Printers of His Majesty's Closet, Household and Buildings.
JEAN-THOMAS HÉRISSANT, 1764-1772..
MARIE-NICOLE HÉRISSANT (his daughter), 1772-1788.
King's Printers for Mathematics.
JEAN LEROYER, February 3, 1553 (1554, n. s.)-1565.
PIERRE LEVOYRIER, 1575-1584.
King's Printer for Coins.
JEAN DALLIER, August 23, 1559.
King's Printers for Engravings.
PIERRE LENGEVIN, buried February 5, 1609.[531]
MELCHIOR TAVERNIER, 'living on the Île du Palais.'
King's Printers for Music.
ROBERT BALLARD, 1551-1606. Letters patent of May 5, 1516,[532] inform us that he received 250 livres tournois in this capacity.
LUCRÈCE LE BÉ (BALLARD'S widow), 1606.
PIERRE BALLARD (son of ROBERT I), 1608-1640.
ROBERT II (son of PIERRE), 1640-1679.
——widow of ROBERT II, 1679-1693.
J.-B.-CH. BALLARD (grandson of ROBERT II), 1694-1750.
——(widow of the preceding), 1750-1758.
——CHR.-J.-F. BALLARD (son of J.-B.-CH.), 1758-1765.
——(widow of the preceding), 1765-1792.
PIERRE-ROBERT-CHRISTOPHE BALLARD (son of CHR.-J.-F.), 1779-1792.
After the Restoration Louis XVIII named as king's printers members of certain families in the printing trade which had formerly borne that title, and some others who had won great renown in their trade; such are the first six in the following list, which includes all the king's printers of the Restoration.
LOTTIN DE SAINT-GERMAIN,[533] 1815-1828.
BALLARD,[534] 1815-1828.
BALLARD'S widow, 1828-1830.
VALADE,[535] 1815-1822.
PIERRE DIDOT, the elder, 1815-1822.
JULES DIDOT, his son, succeeded him; 1822-1830.
FIRMIN DIDOT (PIERRE'S younger brother), 1815-1827.
MADAME HÉRISSANT-LEDOUX, 1816-1822.
LEBEL, successor to VALADE, 1822-1825.
LEBEL'S widow, 1826.
LENORMANT, 1824-1830.
AMBROISE DIDOT (son of FIRMIN) was appointed king's printer by patent of December 7, 1829. The office became extinct in his hands in July, 1830. M. Ambroise Firmin Didot, who thus closes the list of king's printers, opened by Tory, has another bond of union with the latter: like him he was an engraver. See what M. Firmin Didot père wrote on this subject at the beginning of his tragedy, 'Annibal,' which was printed by him in 1817, preceded by a letter from his son, who was then travelling in Greece; the letter being printed in an 'English' type which he tells us was engraved by his son Ambroise.[536]
NOTE CONCERNING THE KING'S BINDERS AND LIBRARIANS.
There had long been functionaries known as 'libraires du roi' (king's librarians), when François I instituted the office of king's printer. Indeed, we find that Guillaume Eustace bore the title as early as 1574, that is, under Louis XII. He is so styled in the subscript of an edition of 'Les Chroniques de France,' in three volumes, folio. At the end of the last volume, we read: 'Here endeth the third and last volume of the great chronicles of France, printed at Paris in the year a thousand five hundred and fourteen, the first day of October, for Guillaume Eustace, libraire du Roy, and sworn binder to the University of Paris.'
In our first edition we expressed the opinion that Eustace may have been replaced in 1522 by Jean de Sansay, who is described as king's librarian, in 1530, in the accounts published by M. de Laborde.[537] This is an error. Eustace was still king's librarian in 1533. Jean de Sansay was not, as Eustace was, purveyor to the king's library, but keeper thereof, a title assumed in more exact terms by one of his successors, Jean Gosselin, in a book which he caused to be printed in 1583.[538]
Jean de Sansay's immediate successor, under François I, seems to have been Claude Chappuis, who was king's librarian before March 28, 1543, as may be seen from the following document, dated January 6, 1544, new style, the original of which is in the Joursauvault collection at the Bibliothèque du Louvre:—
'In the presence of me, notary and secretary of the state to the King our
sire, Jehan Estienne,[539] dealer in silversmithery to the queen, having power
of attorney from maistre Claude Chappuys, librarian to our said lord,
thereby sufficiently authorized, did by deed of the twenty-eighth day of
March a thousand five hundred forty-three, after Easter last past, executed
before Jehan Langlois, royal notary in the bailiwick or chatelany of
Moret, aver that he had had and received from maistre Jacques Bouchetel,
treasurer and paymaster of the household of our said lord, the sum of
two hundred forty livres tournois on account of his office of librarian during
the year beginning the first day of January a thousand five hundred
forty-two [1543, n. s.], and ending the last day of December a thousand
five hundred forty-three. For which sum of IIᶜ XL livres tournois the said
Jehan Estienne, as attorney as aforesaid, hath held and doth hold himself
accountable and duly paid, and hath acquitted and doth acquit the said
maistre Jacques Bouchetel, treasurer as aforesaid, and all other persons.
