quando dormiunt mortales ceteri?

nec tu timuisti robur spirantes Achivos,

365

qui tibi hostes et infensi prope sunt?

quorum si quis te videret, celerem per noctem nigram

tot opes vehentem, quæ tunc tibi mens esset?

neque ipse juvenis es, senexque te hic comitatur,

impotentes, virum ut-arceatis, quando quis prior infestarit.

370

Sed ego nullo te afficiam malo, imo et alium

a-te propulsaverim: caro vero te patri comparo.

Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis:

sic fere hæc certe sunt, dilecte fili, ut dicis.

Sed adhuc aliquis et me deorum protegit manu,

375

qui mihi talem misit viæ-comitem obviam-ut-fiat,

faustum, qualis jam tu es corpore et spiece admirabilis,

prudensque-es animo, beatisque prognatus es parentibus.

Eum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida:

næ jam hæc omnia senex, recte dixisti:

380

sed age mihi hoc dic et vere narra,

utrum aliquo dimittis thesauros multos et pretiosos

viros ad alienigenas, ut saltem hi tibi salvi maneant?

an jam omnes deseritis Ilium sacram

metu-perculsi? talis enim vir fortissimus-ille periit

385

tuus filius: nec enim quidquam pugna inferior-erat Achivis.

Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis:

quis vero tu es, optime, quibusque prognatus es parentibus,

qui mihi opportune interitum infelicis filii memorasti?

Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida:

390

tentas me, senex, et interrogas de-Hectore divino.

Hunc quidem ego perquam sæpe pugna in clarante-vivos

oculis vidi, quando ad naves agens

Argivos interficiebat, cædens acuto ære:

nos vero stantes mirabamur; non enim Achilles

395

suos sinebat pugnare, iratus Atridæ.

Hujus enim ego sum famulus, eademque me advexit navis affabre-facta:

ex Myrmidonibusque sum, pater vero mihi est Polyctor.

Dives quidem is est, senexque jam, sicut tu, ita:

sex autem ei filii sunt, egoque ei septimus sum;

400

inter hos, facta-sortitione, sors mihi-obtigit huc Achillem sequi.

Nunc vero veni in-campum a navibus: mane enim

edent circa urbem pugnam volubilibus-oculis Achivi.

Ægre-ferunt enim illi desidentes, nec possunt

continere eos cupidos prælii reges Achivorum.

405

Huic autem respondit deinde senex Priamus deo-similis:

si vere famulus Pelidæ Achillis

es, agedum mihi omnem veritatem dic:

utrum adhuc apud naves exstat meus filius, an ipsum jam

suis canibus membratim discissum objecit Achilles?

410

Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida:

o senex, nondum hunc canes vorarunt, neque alites:

sed adhuc ille jacet Achillis apud navem

sic, ut ante, in tentoriis: duodecimus autem ei dies est

jacenti, nec-tamen omnino ei corpus putrescit, nec eum vermes

415

edunt, qui sane viros prælio-occisos comedunt.

Certe quidem ipsum circa sepulcrum sui sodalis dilecti

raptat crudeliter, aurora quando divina apparet;

neque ipsum deturpat: admirareris-contemplans ipse, si-accesseris,

ut roscidus jacet, circumque sanguis ablutus-est,

420

neque ulla-parte fœdatus: ac vulnera omnia clausa-sunt,

quotquot inflicta-fuerant; multi enim ipsi æs impegerunt.

Adeo tibi curam gerunt beati dii filii præstantis,

etiamsi mortui: nam ipsis carus præcipue est animo.

Sic dixit; gavisus-est autem senex, et respondit verbis:

425

o fili, certe bonum etiam est justa dona dare

immortalibus: nam non-unquam meus filius, siquidem fuit,

oblitus-est in ædibus deorum, qui Olympum tenent;

ideo illius recordati-sunt etiam in ipso mortis fato.

Sed agedum, hoc accipe a me pulcrum poculum;

430

ipsum tutare,et deduc me, cum (faventibus) diis,

usque-dum in tentorium Pelidæ pervenero.

Illum vero vicissim allocutus-est internuntius Argicida:

tentas me, senex, juniorem, nec-tamen mihi persuadebis:

qui me jubes tua dona clam Achille accipere.

435

Eum quidem ego timeo, et vereor valde animo

eum spoliare, ne mihi quod malum in-posterum fiat.

Tibi vero ego viæ-dux vel ad inclytum Argos proficiscerer,

sedulo in navi veloci, aut via-terrestri comitans:

non sane aliquis tecum, hoc duce contemto, pugnaverit.

