neque ausus-est consistere-super (protegere) fratrem interfectum[TR1]

neque enim vel ipse effugisset mortem nigram:

verum Vulcanus illum eripuit, servavitque caligine tectum,

quo scilicet ei ne prorsus senex contristatus esset.

25

Equos autem abductos magnanimi Tydei filius

dedit sociis deducendos cavas ad naves.

Trojani vero magnanimi ut viderunt filios Daretis,

alterum quidem fugientem, alterum vero interfectum ad currus,

omnibus concitatus-est animus: sed cæsiis-oculis Minerva

30

manu prehensum verbis allocuta-est impetuosum Martem:

Mars, Mars, hominum-perditor, inquinate-cæde, murorum-eversor,

an non jam Trojanos quidem siverimus et Achivos

pugnare, utris pater Jupiter gloriam præbeat;

nos autem cedamus, Jovisque evitemus iram?

35

Sic fata prælio eduxit impetuosum Martem;

hunc postea sedere-fecit ad herbosum Scamandrum.

Trojanos autem inclinarunt Danai, interfecitque virum unusquisque

ductorum. Primus vero rex virorum Agamemno

ducem Halizonum, Odium magnum, dejecit-e curru.

40

Primo enim ei verso-in-fugam, tergo hastam infixit

humeros inter, perque pectora trajecit:

fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso.

Idomeneus autem Phæstum interfecit, Mæonis filium,

Bori, qui ex Tarne glebosa venerat.

45

Hunc utique Idomeneus hasta-inclytus lancea longa

percussit, equos (currum) conscendentem, ad dextrum humerum:

decidit autem de curru, horrendaque jam eum caligo invasit.

Hunc quidem inde Idomenei spoliarunt famuli.

Filium autem Strophii Scamandrium, peritum venationis,

50

Atrides Menelaus interfecit hasta acuta,

bonum venatorem; docuit enim eum Diana ipsa

jaculari feras quasque, quas nutrit in montibus silva.

Verum non ei tunc auxiliabatur Diana sagittis-gaudens,

nec peritia-jaculandi-eminus, qua antea quidem instructus-erat:

55

sed ipsum Atrides hasta-inclytus Menelaus,

ante se fugientem, in-dorso vulneravit hasta,

humeros inter, perque pectora eam trajecit.

Cecidit autem pronus, sonueruntque arma super ipso.

Meriones vero Phereclum interfecit, fabri filium,

60

Harmonidæ, qui manibus sciebat artificiosa omnia

fabricare: egregie enim ipsum diligebat Pallas Minerva.

Qui etiam Alexandro fabricaverat naves æquales,

exordia-malorum, quæ omnibus exitium Trojanis fuerunt,

eique ipsi, quoniam non deorum oracula intellexerat.

65

Hunc Meriones, quum jam assecutus-esset insequens,

feriit clunem ad dextrum: ac penitus

e-regione juxta vesicam sub osse exiit cuspis.

In-genua autem cecidit ejulans, morsque ipsum circumtexit.

Pedæum vero interfecit Meges, Antenoris filium,

70

qui nothus quidem erat, studiose autem eum educarat divina Theano,

pariter dilectis liberis, gratificans marito suo.

Hunc Phylides hasta-inclytus, prope quum-venisset,

feriit capitis ad occipitium acuta hasta;

e-regione vero per dentes linguam subsecuit æs.

75

Cecidit ille in pulvere, frigidumque prehendit æs dentibus.

Eurypylus vero Evæmonides Hypsenorem divinum,

filium magnanimi Dolopionis, qui Scamandri

sacerdos fuerat, deique instar honorabatur populo:

huic autem Eurypylus, Evæmonis præclarus filius,

80

ante se fugienti, in-cursu percussit humerum,

ense irruens, absciditque manum armis gravem.

Sanguinolenta vero manus in campo cecidit: hunc (huic) autem oculos

occupavit purpurea mors et fatum violentum.

Sic hi quidem laborabant per acre prœlium.

85

Tydiden autem non dignosses, utris interesset,

utrum cum Trojanis versaretur, an cum Achivis;

furebat enim per campum, fluvio abundanti similis,

torrenti, qui velociter fluens dissipavit pontes:

quem neque jam pontes muniti coercent,

90

neque jam septa retinent agrorum perquam-virentium,

venientem derepente, quando ingruerit Jovis imber;

multæ autem ab ipso segetes dejectæ-sunt lætæ juvenum:

ita sub Tydide densæ turbabantur phalanges

Trojanorum; nec ipsum sustinebant, multi licet essent.

95

Hunc autem postquam vidit Lycaonis præclarus filius

furentem per campum, ante se turbantem phalanges,

ilico contra Tydiden intendebat incurvos arcus,

et feriit irruentem, assecutus ad dextrum humerum,

in loricæ cavitatem: pervolavit autem acerba sagitta,

100

et in-oppositam-partem perrupit, fœdabaturque sanguine lorica.

Super hoc autem clamavit Lycaonis clarus filius:

Ingruite, Trojani magnanimi, stimulatores equorum!

vulneratus-est enim fortissimus Achivorum: nec ipsum puto

diu toleraturum acrem sagittam, si vere me

105

movit deus, Jovis filius (Apollo), proficiscentem e-Lycia.

Sic dixit jactabundus; hunc vero non sagitta velox interfecit;

sed quum-retrocessisset, ante equos et currus

stetit, et Sthenelum allocutus-est, Capaneium filium:

Propera, o-bone Capaneïade, descende de-curru,

110

ut mihi ex humero trahas acerbam sagittam.

Sic dixit; Sthenelus autem de curru desiliit in-terram:

et astans, sagittam velocem penitus extraxit humero:

sanguis autem ejaculabatur se per consertam-annulis loricam.

Tum vero inde vota-concepit bello strenuus Diomedes:

115

Audi me, ægidem-ferentis Jovis filia, indomita:

si-unquam mihi et patri bene cupiens astitisti

hostili in pugna, nunc rursus mihi fave, Minerva:

da vero me virum interficere, et eum intra impetum hastæ venire,

qui me percussit præveniens, et gloriatur, neque me dicit

120

diu amplius visurum splendidum lumen solis.

Sic dixit precans; eum autem exaudivit Pallas Minerva,

membraque fecit levia, pedes et manus desuper:

et prope stans verba alata ad-eum-locuta-est:

Confidens jam, Diomedes, contra Trojanos pugna;

125

nam tibi in pectoribus robur paternum immisi

intrepidum, quale habuit vibrator-scuti eques Tydeus:

caliginem autem tibi ab oculis abstuli, quæ prius inerat,

ut bene dignoscas tum deum, tum etiam hominem.

Itaque nunc, si quis deus tentans te huc venerit,

130

nequaquam tu cum-immortalibus diis contra pugna

aliis: verum si forte Jovis filia Venus

venerit in pugnam, hanc vulnera acuto ære.