Witness my sign manual hereto affixed at his request. The VI day of
January in the year a thousand five hundred forty-three. 'BURGENSIS.'[540]
In 'La Renaissance des Arts,' M. de Laborde has published several extracts from the royal accounts relative to this Claude Chappuis.
'To maistre Claude Chappuis, librarian to our said lord, the sum of thirty-three livres five sols tournois, to him ordered to be paid by our said lord, to reimburse him for several small sums by him furnished and paid for the embellishment of books which our said lord hath caused to be brought from Thurin, for the carriage thereof from Fontainebleau to Paris and to Sainct-Germain-en-Laye, and from said Sainct-Germain to Paris and Fontainebleau, and for expense incurred by said Chappuis, say XXXIII L. V. S.'[541]
'To maistre Claude Chappuys, librarian to our said lord, the sum of six times twenty and ten livres, and ten sols tournois to reimburse him for the like sum which he hath paid of his own moneys to a bookseller of Paris named Le Faucheux, for having, by command of our said lord, re-bound and gilded divers books from his library, in the manner and guise of a gospel heretofore bound and gilded by said Le Faucheux, written in letters of gold and ink.'[542]
Doubtless this Claude Chappuis is the same man who belonged to the household of Jean du Bellay, Ambassador to Rome in 1536. Having become librarian to the King, he probably used in gilding the books mentioned in the last quotation, the irons which François I had bought in Venice, as we learn from another account, undated, but a little earlier, preserved, like the others, in the national archives.
'To Loys Alleman, Fleurantin, for sending to Venice for irons to print[543] certain Italian books, and for the cost of such printing, the sum of V livres.'
As for Le Faucheux, mentioned here as a binder, he is evidently Étinnee Roffet, called Le Faucheux, described as binder and librarian to the King on the title-page of the 'Œuvres de Hugues Salel,' which he published, and which was printed at Paris, in octavo, in 1540.[544] He was the son of Pierre Roffet (publisher to the two Marots, father and son), who had for his sign a 'faucheur,' mower.[545]
PASSAGES WRITTEN IN LATIN, IN MOST CASES BY TORY, TRANSLATIONS OF WHICH ARE INSERTED IN THE BODY OF THE BOOK.
Godofredus Torinus Bituricus Joanni Rosselletto, literarum amantissimo, S. D. P.[546]
Egregiam de te spem, Joannes ornatissime, tuis et cognatis et patriæ, non solum moribus, imo et benefactis, te velle nobiliter ostendere, nunquam (opinor) tu prætermittes neque desistes. Quo tu Reipubl. vel consilio prodesses, curasti ut per me Quintilianus emendatior caracteribus et impressioni daretur bellissime. Multis exemplariis diligenter collatis, unum (mendis pene innumerabilibus deletis) castigatissimum non pigra manu feci; ipsum, ut jussisti, a Parrhisiis Lugdunum misi. Utinam et qui impriment novos non superinducant errores. Vale, et me ama.
Parrhisiis, apud collegium Plesseiacum, tertio calendas Martias.
Egregii quidam sunt felici hoc seculo pictores, lector humanissime, qui suis lineamentis, picturis et variis coloribus deos gentilitios et homines, itemque alias res quascunque adeo exacte depingunt, ut illis vox et anima deesse tantummodo videatur; sed ecce, lector humanissime, ego jam tibi, illorum propemodum more, domum offero, non solum suis lineamentis et partibus elegantem et absolutam, sed etiam pulchre loquentem et encomio sese particulatim describentem.