440

Dixit, et quum-insiliisset Mercurius in-currum et equos,

cito scuticam et habenas prehendit manibus;

inspiravit autem equis et mulabus robur validum.

Sed quum jam ad-turresque navium et fossam pervenissent,

modo circa cœnas custodes occupabantur:

445

iis autem somnum infudit internuntius Argicida

omnibus: statimque aperuit portas, et retrusit vectes,

introque duxit Priamumque et splendida dona in rheda.

Sed quando jam ad-tentorium Pelidæ pervenerant

excelsum, quod Myrmidones fecerant regi,

450

lignis abietis cæsis; sed desuper texerant

culmine e-segetis-lanugine, quam e-prato demessuerant:

circum autem id magnum septum fecerant regi

palis densis: januam autem tenebat unus obex

abiegnus, quem tres quidem obdebant Achivi,

455

tres autem reserabant magnum claustrum forium,

ex aliis; Achilles vero obdebat etiam solus:

tum vero Mercurius utilium-auctor aperuit seni,

introque-duxit inclyta dona pedibus-veloci Pelidæ;

e-curruque descendit in terram, dixitque:

460

O senex, ego quidem deus immortalis veni,

Mercurius; tibi enim me pater una ducem-viæ præbuit:

sed ego quidem redibo, neque Achillis

ad-oculos accedam: indignum vero esset,

immortalem deum sic mortales curare palam.

465

Tu vero ingressus prehende genua Pelidæ,

et eum per patrem et matrem comis-pulcris

supplex-ora, et per filium: ut ei animum commoveas.

Sic igitur fatus, abiit ad latum Olympum

Mercurius: Priamus vero de curru desiliit in-terram,

470

Idæumque ibidem reliquit: is vero manebat continens

equos mulasque: senex autem recta ivit per-domum,

ubi Achilles sedebat, Jovi carus. Atque intus eum ipsum

invenit; socii vero seorsum sedebant: ei autem duo soli,

heros Automedonque, et Alcimus, soboles Martis,

475

ministrabant astantes: modo autem destiterat a-cibo,

ut-ederat et biberat: adhuc etiam apposita-erat mensa.

Hos autem latuit ingressus Priamus magnus; prope vero stans

manibus prehendit Achillis genua, et osculatus-est manus

terribiles, homicidas, quæ ei multos interfecerant filios.

480

Ut vero quum virum malum magnum cepit, qui in patria

homine interfecto, ad-aliorum pervenit civitatem,

viri ad divitis domum, stupor autem tenet aspicientes;

sic Achilles obstupuit, conspicatus Priamum deo-similem:

obstupuerunt vero et ceteri, et in alterum-alter intuebantur.

485

Hunc inde supplicans Priamus verbis allocutus-est:

Recordare patris tui, diis similis Achille,

qui est ejusdem-ætatis, qua ego, gravi in senectutis limine.

Et illum quidem fortasse vicini circumsistentes

premunt, neque aliquis est malum et perniciem defensurus;

490

sed tamen ille quidem, te vivere audiens,

gaudetque in animo, et insuper sperat dies omnes

visurum se dilectum filium, a Troja reversum.

Sed ego infelicissimus, quum genuerim filios fortissimos

Troja in lata, eorum tamen neminem credo relictum-esse.

495

Quinquaginta mihi erant, quando venere filii Achivorum;

undeviginti quidem mihi uno ex utero erant,

ceteros autem mihi pepererunt in ædibus mulieres.

Ex his plerorumque quidem impetuosus Mars genua solvit:

qui vero mihi unicus erat, tutabaturque urbem et nos ipsos,

500

hunc tu nuper interfecisti, pugnantem pro patria,

Hectorem: hujus nunc gratia veni ad-naves Achivorum,

eum redemturus a-te, feroque infinita pretia.

Sed reverere deos, Achille, meique-ipsius miserere,

recordatus tui patris: ego autem adhuc miserabilior sum:

505

sustinui vero, qualia nunquam aliquis super-terram moralis alius,

viri filiorum-interfectoris ad os manum admovere.

Sic dixit: ei autem de-patre desiderium excitavit fletus;

prehensaque manu, removit-a-se leniter senem.

Hi vero recordati, hic quidem Hectoris homicidæ,

510

flebat crebris-lacrimis, ante pedes Achillis provolutus:

at Achilles flebat suum patrem, interdumque vicissim

Patroclum: eorum autem gemitus per ædes exstitit.