Hæc quidem sic locuta discessit, cæsiis-oculis Minerva:

Tydides vero reversus primis-pugnatoribus se-miscuit:

135

et, antea licet animo promtus esset cum-Trojanis pugnare,

at tunc illum ter tantum incessit robur, tanquam leonem,

quem jam pastor in-agro apud lanigeras oves

perstrinxerit quidem caulam transilientem, nec-tamen interfecerit;

hujus quidem vim incitavit, postea vero non amplius repellit;

140

sed ille stabula subit, hæ autem (oves) desertæ fugantur;

ac confertæ super alias-aliæ funduntur,

at ille alacer profundo (circumsepto) exsilit ovili:

sic alacer Trojanis mixtus-est fortis Diomedes.

Tunc interfecit Astynoum, et Hypironem, pastorem hominum;

145

hunc quidem super mammam feriens ærata hasta:

alterum vero ense magno in-jugulo ad humerum

percussit: a cervice autem humerum abscidit et a dorso.

Hos quidem reliquit: sed Abantem petebat et Polyïdum,

filios Eurydamantis, somniorum-interpretis senis:

150

quibus non, proficiscentibus, senex interpretatus-erat somnia,

verum ipsos fortis Diomedes interfectos-spoliavit.

Ivit autem in Xanthumque Thoonemque, Phænopis filios,

ambos provecta-ætate-genitos: hic vero (pater) conficiebatur senecta tristi:

filium non genuerat alium, opibus heredem relinquendum.

155

Tum ille hos interfecit caramque eripuit animam

ambobus, patri autem luctum et curas tristes

reliquit, quoniam non vivos e pugna reversos

excepit; agnati vero hereditatem partiti-sunt.

Tum filios Priami duos corripuit Dardanidæ,

160

in uno curru stantes, Echemonemque Chromiumque.

Ut vero leo inter boves, irruens, cervicem fregit

juvencæ vel bovis, per fruticetum pascentium:

sic hos ambos de curru Tydei filius

dejecit violenter invitos, posteaque armis spoliavit;

165

equos vero suis sociis dedit ad naves agendos.

Hunc autem vidit Æneas dissipantem ordines virorum,

et profectus-est ire perque pugnam et strepitum hastarum,

Pandarum similem-deo quærens, sicubi inveniret.

Invenit Lycaonis filium laudatumque fortemque:

170

stetitque ante ipsum, verbumque ad eum coram locutus-est:

Pandare, ubi tibi arcus et volucres sagittæ,

et gloria? qua nullus tecum contendit hic quidem vir,

neque quisquam in Lycia te gloriatur esse præstantior.

Sed age huic immitte viro sagittam, Jovi manibus sublatis,

175

quisquis hic est qui vincit, et sane mala multa fecit

Trojanis; quoniam multorumque et fortium genua solvit:

nisi quis deus est, iratus Trojanis

sacrificiorum-causa succensens: gravis autem dei incumbit ira.

Huic autem respondet Lycaonis clarus filius:

180

Ænea, Trojanorum consiliator ære-loricatorum.

Tydidæ eum equidem bellicoso in-omnibus assimilo,

clypeo agnoscens, et alte-cristata galea,

equosque inspiciens: plane vero haud scio, an deus sit.

Quod-si hic vir, quem dico, bellicosus est Tydei filius,

185

non hic sine deo ista furens-facit, sed aliquis prope

constitit immortalium, nebula involutus humeros,

qui ab-isto sagittam velociter involantem avertit alio.

Jam enim ei immisi telum, et ipsum percussi in-humero

dextro, penitus per loricæ cavitatem,

190

et me ipsum ego putavi Plutoni demissurum,

attamen non occidi: deus certe aliquis est succensens.

Equi autem non adsunt et currus, quos conscendam:

sed alicubi in ædibus Lycaonis undecim sunt currus

pulcri, modo-compacti, recens-fabricati; circumque vela

195

expansa-sunt; apudque eorum unumquemque bijuges equi

astant, hordeum album comedentes et arincam.

Atqui mihi valde multa senex bellator Lycaon

proficiscenti mandata-dabat ædibus in affabre-factis:

equis me jubebat et curribus vectum

200

præesse Trojanis in acribus pugnis:

sed ego non parui (profecto parere multo satius fuisset),

equis parcens, ne mihi indigerent pabulo,

viris in urbe constipatis, soliti pasci largiter.

Sic eos reliqui, ac pedes ad Ilium veni,

205

arcubus fretus: hi tamen mihi non erant profuturi.

Jam enim duobus principibus sagittam immisi,

Tydidæque et Atridæ, atque ex ambobus

verum sanguinem elicui eos feriens: excitavi autem magis.

Quippe malo fato de paxillo curvos arcus

210

die illo detraxi, quum Ilium ad amœnum

dux-fui Trojanis, gratificans Hectori divino.

Quod si rediero, et aspexero oculis

patriam meam, uxoremque, et altam magnam domum,

ilico post a me caput abscindat hostis vir,

215

si non ego hos arcus lucido in igne posuero,

manibus confractos: inutiles enim mihi sunt-comites.

Hunc autem vicissim Æneas, Trojanorum dux, contra allocutus-est:

ne vero sic loquere: prius tamen non erit aliter,

quam nos-ambo in-hunc virum cum equis et curribus

220

obviam invecti, (cum) armis experti-fuerimus.

Verum age, meos currus conscende, ut videas,

quales sint Trojani equi, periti, campi (per campum)

rapide valde huc et illuc insequi ac fugere:

qui et nos-duos ad-urbem salvos-perducent, si denuo

225

Jupiter Tydidæ Diomedi gloriam præbuerit.

Verum age nunc scuticam et habenas splendidas

accipe, ego vero equos (currum) conscendam, ut pugnem:

vel tu hunc (Diomedem) exceipe, curæ-erunt autem mihi equi.

Hunc autem vicissim allocutus-est Lycaonis clarus filius:

230

Ænea, tu quidem ipse tene habenas et tuos equos;

melius sub auriga consueto curvum currum

ferent, si forte retro fugerimus Tydei filium.

Ne hi, si-expaverint, temere-vagentur, neque velint

efferre prœlio, tuam vocem desiderantes;

235

in-nos autem irruens magnanimi Tydei filius,

ipsosque interficiat, et abigat solidis-ungulis equos.

Sed tu ipse age tuos currus et tuos equos;

hunc autem ego irruentem excipiam acuta hasta.

Sic igitur locuti, in currus variegatos inscendentes,

240

impetu-concitati contra Tydiden dirigebant veloces equos.

Hos autem vidit Sthenelus, Capaneius præclarus filius,

confestimque Tydiden verbis alatis allocutus-est:

Tydide Diomedes, meo carissime animo,

duos-viros video fortes contra te paratos pugnare,

245

vim immensam habentes: alter quidem, arcuum bene sciens,

est Pandarus, filium autem Lycaonis se gloriatur esse;

Æneas autem, filium se magnanimi Anchisæ

gloriatur natum-esse, materque ipsi est Venus.