Godofredo Torino, quem Ulvaricum[547] Biturigum peperit, quem Lutetia Parisiorum fovit, viro linguæ: turn latinæ turn græcæ peritissimo, litterarum denique amantissimo, typographo solertissimo et bibliographo doctissimo, quod de partibus ædium elegantissima distica scripserit, tumulos aliquot ludicros veterrimo stylo latine condiderit, Xenophontis, Luciani, Plutarchi tractatus e græco in gallicum converterit, Parisiis in Burgundiæ gymnasio philosophiam edocuerit, primus omnium de re typographica sedulo disseruerit, litterarum sive caracterum dimensiones ediderit, et Garamundum calco-graphum principem edocuerit, viri boni officio, quoad devixit, anno M.D.L. semper defunctus, a monente Joanne Toubeau, etiam typographo et auctore, mercatorum prætore, ædili Bituri-censi, ob negotia civitatis difficillima ad regem et concilium legato, ejusdem Torini abnepote, et typographicorum insignium hærede, Nicolaus Catharinus, nobilis Bituricus, regis advocatus et senator in Biturigum metropoli, a teneris annis huc usque et deinceps rei typographicæ addictissimus, cursim raptimque scripsit, exeunte novembri M.DC.LXXIV.
Godofredus Torinus Bituricus Philiberto Baboo, civi Biturico, serenissimi Gallorum regis dispensatori ac camerario meritissimo, salutem dicit humilimam.
Pomponium Melam, ornatissime Philiberte, geographorum authorem luculentissimum, quum nuper inspicerem, eum tot mendis depravatum ac lacerum esse cognovi, ut
Talibus verbis conqueri videbatur: Siccine ego qui tot terras, tot gentes, insulas, amnes, freta, vada, carybdes, tam eleganter descripsi, quique totius orbis descriptionem tam confidenter aggressus sum, sic mancus, sic mutilus, sic truncus habebor?
Nisi medicabiles aliquæ in me manus se extendant, sine dubio, iam emoriar.
Certe statim apud me dixi: Si Machaon, si Chyron aut Æsculapius essem, libens huic rei subvenirem. Sed quid autem si manuum mearum opellam impenderem? Nonne remedio esse possem? Forte, at equidem expertus, et id quo saltem emendatior habeatur.
Pauculas ergo annotationes adiecimus[549] quibuscum sub tuo nomine (quandoquidem[550] et literarum et literatorum amantissimus es) bonis ut aiunt avibus Pomponius ipse Mela iam tutius exeat. Vale.
Parrhisiis, vj no. decemb. MCCCCC vij.
Habes, ornatissime Philiberte, Pomponium ipsum Melam pluribus quibus scatebat mendis iam emendatum. Curavi siquidem accuratissimo (qui etiam primus apud Parisios græcis caracteribus lotissimas addidit manus) impressori dare. Eum diligentius, et quo politior ac absolutior in tuas primum, deinde cæterorum manus perveniat, recognoscere pauculaque in eum subannotare non ingratus volui. Tu nunc cum ipso per totum orbem, quemadmodum et Phiclus, qui super aristas eas non frangendo cucurrisse fertur, non tantum secure, sed confidenter ac præsentissime ire ac redire vales. Si tigres animalium pernicissimos comprehendere, catoblepam sine tui malo cernere; si dracones, feras, satyros, panes, silvanos; si Indos,
Et penitus toto divisos orbi Britannos;
si Sauromatas, Afros, eorum denique si medios omnes populos videre, pariterque ipsorum mores mirabiles cognoscere desideras, hoc in orbe, id est,[551] Pomponio, manibus tuis amplissime comprehenso, sine dubio, iam optime dispicere potes. Vale et me tibi devotum semper ama.
Parisiis, nono calen. januarias.
Ω
CIVIS.
In Pomponium Melam.
Ad Philibertum Baboum.
Ω
CIVIS.
Quia nihil est diffilius (sic) quam in nullo errare, non absurdum esse videtur si cum lectoris bona pace paucorum admodum erratorum paucula retractentur, ut illo verbo cum dicit in epistola potuit, scribendum est possit....
Reverendo in Christo patri et domino D. Germano Gannaio, Cathurcensium episcopo designato, Godofredus Torinus Bituricus salutem dicit humilimam.