At postquam fletu satiatus-erat divinus Achilles,

[et ei e præcordiis abiit desiderium, atque ex artubus,]

515

protinus e sede surrexit, senem manu prehensum erexit,

miseratus canumque caput, canumque mentum:

et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est:

Ah miser, certe jam multa mala tolerasti tuo in animo.

Quomod sustinuisti ad naves Achivorum venire solus,

520

viri ante oculos, qui tibi multosque et strenuos

filios interfeci? ferreum certe tibi cor.

Sed age jam conside in sede; dolores autem prorsus

in animo residere sinamus, mœsti licet.

Non enim ullus profectus est in-tristi fletu.

525

Sic enim fato-tribuerunt dii miseris mortalibus,

ut-vivant tristes; ipsi vero sine-curis sunt.

Duo quippe dolia jacent in Jovis limine;

donorum, quæ dat, alterum malorum, alterum vero bonorum:

cui quidem miscens dederit Jupiter fulmine-gaudens,

530

interdum quidem in-malum ille incidit, interdum et in-bonum:

cui vero ex malis dederit, injuriis-obnoxium fecit;

et illum exitialis inopia super terram almam exercet:

vagaturque nec diis honoratus, nec mortalibus.

Sic quidem et Peleo dii dederunt illustria dona

535

a natalibus: omnibus enim præ hominibus ornatus-erat

opibusque, divitiisque, imperabat vero Myrmidonibus;

et ei mortali licet deam fecerunt uxorem:

sed et huic imposuit deus malum, quod ei nequaquam

filiorum in ædibus soboles nata-est olim regnantium.

540

Sed unum filium genuit immatura-morte-periturum: nec tamen hunc

jam-senem foveo; nam valde procul a-patria

sedeo in Troja, teque contristans, et tuos liberos.

Et te, senex, olim quidem audimus opibus floruisse:

quanta Lesbus supra (in alto), Macaris sedes, intus continet,

545

et Phrygia desuper, et Hellespontus immensus,

horum te, senex, divitiis, et filiis aiunt ornatum-excelluisse.

At postquam tibi cladem hanc intulerunt cœlites,

assidue tibi circa urbem præliaque cædesque-virorum:

perfer tamen, nec perpetuo mœre tuo in animo.

550

Nihil enim proficies, tristatus de-filio præstanti,

neque ipsum suscitabis, prius etiam malum aliud passus-fueris.

Ei vero respondit deinde senex Priamus deo-similis:

ne me in sede colloca, Jovis-alumne, quamdiu Hector

jacet in tentoriis insepultus; sed citissime

555

redemtum-redde, ut oculis videam: tu vero accipe dona

multa, quæ tibi afferimus: tuque his utinam-fruaris et pervenias

tuam in patriam terram, quum me primum dimisisti.

[ipsum ut-vivam et aspiciam lumen Solis.]

Hunc autem torve intuitus affatus-est pedibus velox Achilles:

560

ne-amplius nunc me irrita, senex: cogito vero et ipse

Hectorem tibi redemtum-reddere; a-Jove autem mihi nuntia venit

mater, quæ me peperit, filia marini senis.

Et vero te sentio, Priame, animo, nec me lates,

quod deorum aliquis te duxit celeres ad naves Achivorum.

565

Haud enim ausus-esset mortalis intrare, ne admodum quidem juvenis,

in exercitum: neque enim custodes latuisset, neque obices

facile reserasset portarum nostrarum:

quare nunc ne mihi magis in doloribus animum commoveas,

ne te, senex, ne ipsum quidem in tentoriis sinam,

570

quantumvis supplex sis, Jovis autem violem mandata.

Sic dixit: timuit autem senex, et paruit sermoni.

Pelides vero e-domo, tanquam leo, prosiliit foras,

non solus: una eum duo famuli comitabantur,

heros Automedonque et Alcimus, quos quidem maxime

575

honorabat Achilles sociorum, post Patroclum quidem mortuum.

Hi tunc sub jugo solverunt equos mulasque,

introque duxerunt præconem vocalem senis;

et in sedili collocarunt: bene-polita autem de rheda

detraxerunt Hectorei capitis infinita pretia.

580

At reliquerunt duo pallia, textamque-bene tunicam,

ut cadaver contectum redderet domum asportandum.

Ancillas autem evocatas lavare jussit, circumque ungere,

seorsum sublatum, ut ne Priamus videret filium;

ne is quidem dolenti corde iram non contineret,

585

filium conspicatus, Achilli autem commoveretur carum cor,

et ipsum interficeret, Jovisque violaret mandata.