Verum age jam recedamus super currus, neu mihi sic

250

rue per primos-pugnatores, ne-forte dulcem animam perdas.

Hunc autem torve intuens allocutus-est fortis Diomedes:

nequaquam ad-fugam hortare, quoniam non te persuasurum mihi puto;

non enim mihi (meo) in-genere est fugitantem pugnare,

neque pavitare: adhuc mihi robur firmum est;

255

dedignor autem equos (currum) conscendere; quin et sic

obviam ibo ipsis: trepidare me non sinit Pallas Minerva.

Hos autem non iterum retro auferent veloces equi

ambos a nobis, si vel alter forte effugerit.

Aliud vero tibi dicam, tu autem in animo reconde tuo:

260

si mihi consultissima Minerva gloriam præbuerit,

ut-ambos interficiam, tu tamen hosce quidem veloces equos

hic detine, ex lorica-currus habenas suspendens;

in-Æneæ vero irrue memor equos,

abigeque a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos.

265

Ejus etenim stirpis sunt, e-qua Troi late-sonans Jupiter

dedit, pro-filio pretium Ganymede, quoniam optimi sunt

equorum, quicunque sunt sub auroraque-soleque.

Ex-hac stirpe eos furatus-est rex virorum Anchises,

clam Laomedonte, submittens feminas equas;

270

horum ei sex nati-sunt in ædibus, illorum stirps;

quatuor quidem ipse retinens saginavit ad præsepe,

sed duos Æneæ dedit, paratores fugæ:

si hos ceperimus, retulerimus gloriam magnam.

Sic hi quidem talia inter se dicebant:

275

illi vero cito prope venerunt, incitantes veloces equos.

Hunc prior allocutus-est Lycaonis præclarus filius:

Fortis-animo, bellicose, illustris Tydei fili,

profecto te non telum velox domuit, acerba sagitta;

nunc rursus hasta experiar, si te assequi-possim.

280

Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam,

et feriit Tydiden ad clypeum: per-eum autem penitus

cuspis ærea volans loricæ admota-est.

Super quo altum clamavit Lycaonis præclarus filius:

Vulneratus-es ad-ile penitus, neque te puto

285

diu amplius toleraturum: mihi autem magnam gloriam dedisti.

Hunc autem non perterritus allocutus-est fortis Diomedes:

aberrasti, nec es-assequutus: at non vos puto

ante cessaturos, quam certe alter vestrûm stratus

sanguine satiarit Martem scutum-usque-sustinentem bellatorem.

290

Sic fatus jaculatus-est, telumque direxit Minerva

in-nasum prope oculum; albos autem trajecit dentes.

Ejus linguam ultimam abscidit æs rigidum,

cuspis vero exiit ad extremum mentum.

Cecidit autem de curru, sonueruntque arma super ipso,

295

varia, collucentia; tremefacti vero sunt ei equi

pedibus-celeres; ejusque ibi soluta-est animaque roburque.

Æneas vero tum irruit cum clypeo hastaque longa,

veritus ne-qua sibi traherent cadaver Achivi.

Super ipso igitur propugnans stetit, ut leo robori confisus:

300

prætenditque ipsi hastamque et clypeum undique æqualem,

illum interficere paratus, quicunque huic obvius veniret;

horribiliter vociferans. At saxum prehendit manu

Tydides, magnam (magni ponderis) rem, quam non duo viri ferrent,

quales nunc mortales sunt: hic vero facile vibrabat etiam solus.

305

Eo feriit Æneam ad coxendicem, ubi femur

in-coxa vertitur; acetabulum autem ipsum vocant:

contuditque ipsi acetabulum, et insuper ambos disrupit nervos:

detraxitque cutem asper lapis. Atque ille heros

constitit in-genua lapsus, et sustentabat-se-nixus manu robusta

310

in-terra; sed oculos nigra nox cooperuit.

Atque jam ibi periisset rex virorum Æneas,

si non cito animadvertisset Jovis filia Venus,

mater, quæ eum sub Anchise peperit[TR2] boves-pascente;

circum autem suum dilectum[TR3] filium fudit lacertos candidos:

315

anteque ipsum pepli nitidi plicaturam obtendit,

septum ut-esset telorum, ne-quis Danaorum celeribus-equis,

æs in pectora conjiciens, ei animam eriperet.

Illa quidem suum dilectum subducebat e-prælio:

nec filius Capanei oblitus-est mandatorum

320

eorum, quæ dederat bellico-clamore strenuus Diomedes:

sed hic suos quidem inhibuit solidis-ungulis equos

seorsum a strepitu, ex lorica-currus habenas suspendens;

Æneæ vero irruens jubis-pulcris-comantes equos

abegit a-Trojanis ad bene-ocreatos Achivos;

325

deditque Deipylo, socio dilecto, quem supra omnem

honorabat æqualium-cœtum, quod sibi mente congruentia cogitabat,

naves ad cavas agendos. At ipse heros,

suum currum conscendens sumsit habenas splendidas

statimque post-Tydiden egit validis-ungulis equos,

330

alacer: is vero Cypriam persequebatur crudeli ære,

gnarus quod imbellis esset dea, neque dearum

earum, quæ in virorum bello imperitant,

nec Minerva, neque urbium-vastatrix Bellona.

At quum jam assecutus-esset, frequentem per turbam persequens,

335

tum protensa hasta magnanimi Tydei filius

summam vulneravit manum insiliens acuta hasta

imbecillam; statim vero hasta cutem perfodit

divinum per peplum, quem ei Gratiæ elaborarant ipsæ,

extremam supra volam. Fluebat autem immortalis sanguis deæ,

340

ichor (serum), qualis nempe fluit beatis diis:

non enim panem edunt, neque bibunt nigrum vinum.

[Ideo sine-sanguine sunt, et immortales appellantur.]

Illa vero valde clamans, abs se dejecit filium:

et hunc quidem in manibus eripuit Phœbus Apollo

345

obscura nebula, ne-quis Danaorum celeribus-equis,

æs in pectora conjiciens, animam ei eriperet.

Illam vero altum inclamavit pugna strenuus Diomedes:

Cede, Jovis filia, e-bello et pugna!

an non satis est, quod mulieres imbelles decipis?

350

si vero tu in bello versabere, profecto te puto

reformidaturam posthac bellum, etiam si alibi de eo audieris.

Sic dixit: illa vero mente-turbata abiit, affligebaturque graviter.

Eam inde Iris prehensam pernix eduxit turba,

oppressam doloribus: livebat vero cute pulcra.