Pium papam, antistes excellentissime, au thorem et dignitate et singularitate sine dubio venerandum, in Asiæ et Europæ descriptione, iam tersiorem et emendatiorem quam antea legebatur in luce exire curavimus. Quem autem ei recenter ex chalcotypea officina sese expedienti, virum delectum, literarum amantissimum, et singulari virtute plenissimum, statim devotissime salutatum iret, potiorem sane te, dignioremve, cognoscere potui nullum. Summum ipsum pontificem te maxime venerabilem antistitem invisere rem esse putavi non iniucundam. Ipsum, inquam, geographiæ et lectu dignissimæ (uti videre poteris) historiæ non pœnitendum authorem, te, bonarum omnium literarum amatorem et cultorem, accedere et amplecti, factum opido quam decentissime existimavi, gemmam auro, encaustum, id est opus igni pictum, argento, et palmam vincenti conferre, procul dubio nihil aliud est quam bona bonis, splendida splendidis et merita meritis addere. Tibi profecto et cum his alia ratione pulcherrimum hoc opus meritissime dedicari debet, siquidem per capita distinctum, et in commodiorem ordinem, te promotore et iubente, redactum est. Quo facilius (ut voluisti) et melius, tibi in primis, consequenter aliis omnibus studiosis et legentibus, regiones terræ, quæ numero sunt multæ, et in eis res scitu periucundæ capiantur et memoriæ commendentur, capitatim nominibus fluviorum, opidorum, locorum, ducum et aliarum rerum insignium in margine coannotatis, quæ etiam omnia in indice numeratim inveniuntur, divisimus, ipsam hanc nostram lucubratiunculam tibi antistiti, reverentia percelebri, sincæro dedicamus animo. Impar sine controversia est, quam tuæ reverendæ paternitati deberem offerre, tu tamen, cuius benignitatem et integritatem omnes prædicant (et me minime latet) excellentissimam, ea fronte qua huiusmodi alias solitus es ipsam purissimas in manus tuas, si placet, accipies. Vale.
Parrhisiis, apud collegium Plesseiacum, 6 nonas octobris anno Domini 1509.
Godofredus Torinus Bituricus ad lectorem.
Quod eruęre, contendęre, misęre et huiusmodi multa, per tale e in penultima scripta leges, factum est ut ipsa indicativi præterita, quæ regulariter penultimam habent longam, a presenti et præterito imperfecto modi infinitivi, quæ in tertia coniugatione semper corripiunt penultimam, suam quantitatem, et quam inter legendum proferre debes, tibi ostendant. Illam Psalterii Quincuplicis nuper in lucem dati perelegantem et absolutam scripturam libenter sum imitatus et insecutus. Invenies etiam ipsum e in aliquibus dictionibus, similiter in genitivis et dativis singularibus, nominativis et vocativis pluralibus primæ declinationis nonnunquam, more quorumdam, pro ædiphtongo poni, sed rarius. Insuper hæc consulto scripsi mistum per s, et non per x, nam misceo facit miscui in præterito, unde et mistum analogice, intellego, toties, quoties, litus, opidum, litera, tralatum, aliquando, et id genus alia, secundum ορθογραϕιαμ, id est rectam scripturam, observanda. TVRCAM etiam in prima declinatione, quod multi in secunda proferunt, scripsi. Michael Tarchaniota Marulus Constantinopolitanus ad Carolum regem Franciæ plausibiliter author est mihi. Eius sunt hæc verba:—
Quod etiam plureis parteis, omneis monteis, accusativos in eis protuli, grammatice quidem et latine, authore Prisciano, lib. 7, cap. de accusativis pluribus tertiæ declinationis, facere visus sum. Ea est pulchra ad accusativum a nominativo discriminandum diferentiam, et qua mille sunt usi authores, de quibus multis Salustium, Vergilium et Plautum hic testes habere sat erit. Salustius, quiquidem primo etiam verbo est usus, sic ait in Catilinario bello: 'Omneis homines qui sese, etc.' Vergilius in primo Eneidos: 'Hic fessas non vincula naveis Ulla tenent....' Plaut. in Aulularia: 'Quid est? quid ridetis novi omneis, scio fures hic esse complureis.' Hoc lubens annotare volui, ut (bone lector) non tantum dicendi puritatem intellegas, sed et tanquam digitos inter et legendum et dicendum pura verba festiviter in promptu habeas et dicas. Vale.
CIVIS.
Herverus de Berna Amandinus Iuventuti Bituricæ S. D.