Illud vero postquam ancillæ laverant et unxerant oleo,

circaque ipsum pallium pulcrum jecerant, ac tunicam

ipse illud Achilles lectis imposuit sublatum,

590

simulque socii elevarunt bene-politam in rhedam.

Ingemuit autem deinde, dilectumque nomine-ciebat sodalem:

Ne mihi, Patrocle, irascaris, si forte audiveris,

in Orco licet sis, me Hectorem divinum redemtum-reddidisse

patri caro; quippe non mihi indecora dedit dona.

595

Tibi vero ego ex-his etiam impertiam, quanta par-est.

Dixit, et in tentorium rediit divinus Achilles.

Resedit autem in sella affabre-facta, unde surrexerat,

pariete ex adverso, Priamum allocutus-est sermone:

Filius quidem jam tibi redemtus-est, senex, ut jussisti:

600

jacet autem in lectis, et cum aurora apparente

videbis ipse abducens: nunc vero memores-simus cœnæ.

Nam et comis-pulcris Niobe memor-fuit cibi,

cui-tamen duodecim liberi in ædibus perierant,

sex quidem filiæ, sex autem filii pubescentes.

605

Hos quidem Apollo interfecit ab argenteo nervo,

iratus Niobæ, illas autem Diana sagittis-gaudens,

quoniam Latonæ se æquiparabat genis-pulcræ:

dixit illam duos peperisse, ipse vero pepererat multos:

illi autem, vel duo tantum licet essent, omnes perdidere.

610

Hi quidem novem-dies jacebant in cæde, nec quisquam erat,

qui-sepeliret: populos enim lapides fecerat Saturnius:

eos autem decima-die sepelierunt dii cœlites.

Ipsa vero cibi memor-fuit, quando fatigata-erat lacrimas-fundens.

Nunc vero alicubi in petris, in montibus desertis,

615

in Sipylo, ubi aiunt dearum esse cubilia

Nympharum, quæ circa Acheloium movebantur (saltabant),

illic, lapis licet sit, a diis immissos dolores concoquit.

Sed age jam et nos curam-geramus, divine senex,

cibi, deinde vero rursus dilectum filium defleas,

620

in Ilium vectum: ac multis-lacrimis-prosequendus tibi erit.

Dixit, et propere-surgens ovem candidam velox Achilles

mactavit: socii vero excoriaruntque et curarunt bene, ut-decebat,

minutatimque-secuerunt perite, verubusque transfixere,

assaruntque accurate, extraxeruntque igni omnia.

625

Automedon autem panem sumtum distribuit in-mensa

pulcris in canistris: at carnes distribuit Achilles.

Ipsi vero ad cibos paratos appositos manus porrigebant

Ac postquam potus et cibi desiderium exemerant,

Dardanides quidem Priamus admirabatur Achillem,

630

quantus erat, qualisque: diis enim coram similis-erat.

At Dardaniden Priamum admirabatur Achilles,

aspiciens vultusque egregios, et sermonem audiens.

Ac postquam satiati-sunt alter-alterius aspectu,

illum prior allocutus-est senex Priamus deo-similis:

635

Mitte nunc cubitum me quam-primum, Jovis-alumne, ut jam

somno sub dulci oblectemur sopiti.

Nondum enim clausi-sunt oculi sub palpebris meis,

ex quo tuis sub manibus meus filius amisit animam:

sed assidue ingemisco et dolores innumerabiles concoquo,

640

aulæ in septis volutatus per fimum.

Nunc tandem etiam cibum gustavi, et nigrum vinum

per-gutter demisi: antea sane nequaquam gustaveram.

Dixit: Achilles vero socios et ancillas jussit

lectos sub porticu ponere, et stragula pulcra

645

purpurea injicere, sternereque desuper tapetas,

lænasque imponere villosas superne obducendas.

Illæ vero exierunt domo, facem in manibus tenentes:

statim autem straverunt duos lectos festinantes.

Hunc autem illudens allocutus-est pedibus velox Achilles:

650

Extra quidem jam cuba, senex optime; ne-quis Achivorum

huc adveniat consiliarius, qui mecum assidue

consilia consultant assidentes, ut mos est:

horum si quis te viderit celerem per noctem nigram,

continuo nuntiaret Agamemnoni pastori virorum,

655

et forte dilatio redemtionis cadaveris fieret.

Verum age mihi hoc dic, et accurate narra,

quot-diebus cupis justa-facere Hectori divino

ut tamdiu ipseque quiescam, et copias contineam.