355

Invenit deinde pugnæ ad sinistram impetuosum Martem

sedentem; in-aere autem hasta erat-posita, et veloces equi:

illa vero ad-genua prolapsa fratris cari,

multum supplicans, aureis-phaleris-insignes petebat equos:

Dilecte frater, curamque gere mei, daque mihi equos,

360

ut ad Olympum perveniam, ubi immortalium sedes est.

Valde doleo vulnere, quo me mortalis vulneravit vir,

Tydides, qui jam et adversus-Jovem patrem pugnaverit.

Sic dixit: ei autem Mars dedit aureis-phaleris equos;

ipsaque in currum conscendit, mœrens suo corde;

365

juxtaque ipsam Iris ascendit et habenas cepit manibus;

flagellavitque, ut-irent; illi vero non-inviti volabant.

Statim autem deinde pervenerunt ad-deorum sedem, altum Olympum:

ibi equos sistebat, pedibus-ventosa velox Iris,

solutos e-curru; atque immortale apposuit pabulum.

370

Illa vero ad genua cecidit Diones, diva Venus,

matris suæ, hæc autem ulnis complectebatur filiam suam,

manuque ipsam demulcebat, verbumque dixit et elocuta-est:

Quisnam tibi talia fecit, dilecta filia, cœlicolarum

temere, ac-si quid flagitii patrasses palam?

375

Huic autem respondit deinde risum-amans Venus:

vulneravit me Tydei filius, superbus Diomedes,

eo-quod ego dilectum filium subducebam e-prælio,

Æneam, qui mihi omnium longe dilectissimus est.

Non enim amplius Trojanorum et Achivorum pugna gravis est,

380

sed nunc Danai etiam cum-immortalibus pugnant.

Huic respondit deinde Dione, eximia inter-deas:

perfer, filia mea, et sustine, mœsta licet:

multi enim jam indigna pertulimus Olympias domos habentes

ab hominibus, graves dolores nobis-invicem inferentes.

385

Pertulit quidem Mars, quando ipsum Otus fortisque Ephialtes,

filii Aloei, ligaverunt duris in vinculis:

æreo autem in carcere vinctus-erat tredecim menses.

Et fortassis ibi periisset Mars insatiabilis belli,

nisi noverca, præpulcra Eribœa,

390

Mercurio indicasset; hic vero furtim-subduxit Martem,

jam confectum: dura enim ipsum vincula afflixerant.

Pertulit Juno, quando illam fortis filius Amphitryonis

dextram ad mammam sagitta tricuspide

percussit; tunc et ipsam gravissimus invasit dolor.

395

Pertulit Pluto inter hos ingens velocem sagittam,

quando ipsum idem vir, filius Jovis ægidem-tenentis,

in porta apud inferos vulnerans, doloribus affecit.

Atque is ivit ad domum Jovis et latum Olympum,

corde dolens, doloribus confixus; ac sagitta

400

humerum in robustum adacta-erat, cruciabatque animum;

hunc autem Pæon, dolores-pellentia remedia inspergens,

sanavit: non enim omnino mortalis natus-erat.

Audax, immania-agens, qui pro-nihilo-duxit nefaria patrare,

qui arcu violabat deos, qui Olympum habitant.

405

In te autem hunc concitavit dea cæsiis-oculis Minerva:

demens, neque hoc scit in animo Tydei filius,

quod plane non longævus sit qui cum-immortalibus pugnarit,

neque omnino ipsum filii ad genua pappa-vocant,

venientem e bello et gravi pugna.

410

Itaque nunc Tydides, etiamsi valde fortis est,

cogitet, ne-quis cum-ipso fortior te pugnet:

ne diu Ægialea, prudens Adrasti-filia,

ex somno plorans suos domesticos excitet,

matrimonio-junctum desiderans maritum, fortissimum Achivorum,

415

generosa uxor Diomedis equûm-domitoris.

Dixit, et ambabus ichorem a manu abstergebat:

sanata-est manus, doloresque mitigati-sunt graves.

Tum autem intuentes Minervaque et Juno,

mordacibus verbis Jovem Saturnium lacessebant.

420

In-his autem sermonem orsa-est dea cæsiis-oculis[TR4] Minerva:

Jupiter pater, num quid mihi succensebis ob id quod dixero?

certe vero jam aliquam Venus Achivarum excitans

Trojanos ut-simul sequeretur, quos nunc vehementer diligit,

illarum aliquam demulcens Achivarum pulcris-peplis-indutarum,

425

ad auream fibulam perstrinxit manum teneram.

Sic dixit: subrisit vero pater hominumque deorumque,

et advocatam allocutus-est auream Venerem.

Non tibi, filia mea, commissa-sunt bellica opera:

sed tu quidem desiderabilia obi munera nuptiarum;

430

hæc vero (bellica) Marti veloci et Minervæ omnia curæ-erunt.

Sic isti quidem talia inter se colloquebantur.

In-Æneam autem irruit pugna strenuus Diomedes,

sciens quod super-eum ipse teneret manus Apollo:

sed hic ne deum quidem magnum reverebatur; cupiebat vero semper

435

Æneam interficere, et inclytis armis exuere.

Ter quidem dehinc irruit, interficere eum cupiens:

ter autem illi percussit (retudit) fulgentem clypeum Apollo.

Sed quum jam quartum impetum-faceret, dæmoni par,

minaciter increpitans allocutus-est sagittans Apollo:

440

Perpende, Tydide, et recede, neque diis

paria velis meditari: quoniam nequaquam genus simile

immortaliumque deorum, humi incedentiumque hominum.

Sic dixit; Tydides autem recessit paullulum retro,

iram evitans e-longinquo-ferientis Apollinis.

445

Æneam vero seorsum a-turba posuit Apollo,

Pergamo in sacra, ubi ipsi templum exstructum-erat:

atque illum Latonaque et Diana sagittis-gaudens

in magno adyto curabantque honoreque-afficiebant.

At imaginem fabricavit argenteum-arcum-gerens Apollo,

450

ipsique (corpori) Æneæ similem, et armis talem;

circumque imaginem Trojani et divini Achivi

cædebant invicem cira pectora bubulos

clypeos pulcre-orbiculatos, peltasque leves.

Tum vero impetuosum Martem allocutus-est Phœbus Apollo:

455

Mars, Mars, hominum-pernicies, inquinate-cæde, murorum-eversor,

nonne jam istum virum prælio eduxeris persecutus,

Tydiden, qui jamjam vel cum-Jove patre pugnarit?

Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum:

atque inde in-ipsum me irruit, dæmoni par.

460

Sic locutus, ipse quidem resedit in-Pergamo summa;

Trojanorum vero ordines perniciosus Mars concitavit obeundo,

assimilatus Acamanti veloci, ductori Thracum:

filios autem Priami Jovis-alumnos hortabatur:

O filii Priami, Jovis-alumni regis,

465

quousque tandem interfici sinetis populum ab-Achivis?

an donec circa portas bene-structas pugnent?

jacet vir, quem æqualiter honorabamus Hectori divino,

Æneas, filius magnanimi Anchisæ.