Divitem, didascalum nostrum, sapientia clarum et musarum alumnum, de vobis bene meritum, non ignoratis; docuit enim vos Musas, Heliconem, Phœbi nemus, Mercuriumque; et enim innumeri (tanquam ex e quo Troiano) ex officina eius prodiere litterati. Curæ sunt ei gloriosissim Musarum labores, cuius nomen in honoribus et laurea immortale servandum censeo maxime. Ipse non solum quod dicitur ad Aristophanis, sed etiam ad Cleantis, lucernam lucubrasse fertur. Elegantia carminis laudatum haud dubitatis, ex quo fit ut poema religiosum quod conscripsit de Passione Dominica extet, tantoque splendore refulgeat, tanta suavitate redoleat, tamque florido ornatu spectabile sit, ut cœlestis ingenii artificio potius quam humani fabrefactum credatur. Nec dubito quin ex eo contingat quod plurimum litteratis viris contingere consuevit: ut ait Claudianus, minuet praesentia[554] famam. Non tamen sine Theseo, hoc est Torino Biturico, commilitone nostro, antiquis moribus, et, ut Plautus ait, Massiliensibus[555], et cum virtute doctissimo, voluimus ut Dives in publicum volaret: speroque iterum secundis (ut aiunt) avibus. Valete fœlicissime. Ex ædibus nostris Amandinis, calendis martii.
Godofredi Torini Biturici in preceptoris sui Guilielmi Divitis Gandavensis commendationem dialogus.
CIVIS.
Philibertum Baboum, virum honestissimum, Godofredus Torinus Bituricus salutem plurima iubet impartitum.
Anno præterito, quo tempore Pii Pontificis Maximi Cosmographiam imprimendam curavi, Berosum Babilonicum in antiquitatibus regnorum bellissime recognoscere et impressoribus non immutare dare venerat in mentem; at, nescio quo animo meo se tunc agente, in aliud tempus, opera dedita, rem propemodum divinam facturus, differre decrevi, distulissem quidem et in longissimum, atque, ut proverbio memoratur, ad calendas græcas, nisi, ut ita dicam, Berosus ipse, et quod non parvi apud me est, eritque semper, amicorum plusculi, quotidie ad aurem meam cum precibus quodam modo simul innuentes, Myrsilum, de origine Turrenorum, Catonem, in fragmentis, Archilocum, Methastenem, Philonem, Xenophontem, de æquivocis, Sempronium, Fabium Pictorem, et Antoninum Pium, in fragmento itinerarii, coimprimendos efflagitanter desiderassent. Avarissimum est genus hominum, quod si librum (librum dico inventu rarum) trium aut quatuor versiculorum habeat (more formicarum Indiæ, necnon griforum, qui aurum penitus egestum cum summa pernicie attingentium custodire feruntur), continuo abstractum servat, cathenis et compedibus captivum et misellum prorsus incarcerat. Tale genus potius cum huiusmodi et formicis et grifis, quod et alii grifibus declinant, curiosam et avaram illam singularis alicuius sibi habendi cupiditatem exercere, quam cum hominibus inhumanitatem, quod et melius forte dixerim immunitatem, habere deberet. Non solum nobis nati sumus, debemur et amicis, debemur et patriæ. Igitur ne ardentis lucernæ clarissimum lumen opprimere velle videar, sub nomine tuo, Philiberte, civium Bituricorum ornatissime, gratiusculum reipublicæ factum opinor daturus Berosianam antiquitatem cum aliis authoribus nominatim præscriptis in apertum, et studium omnibus commune iam libentius emitto. Vale.
Parrhisiis, apud collegium Plesseiacum, 6 nonas maias 1510.
CIVIS.
Godofredus Torinus Bituricus ornatissimos Philibertum Baboum et Ioannem Alemanum Iuniorem, cives Bituricos, pari inter se amicitia conjunctissimos, salutat.
Debentur vobis, viri singulari virtute plenissimi, omnes quos et noctu et interdiu assumere possum (etiam de industria) labores. Ecce. Quia moribus antiquis, id est honestis et vere bonis, haud mediocriter utimini et gaudetis, Probum Valerium scripturarum antiquarum et abbreviationum quæ in numismatis, sepulchris et tabellis antiquitus perbelle consignabantur, diligentissimum coacervatorem certissimumque explanatorem, sub vestro mihi semper amando nomine, lubens ut vel tantillum reipublicæ valeam prodesse, caracteribus et impressioni, cum nostra utinam tam felici quam diligenti recognitiuncula, trado. Sinite, quæso, authorem perquam singularem primum in vestras omnem ad virtutem aptissimas, deinde studiosorum omnium aliorum manus, commode iam et festiviter exire. Valete.