Illi autem respondit senex Priamus deo-similis:

660

siquidem jam me vis celebrare funus Hectori divino,

sic certe mihi faciens, Achille, grata reddideris.

Scis enim, ut intra urbem concludimur, longeque lignum

devehendum ex monte: admodum vero Trojani metuunt.

Novem-dies quidem ipsum in ædibus lugeremus,

665

decima autem sepeliremus, epulareturque populus:

undecima vero tumulum super ipso faceremus;

sed duodecima pugnabimus, siquidem necesse est.

Eum autem rursus allocutus-est pedibus-velox divinus Achilles:

erunt tibi et hæc, senex Priame, ut tu jubes:

670

inhibebo enim tanto pugnam tempore, quanto jubes.

Sic igitur locutus, ad carpum manum senis

prehendit dextram, ne-forte timeret in animo.

Illi quidem in vestibulo domus illic dormierunt,

præco et Priamus, prudentia mentibus consilia tenentes.

675

At Achilles dormiit in-recessu tentorii bene-compacti:

ei autem Briseis accubuit pulcris-genis.

Ceteri quidem dii et mortales bellatores-equestres

dormiebant totam-per-noctem, molli domiti somno:

sed non Mercurium utilium-auctorem somnus cepit,

680

versantem in animo, quomodo Priamum regem

a navibus reduceret, clam sacris portarum-custodibus.

Stetit autem supra caput, et eum sermone allocutus-est:

O senex, non utique tibi curæ-est malum; qui-ita adhuc dormis

viros inter hostes, postquam te sivit Achilles.[TR8]

685

Et nunc quidem carum filium redemisti, multaque dedisti:

pro-te autem vivo vel ter tanta dederint dona

filii post te relicti, si Agamemno

rescierit de-te Atrides, rescierintque omnes Achivi.

Sic dixit: timuit autem senex, præconemque excitavit.[TR9]

690

Iis autem Mercurius junxit equos mulasque;

cito vero ipse egit per exercitum, neque ullus sensit.

Sed quum jam ad vadum pervenerant pulcre-labentis fluvii,

[Xanthi vorticosi, quem immortalis genuit Jupiter,]

Mercurius quidem tum abiit ad latum Olympum.

695

Aurora autem croceo-peplo se-pandebat totam super terram:

illi vero ad urbem agebant lamentisque gemituque

equos, mulæ vero cadaver ferebant. Nec quisquam alius

sensit prius virorum beneque-cinctarum mulierum;

sed Cassandra, similis aureæ Veneri,

700

Pergamo conscenso, dilectum patrem conspexit,

stantem in sella-currus, præconemque urbis-clamatorem;

illum vero super mulabus vidit jacentem in lectis:

ejulavit inde clamavitque totam per urbem:

Visite, Trojani et Troades, Hectorem, progressi,

705

si quando et vivo e pugna reverso

gavisi-estis: nam magnum gaudium urbique erat, totique populo.

Sic dixit: neque ullus illic in urbe relictus-est vir,

nec mulier; omnes enim intolerabilis invasit luctus:

prope autem portas occurrerunt cadaver advehenti.

710

Primæ super-hoc uxorque dilecta et veneranda mater

vellebant-crines, ad rhedam volubilem ruentes,

tangentes mortui caput: flens autem circumstabat turba.

Et certe jam totum-diem ad solem occidentem

Hectorem lacrimas-fundentes delamentati-fuissent ante-portas,

715

nisi e sella senex populum allocutus-fuisset:

Cedite mihi via, mulæ ut-transeant; at deinde

satiabitis-vos fletu, postquam vexero domum.

Sic dixit: hi autem distitierunt, et cessere via rhedæ.

Illi vero ut vexerant-in inclytas ædes, eum quidem deinde

720

tornatis in lectis posuerunt, juxtaque collocarunt cantores,

nænias auspicantes; qui quidem gemitibus-mixum cantum

ipsi lugubre-canebant, et adgemebant mulieres.