Verum agite, ex tumultu eripiamus strenuum socium.

470

Sic locutus excitavit robur et animum uniuscujusque.

Tum autem Sarpedon valde objurgavit Hectorem divinum:

Hector, quo jam tibi robur abiit, quod prius habebas?

dixisti quondam sine copiis te urbem obtenturum et auxiliis,

solum, cum affinibus fratribusque tuis.

475

Horum nunc nullum ego videre possum, neque animadvertere;

sed trepidant, canes tanquam circa leonem:

nos autem pugnamus, qui quidem socii adsumus.

Etenim ego, auxiliator qui-sum, admodum e-longinquo venio:

procul enim est Lycia, Xanthum ad vorticosum;

480

ubi uxoremque dilectam reliqui et infantem filium,

et possessiones multas, quas cupit quicunque indigens est.

Attamen etiam sic Lycios adhortor, et promtus-sum ipse

cum-viro isto pugnare: tametsi nihil mihi hic tale,

quale auferant Achivi, vel abducant:

485

tu vero stas, ac ne ceteras quidem hortaris

copias sustinere hostem, et opem-ferre uxoribus.

Cave ne-forte tanquam laqueis lini capti omnia-trahentis

viris investis captura et præda fiatis;

illi vero cito exscindent bene-habitatam urbem vestram.

490

Te vero oportet hæc omnia curare noctesque et dies,

ducibus supplicantem e-longinquo-vocatorum sociorum,

ut-perseveranter sustineant, asperamque evitent increpationem.

Sic dixit Sarpedon; momordit autem præcordia Hectori sermo.

Statim vero de curru cum armis desiliit humum,

495

vibransque acutas hastas, per exercitum ibat undique,

adhortans ad-pugnandum, excitavitque pugnam gravem.

Illi vero conversi-sunt a fuga, et adversi steterunt Achivis;

Argivi autem sustinebant conferti, nec repulsi-sunt.

Sicut vero ventus paleas fert sacras per areas,

500

viris ventilantibus, quando flava Ceres

secernit, urgentibus ventis, fructumque et paleas:

et subalbicant palearum-receptacula: sic tunc Achivi

albi superne facti-sunt pulvere, quem inter ipsos

cœlum ad æreum excutiebant pedes equorum,

505

conversa-acie confligentium: flexerant autem equos aurigæ:

ipsi vero robur manuum recta tulerunt. Circùm autem caliginem

impetuosus Mars offudit pugnæ, Trojanis opem-ferens,

undique aciem obiens: et effecta dabat mandata

Phœbi Apollinis aureum-ensem-gestantis, qui ipsum jusserat

510

Trojanis animum excitare, postquam vidit Palladem Minervam

abeuntem; hæc enim erat Danais auxiliatrix.

Ipse autem Æneam valde pingui ex adyto

dimisit, et in pectora robur injecti pastori virorum.

Æneas inde inter-socios constitit: hi vero gavisi-sunt,

515

ut viderunt vivumque et incolumem advenientem,

et robur integrum habentem; percontati tamen sunt nihil:

non enim sinebat labor alius, quem argenteum-arcum-gerens excitabat,

Marsque hominum-pernicies, Discordiaque insatiabiliter furens.

Verum Ajaces duo et Ulysses et Diomedes

520

concitabant Danaos ad-pugnandum: ii vero etiam ipsi (per se)

nec vires Trojanorum timebant nec clamores;

sed exspectabant eorum impetum, nubibus similes, quas Saturnius

tranquillitatis-tempore sistit in summis montibus,

quiete, quando dormit vis Boreæ et aliorum

525

vehementer-ingruentium ventorum, qui nubes opacas

flatibus stridulis dissipant flantes:

sic Danai Trojanos exspectabant firmiter, nec fugiebant.

Atrides autem per turbam vadebat, multa mandans:

O amici, viri estote, et fortem animum sumite,

530

aliusque-alium verecundamini per acres pugnas:

verecundantium autem virorum plures sunt salvi, quam occidunt;

fugientium vero nec gloria oritur, nec ullum præsidium.

Dixit, et jaculatus-est hasta alacriter: percussitque principem virum,

Æneæ socium magnanimi, Deicoontem

535

Pergasiden, quem Trojani æqualiter Priami filiis

honorabant, quoniam alacer erat inter primos pugnare.

Hunc igitur in scutum hasta percussit rex Agamemno;

illud vero non hastam inhibuit, penitus autem transiit ferrum,

imumque in ventrem per balteum trajecit:

540

fragoremque edidit cadens, sonueruntque arma super ipso.

Inde autem Æneas[TR5] Danaorum interfecit viros fortissimos,

filios Dioclis, Crethonemque Orsilochumque:

horum pater quidem habitabat bene-ædificata in Phera,

dives victus (opum); genus autem ipsi erat a fluvio

545

Alpheo, qui late fluit Pyliorum per terram.

Qui genuit Orsilochum, multis viris regem:

Orsilochus autem genuit Dioclem magnanimum:

ex Diocle vero gemini filii nati-sunt,

Crethon Orsilochusque, pugnæ bene scientes omnis.

550

Atque hi puberes-facti nigris in navibus

Ilium ad bonis-equis-fœcundum una Argivos secuti-sunt,

honorem Atridis, Agamemnoni et Menelao,

expetentes: eos vero ibi terminus mortis obtexit.

Hi, quales leones duo montis in-verticibus

555

nutriti-sunt sub matre, profundæ in densis-recessibus silvæ:

qui quidem rapientes boves et pingues oves

stabula hominum vastant, donec et ipsi

virorum (in) manibus interfecti-sunt acuto ære:

tales hi manibus sub Æneæ domiti

560

deciderunt, abietibus similes proceris.

Horum vero prostratorum misertus-est Marti-carus Menelaus:

ivitque per primos-pugnatores, armatus corusco ære,

quassans hastam: ejus autem excitabat robur Mars,

hæc cogitans, ut manibus sub Æneæ domaretur.

565

Hunc vero vidit Antilochus, magnanimi Nestoris filius;

ivitque per primos-pugnatores: valde enim timebat pastori virorum,

ne-quid pateretur, multumque ipsos frustraretur laboris.

Illi quidem jam manusque et hastas acutas

contra se-invicem tenebant, parati pugnare:

570

Antilochus autem valde prope astitit pastori virorum.

Æneas vero non sustinuit, acer licet esset bellator,

ut vidit duos viros alterum-juxta alterum stantes.

Illique postquam mortuos traxerant ad populum Achivorum,

eos quidem miseros posuerunt in manibus sociorum,

575

ipsi vero conversi, inter primos pugnabant.

Tunc Pylæmenem interfecerunt æqualem Marti,

ducem Paphlagonum magnanimorum, clypeatorum.

Hunc quidem Atrides hasta-inclytus Menelaus,

stantem hasta percussit, ad jugulum assecutus.

580

Antilochus vero Mydonem feriit, aurigantem famulum,

fortem Atymniaden (ille autem avertebat solidis-ungulis equos),

saxo cubitum assecutus medium: atque e manibus

fræna candida ebore humi ceciderunt in pulvere.

Antilochus autem irruens ense percussit tempus;

585

atque is anhelans affabre-facto excidit curru

præceps in pulverem, in sinciputque et humeros.

Diu admodum fixus stetit (inciderat enim arenæ profundæ),

donec equi percussum humi dejecerunt in pulverem:

illos vero loris-agitabat Antilochus, et ad exercitum egit Achivorum.

590

Hos autem Hector vidit inter ordines, irruitque in ipsos

vociferans: unaque Trojanorum sequebantur phalanges

fortes; dux-erat autem ipsis Mars, et veneranda Bellona:

hæc quidem, ferens tumultum immanem pugnæ:

Mars vero in manibus ingentem hastam quassabat:

595

itabatque modo quidem ante Hectorem, modo pone.

Hunc autem conspicatus cohorruit pugna strenuus Diomedes.

Ut vero quum vir rerum-imperitus, emensus multum campi,

constiterit ad rapidum fluvium in-mare profluentem,

spuma frementem conspicatus, recurrit retrorsum:

600

sic tunc Tydides recessit, dixitque populo:

O amici, quam nos scilicet admiramur Hectorem divinum

hastaque fortem esse et audacem bellatorem!

Huic vero semper astat unus deorum, qui mortem arceat:

et nunc ei astat ille Mars, mortali viro similis.

605

Sed, ad Trojanos conversi semper, retro

cedite, neu cum diis nituntor fortiter pugnare.

Sic dixit: Trojani vero admodum prope venerunt ipsos.

Tunc Hector duos viros interfecit, scientes pugnæ,

in uno curro stantes, Menesthen Anchialumque.

610

Horum vero prostratorum misertus-est magnus Telamonius Ajax:

stetique, admodum prope accedens, et jaculatus-est hasta fulgenti,

ac percussit Amphium, Selagi filium, qui in Pæso

habitabat prædives, locuples: sed eum fatum

duxit auxiliaturum ad Priamumque et filios.

615

Hunc in balteum percussit Telamonius Ajax,

imoque in ventre defixa-est longæ-umbræ hasta;

fragorem autem edidit cadens. Sed accurrit splendidus Ajax,

arma spoliaturus; Trojani vero in eum hastas conjecere

acutas, splendentes; scutumque ejus excepit multas.

620

At ille pedis-planta insistens e cadavere æream hastam

evulsit: non tamen etiam alia potuit arma pulcra

ab-humeris auferre; premebatur enim telis.

Timuit autem hic circuitionem potentem Trojanorum fortium,

qui multique et strenui instabant hastas tenentes,

625

qui ipsum, magnus licet esset, et fortis et præclarus,

propulsarunt a se: ille vero recedens vi-repulsus-est.

Sic hi quidem laborabant per fortem pugnam.

Tlepolemum vero Heracliden, fortemque magnumque,

incitavit in parem-deo Sarpedonem fatum violentum.

630

Hi autem quum jam prope essent in se-invicem vadentes,

filiusque neposque Jovis nubes-cogentis,

hunc Tlepolemus prior verbis allocutus-est.

Sarpedon, Lyciorum princeps, quæ tibi necessitas est

trepidare hîc versanti pugnæ imperito viro?

635

mentientes vero te dicunt Jovis sobolem ægidem-tenentis

esse; quum longe illis inferior-sis viris,

qui Jovi prognati-sunt temporibus priscorum hominum.

At qualem virum ajunt vim Herculeam (Herculem)

fuisse, meum patrem audentissimum, spiritu-leonis!

640

qui quondam huc profectus equorum causa Laomedontis,

sex solis cum navibus et viris paucioribus,

Ilii devastavit urbem, desolavitque vias.

Tibi vero ignavus animus, intereuntque copiæ;

nec quicquam te Trojanis credo auxilium fore,

645

profectum ex Lycia, ne si quidem perquam fortis sis,

sed sub me interfectum ad-portas Orci descensurum.

Hunc autem Sarpedon, Lyciorum dux, contra allocutus est:

Tlepoleme, sane ille evertit Ilium sacrum,

viri per-vecordiam nobilis Laomedontis,

650

qui ipsum, bene quum-egisset, malo increpuit sermone,

nec dedit equos, quorum gratia e-longinquo venerat.

Tibi autem ego hîc edico cædem et mortem atram

a me futuram, meaque te sub hasta domitum

gloriam mihi daturum, animam vero Plutoni insignibus-equis.

655

Sic dixit Sarpedon; at sustulit fraxineam hastam

Tlepolemus: et horum quidem eodem-tempore hastæ longæ

e manibus evolarunt; atque huic percussit cervicem mediam

Sarpedon, cuspisque penitus transiit acerba;

ipsique oculos caliginosa nox operuit.

660

Tlepolemus autem femur sinistrum Sarpedonis hasta longa

percusserat; cuspisque pertransiit rapido-impetu,

ossi inflicta; pater vero (Jupiter) adhuc mortem avertit.

Tum quidem parem-deo Sarpedonem divini socii

efferebant prælio; gravabat autem eum hasta longa

665

quæ-trahebatur una; quam quidem nemo adverterat nec cogitarat

femore extrahere; hastam fraxineam, ut currum inscenderet,

festinantium; tantum enim habebant laborem circa-eum-occupati.

Tlepolemum autem ex-altera-parte bene-ocreati Achivi

efferebant prælio; vidit vero divinus Ulysses,

670

fortem animum habens; fervebatque ei carum cor:

cogitabat autem deinde in mente et in animo,

utrum ulterius Jovis filium late-sonantis insequeretur,

an ipse plurium Lyciorum animam eriperet.

Non utique Ulyssi magnanimo in-fatis erat,

675

generosum Jovis filium interficere acuto ære:

quare ad multitudinem Lyciorum vertit ejus animum Minerva.

Tunc ille Cœranum interfecit, Alastoremque, Chromiumque,

Alcandrumque, Haliumque, Noemonemque, Prytaninque:

et quidem adhuc plures Lyciorum interfecisset divinus Ulysses,

680

nisi subito vidisset magnus galeam-motans Hector.

Ivit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære,

terrorem inferens Danais; gavisus-est autem eo accedente

Sarpedon, Jovis filius, sermonemque miserabilem dixit:

Priamide, ne vero me prædam Danais sinas

685

jacere, sed auxiliare; deinde me etiam deserat vita

in urba vestra; quandoquidem non jam eram ego,

reversus domum, dilectam in patriam terram,

oblectaturus uxoremque dilectam et infantem filium.