Illis autem Andromache candidis-ulnis exorsa-est planctum,

Hectoris homicidæ caput inter manus tenens:

725

Mi vir, vita juvenis excidisti, ac me viduam

deseris in ædibus; filius autem adhuc infans sic,

quem genuimus tuque egoque, calamitosi, neque ipsum puto

ad-pubertatem perventurum; prius enim urbs hæc a culmine

evertetur. Certe enim periisti custos, qui illam ipsam

730

servabas, tuebarisque uxores reverendas, et infantes liberos:

quæ jam cito in-navibus avehentur cavis,

et sane ego inter has: tu vero, fili, vel me ipsam

comitaberis illuc, ubi certe operibus indignis exerceberis,

laborans pro domino immiti: vel aliquis Achivorum

735

te projiciet, manu correptum, a turri, tristem interitum,

iratus; cui forte fratrem interfecit Hector,

aut patrem, vel et filium: nam perquam multi Achivorum

Hectoris in manibus mordibus prehenderunt immensum solum.

Non enim mitis erat pater tuus in pugna exitiosa:

740

ideo et illum cives quidem lugent per urbem.

Infandum autem parentibus fletum et mœrorem attulisti,

Hector; mihi vero præcipue relicti-sunt dolores graves.

Non enim mihi moriens e lectis manus porrexisti:

neque aliquod mihi dixisti prudens verbum, cujus perpetuo

745

recordarer noctesque et dies lacrimas-fundens.

Sic dixit flens: adgemebant autem mulieres.

Illis vero et Hecuba densum exorsa-est planctum:

Hector, meo animo omnium longe carissime filiorum,

certe quidem mihi dum-viveres, carus eras diis:

750

illi enim tui curam gesserunt etiam in ipso mortis fato.

Alios etenim filios meos pedibus velox Achilles

vendebat, quemcunque caperet, trans mare infructuosum,

in Samum, inque Imbrum, et Lemnum importuosam:

tibi vero postquam eripuit animam longa-acie-munito ære,

755

sæpe raptavit sui circa sepulcrum sodalis,

Patrocli, quem interfeceras: excitavit tamen illum ne sic quidem.

Nunc autem mihi roscidus et recens in ædibus

jaces, illi similis, quem argenteo-arcu-insignis Apollo

suis mitibus telis superveniens interfecit.

760

Sic dixit flens, fletumque vehementem excitavit.

Illis vero deinde Helena tertia exorsa-est planctum:

Hector, meo animo levirum longe carissime omnium,

certe quidem mihi maritus est Alexander divinæ-formæ,

qui me duxit Trojam: utinam ante periissem!

765

jam enim nunc mihi hic vicesimus annus est,

ex quo illinc veni, et a-mea discessi patria;

sed nunquam ex-te audivi malum dictum, neque ignominiosum:

verum si quis me etiam alius in ædibus increparet

levirum, vel glorum, vel fratriarum pulcris-peplis:

770

vel socrus (socer vero, tanquam pater, mitis erat semper):

at tu illum verbis admonens cohibebas,

tuaqua humanitate et tuis lenibus verbis.

Quare te simul fleo et me infelicem, dolens corde;

non enim quisquam mihi jam alius in Troja lata

775

benignus, neque amicus; omnes vero me abominantur.

Sic dixit flens: adgemuit autem plebs immensa.

Apud-populum vero senex Priamus verba dixit:

Convehetis nunc, Trojani, ligna ad-urbem, neu quicquam animo

timeatis Argivorum densas insidias; namque Achilles,

780

dimittens me, sic pollicitus-est, nigris a navibus,

non prius se-infestaturum, quam duodecima venisset Aurora.

Sic dixit: illi vero sub rhedis boves mulasque

junxerunt: statimque deinde ante urbem congregati-sunt.

Novem-dies quidem hi adducebant immensam materiam:

785

at quum jam decima apparuit lucem-mortalibus-afferens Aurora,

tunc extulerunt audacem Hectorem lacrimas-fundentes:

in pyraque summa cadaver posuere et injecere ignem.

Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora,

tum circa pyram inclyti Hectoris congregatus-est populus.

790

[Ac postquam congregati-sunt, unaque-frequentes facti,]

Primum quidem pyram exstinxerunt nigro vino

totam, quantum occuparat ignis vis; ac deinde

ossa alba legebant fratres sodalesque,

lugentes, uberesque defundebantur lacrimæ de-genis.

795

Et hæc aureum in loculum posuerunt suscepta,

purpureis pepleis obtecta mollibus:

mox autem in cava fossa posuerunt; sed superne

densis lapidibus straverunt magnis:

cito vero tumulum aggesserunt, circumque speculatores sedebant quaquaversus,

800

ne prius ingruerent bene-ocreati Achivi.

Aggesto autem tumulo, redierunt; ac deinde

sedulo congregati, epulati-sunt splendidum epulum,

ædibus in Priami, Jovis-alumni regis.

Sic illi curaverunt funus Hectoris equûm-domitoris.