Sic dixit; huic autem nil respondit galeam-motans Hector,

690

sed prætervolavit, ardens-cupidine, ut citissime

repelleret Argivos, multorumque vitam eriperet.

Igitur similem-deo Sarpedonem divini socii

collocarunt sub ægidem-tenentis Jovis præpulcra fago:

ex ejus autem femore hastam fraxineam extraxit foras

695

strenuus Pelagon, qui ei dilectus erat socius.

Hunc autem deseruit anima, inque oculos effusa-est caligo:

rursus tamen spiritum-recepit, circùmque flatus Boreæ

refocillat, aspirans, ægre spirantem animam.

Argivi vero sub Marte et Hectore ære-armato

700

nec unquam profugiebant nigras ad naves,

nec unquam contra-ferebantur in-pugnam; sed semper retro

cedebant, postquam audierant cum Trojanis Martem esse.

Tum quem primum, quemque ultimum interfecit

Hectorque, Priami filius, et æreus Mars?

705

Similem-deo Teuthrantem, insuperque equûm-agitatorem Oresten,

Trechumque hastatum, Ætolum, Œnomaumque,

Œnopidenque Helenum, et Oresbium varia-mitra,

qui in Hyla habitabat, valde divitiis intentus,

lacui confinis Cephissidi; juxtaque ipsum alii

710

habitabant Bœoti, valde opulentum populum habentes.

Hos autem ut animadvertit dea candidis-ulnis Juno

Argivos interimentes in acri pugna,

ilico Minervam verbis alatis allocuta-est:

Dii-boni, ægidem-tenentis Jovis filia, indomita,

715

profecto vanum hoc verbum promisimus Menelao,

Ilio exciso bene-munito eum rediturum,

si sic furere sinemus perniciosum Martem.

Sed age jam et nos cogitemus de-strenuo præsidio.

Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea cæsiis-oculis Minerva.

720

Illa accedens aureis-phaleris-orantos instruebat equos,

Juno, veneranda dea, filia magni Saturni;

Hebe autem utrinque curribus cito apposuit curvos[TR6] orbes rotarum,

æreos, octo-radiis, ferreo axi circumponens.

Quorum utique aurea curvatura incorrupta, ac desuper

725

ærei canthi, bene-juncti, mirabile visu:

modioli autem ex-argento erant rotundi utrinque:

sella vero aureis et argenteis funibus

intenta-erat: duæ autem circumiebant loricæ-currus.

Ex hac porro argenteus temo eminebat, cujus ad extremum

730

ligavit aureum pulcrum jugum, et lora-jugalia

pulcra immisit, aurea: sub jugum vero duxit Juno

equos celeres-pedibus, cupida contentionis et prælii.

Ceterum Minerva, filia Jovis ægidem-tenentis,

peplum quidem laxatum defluere-sivit pulcrum, patris super pavimento,

735

varium, quem ipsa fecerat et elaboraverat manibus;

ipsa autem, loricam induta Jovis nubes-cogentis,

armis ad bellum armabatur lacrimosum.

Circum autem humeros posuit ægidem fimbriatam,

horribilem, cui quidem undique timor circumdatus-erat:

740

in ea erat Contentio, et Fortitudo, et horrenda Insectatio:

in ea et gorgonium caput, diri monstri,

dirumque terribileque, Jovis portentum ægidem-tenentis.

Capiti vero cono-circumdatam galeam imposuit quatuor-conos-habentem,

auream, centum urbium peditibus aptam.

745

Inque currum fulgidum pedibus conscendit, sumsitque hastam

gravem, magnam, validam, qua domat ordines virorum

heroum, quibuscunque irascitur præpotenti-patre-nata.

Juno autem scutica velociter urgebat inde equos,

sponte autem portæ crepuerunt cœli, quas tenebant Horæ,

750

quibus commissum-est magnum cœlum Olympusque,

ut-et removeant densam nubem et obdant.

Hac igitur per illas stimulo-parentes dirigebant equos:

invenerunt autem Saturnium, a-diis seorsum sedentem aliis,

summo in-vertice multa-cacumina-habentis Olympi.

755

Ibi equos sistens dea candidis-ulnis Juno

Jovem supremum Saturnium interrogavit et allocuta-est:

Jupiter pater, annon succenses Marti ob hæc atrocia facta

quantasque et quales perdiderit copias Achivorum

temere, verum non secundum fas? mihi vero dolor; at quieti

760

delectantur Venusque et argenteo-arcu Apollo,

dementem hunc quum-excitarint, qui nulla novit jura.

Jupiter pater, numquid mihi irasceris, si Martem

graviter percussum pugna exegerim?

Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

765

agedum, adversus-ipsum incita Minervam prædatricem,

quæ ipsum maxime solita-est gravibus doloribus injicere.

Sic dixit; nec non-obsecuta-est dea candidis-ulnis Juno:

sed scutica-verberavit equos: hi autem non inviti volabant

per-medium terræque et cœli stellati.

770

Quantum vero aeris-pellucidi-spatium vir videt oculis,

sedens in specula, prospectans in purpureum pontum:

tantum saltu-conficiunt deorum altisoni equi.

At quando jam Trojam pervenerunt, ad-fluviosque labentes,

qua fluenta Simois commiscent et Scamander:

775

ibi equos stitit dea candidis-ulnis Juno,

solutos a-curru; circumque caliginem multam fudit:

illis vero ambrosiam Simois summisit depascendam.

Hæ autem iverunt, pavidis columbis incessu similes,

viris Argivis auxiliari properantes.

780

Sed quando jam venerant, ubi plurimi et fortissimi

stabant, circum vim Diomedis equûm-domitoris

conferti, leonibus similes cruda-vorantibus,

vel suibus apris, quorum robur non imbecille;

ibi stans clamavit dea candidis-ulnis Juno,

785

Stentori assimilata magnanimo, æream-vocem-habenti,

qui tantum vociferabatur, quantum alii quinquaginta:

Proh pudor, Argivi, turpia probra, forma tantum admirabiles:

quamdiu quidem in prælium itabat divinus Achilles,

numquam Trojani ante portas Dardanias

790

progrediebantur; illius enim timebant validam hastam:

nunc vero procul ab-urbe cavas apud naves pugnant.

Sic fata, excitavit robur et animum uniuscujusque.

Tydidæ autem supervenit dea cæsiis-oculis Minerva;

reperitque hunc regem apud equos et currus

795

vulnus refrigerantem, quod ei inflixerat Pandarus sagitta:

sudor enim ipsum affligebat sub lato loro

clypei pulcre-orbiculati; quo affligebatur, laborabatque manu:

et elevans lorum, nigrum sanguinem abstergebat.

Equinum autem dea jugum attigit, dixitque:

800

Profecto parum sibi filium similem genuit Tydeus!

Tydeus utique parvus quidem erat corpore, sed pugnator.

Ac quando ipsum ego pugnare non sinebam,

nec furenter-irruere, quando quidem venit seorsum ab-Achivis

legatus ad Thebas, plures inter Cadmeos,

805

convivari ipsum jussi in ædibus quietum:

sed is animum retinens suum fortem, sicuti prius,

juvenes Cadmeorum provocabat, in-omnibus autem vincebat.

[facile: talis illi ego adjutrix eram.]

Tibi vero quidem ego assistoque, et te tueor,

810

et te promto-animo jubeo cum-Trojanis pugnare:

sed tibi vel defatigatio ex-multo-labore membra subiit,

vel te certe aliquo-modo timor tenet exanimis. Non sane tu posthac

Tydei soboles es (reputaberis), bellicosi Œnidæ.

Hanc autem respondens allocutus-est fortis Diomedes:

815

agnosco te, dea, filia Jovis ægidem-tenentis:

ideo tibi lubenter dicam verbum, nec celabo.

Nec aliquis me timor tenet exanimis, nec ulla ignavia;

sed adhuc tuorum recordor jussorum, quæ injunxisti.

Non me sinebas cum-beatis diis ex-adverso pugnare

820

ceteris: sed si Jovis filia Venus

veniret in prælium, hancce-vulnerare acuto ære.

Quare nunc et ipse recedo, atque etiam ceteros

Argivos jussi congregare hîc omnes:

agnosco enim Martem prœlium imperatorie-obeuntem.

825

Huic autem respondit deinde dea cæsiis-oculis Minerva:

Tydide Diomedes, meo carissime animo,

neu tu Martem propter-hoc time, neu quenquam alium

immortalium: talis tibi ego adjutrix sum.

Verum age, in Martem primum dirige solidis-ungulis equos,

830

ferique eum cominus, neu reverere impetuosum Martem

hunc insanientem, præter naturam adscitum malum, inconstantem;

qui nuper mihique et Junoni affirmavit dicens,

in-Trojanos se pugnaturum, atque Argivis auxiliaturum;

nunc vero cum Trojanis versatur, horumque est-oblitus.

835

Sic locuta, Sthenelum quidem de curru pepulit humi,

manu retrorsum trahens; ille autem alacriter desiliit.

Ipsa vero in currum ascendit juxta Diomedem divinum

valde-ruens dea: vehementer autem gemuit faginus axis

sub-pondere; gravem enim vehebat deam, virumque fortissimum.

840

Corripuit autem scuticam et habenas Pallas Minerva:

statim in Martem primum dirigebat solidis-ungulis equos.

Ille quidem Periphantem ingentem occidebat,

Ætolorum longe fortissimum, Ochesii præclarum filium.

Hunc Mars occidebat, cæde-inquinatus; sed Minerva

845

induit Orci galeam, ne ipsam videret validus Mars.

Postquam vero vidit hominum-pernicies Mars Diomedem divinum,

is quidem Periphantem ingentem illic sivit

jacere, ubi primum interficiens abstulerat animam;

atque ivit recta-in Diomedem equûm-domitorem.

850

Hi vero quum jam prope essent, alter-in alterum vadentes,

prius Mars protendit super jugum habenasque equorum

hasta ærea, cupiens illi animam eripere:

atque hanc manu prehensam dea cæsiis-oculis Minerva

depulit a curru, ut-incassum præterfugeret.

855

Secundus tum impetum-fecit pugna strenuus Diomedes

hasta ærea: infixit autem connixa Pallas Minerva

imum in ile, ubi cingebatur cinctu:

ibi ipsum vulneravit assecutus cutemque pulcram dirupit,

et hastam extraxit rursus. Tum vero vociferatus-est æreus Mars,

860

quantum novies-mille clamarent vel decies-mille

viri in bello, certamen committentes Martis.

Inde tremor subiens-occupavit Achivosque Trojanosque

territos: adeo vociferatus-est Mars insatiabilis belli.

Qualis autem ex nubibus nigra apparet caligo,

865

ab æstu venti graviter-spirantis qui-excitatur:

talis Tydidæ Diomedi æreus Mars

apparebat, una-cum nubibus iens in cœlum latum.

Statim vero venit deorum in-sedem, excelsum Olympum:

juxtaque Jovem Saturnium consedit, animo mœrens,

870

ostenditque immortalem sanguinem defluentem ex vulnere,

et lamentans verba alata ad-eum-locutus-est:

Jupiter pater, non indignaris videns hæc violenta facinora?

semper sane acerbissima dii passi sumus

mutuo alius-in-alium consilio, gratiam hominibus deferentes:

875

tibi omnes irati-sumus: tu enim genuisti dementem filiam

perniciosam, cui semper iniqua facta curæ-sunt:

alii etenim omnes, quotquot dii sunt in Olympo,

tibique obediunt, et subjecti-sumus unusquisque:

hanc vero nec verbo incessis, nec quoquam facto,

880

sed incitas etiam, quum ipse genueris filiam pestiferam:

quæ nunc Tydei filium, insolentem Diomedem,

ut-fureret exstimulavit in immortales deos.

Venerem quidem primum cominus vulneravit manu ad carpum,

ac postea in-me ipsum irruit, dæmoni par;

885

at me subduxerunt veloces pedes; profecto alioqui diu

ibi dolores passus-essem inter horrendas cadaverum-strages,

aut, vivus, viribus-fractus essem æris ictibus.

Eum autem torve intuitus allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

nequid mihi, omnium-partium-vir, assidens quiriteris:

890

invisissimus vero mihi es deorum, qui Olympum tenent.

Semper enim tibi contentioquoe grata, bellaque, pugnæque;

matris tibi ingenium est intolerandum, nescium cedere,

Junonis: quam quidem ego ægre reprimo verbis.

Idcirco te puto illius hæc pati consiliis.

895

Attamen non te amplius diu patiar dolores sustinere:

ex me enim genere (genitus) es, mihique te peperit mater.

Si vero aliquo ex alio deorum natus-esses ita improbus,

sane jam pridem fuisses inferior Urani-filiis (Titanibus).

Sic dixit, et Pæonem ei jussit mederi.

900

Huic autem Pæon dolorem-pellentia medicamina inspergens,

sanavit; nequaquam enim mortalis ortus-erat.

Sicut autem quando fici-succus lac album agitatus in-coagulum-cogit,

liquidum quod-erat; valdeque velociter circumagitur a-miscente:

sic ille celeriter sanavit impetuosum Martem.

905

Hunc autem Hebe lavit, elegantesque vestes induit:

juxtaque Jovem Saturnium consedit, gloria exsultans.

Hæ vero rursus ad domum Jovis magni redierunt,

Junoque Argiva, et Alalcomeneis Minerva,

quum-repressissent hominum-perniciem Martem a-virorum-cædibus.