Parrhisiis, apud collegium Plesseiacum, 6 idus maias 1510.
CIVIS.
Godofredus Torinus Bituricus lectori salutem.
A quo tempore Probum Valerium imprimere bonis, ut reor, avibus incœpi, ne liber unius aut duorum codicum enchiridio minus aptus exiret, pluscula scitu non indigna coimprimere venit in mentem. Tractatum de ponderibus et mensuris, ex Prisciano; item, quemadmodum datæ formæ agrorum metiri debeant, ex Columella; similiter figuras quæ sub dimensionem cadant, ex Georgio Valla; dialogos etiam aliquot cum ænigmatis, ex diversis authoribus diligenter pro tempore collectis, superaddimus. Ænigmata consulto reliquimus inenarrata, ut tibi legenti (quod ait Gel. in 12 libro, cap. 6) coniecturas in requirendo acueres. Da, precor (bone lector), operam, ne tibi, quod etiam ænigmatice Plautus in Milite ait: Glaucoma ob oculos obiecerim. Vale.
Dialogus per Godofredum Torinum, in quo urbs Biturica, sub loquente persona, describitur.
Interlocutores: MONITOR et URBS.
Godofredus Torinus Bituricus Philiberto Baboo et Ioanni Alemano Iuniori, viris ornatissimis, S. P. D.
Maiores nostros sua probitate contentos modum suum ædificandi parva cum arte et elegantia quondam exercuisse (viri singulari virtute cumulatissimi) nemo est qui nesciat. Contenit siquidem ipsa mediocritate, domos et habitacula magno sine luxu et splendore construebant et inhabitabant. Eo tandem est perventum, ut ingeniis plusculum iam expergefactis fiant et adstruantur ædificia passim non incelebria. Nempe ab illo tempore quo magnanimus ille Rex, totius Italiæ terror, Carolus Octavus, non sine magna gloria victor Neapoli rediit, ars ipsa ædificandi sane quamvenusta, Dorica et Ionica, item Italica, totam hic apud Galliam exerceri cœpit bellissime. Ambasiæ, Gallioni, Turoniæ, Blesis, Parrhisiis et aliis centum nobilibus locis, publice et private conspicua iam ædificia cernere licet antiqualia. Licet, inquam, adeo nitida et ad unguem exculpta dispicere multa, ut non modo Italos, imo Dores et Iones, Italorum magistros, ipsi Galli vincere videantur et iudicentur manifestissime. Rebus huiusmodi et ingeniis tam excellenter florentibus optimum esse duxi rem admodum utilem non ingratus obferre, diligensque superaddere, Leo Baptista Albertus, author in architectura et familiaris et luculentus, apud me quasi sopitus delitescebat. Visus est dignissimus qui tempestive iam pro claris et melioribus ingeniis oblectandis et adiuvandis in Gallia daretur impressioni. Dignissimus, inquam, visus est mihi, et eo maxime, quod et libri ipsi decem, quibus totum opus constat, per capita sunt distincti. Ipsa capita vir bonis literis eruditus Robertus Duræus Fortunatus, meus apud suum collegium Plesseiacum Parrhisiis quatuor annos quibus docebam olim primarius, accurate et diligenter digessit, mihi exscribenda non gravate dono dedit. Exscripsi opusque totum, insuper elimavi, mendis quamplurimis defecavi, succum textus in margine transcripsi, chalcographo imprimendum dedi. Sinite, oro, viri Biturigum celeberrimi, opus egregium in bonorum omnium ingeniorum et studiosorum manus sub nomine vestro mihi semper excolendo fœliciter exire haberi, legi.
Valete patriæ columina et ornamenta speciosissima.
Parrhisiis, e regione collegii Coqueretici, XV kal. septembris M. D. xij.
CIVIS.
Leonis Baptistæ Alberti Florentini, viri clarissimi, de re ædificatoria opus elegantissimum et quammaxime utile, accuratissime Parisius in Sole Aureo vici Divi Jacobi impræssum, opera magistri Bertholdi Rembolt et Ludovici Hornken, in eodem vico ad intersignium Trium Coronarum, e regione Divi Benedicti commoran. Anno Domini M. D. XII, die vero xxiii Augusti.
Godofredus Torinus Bituricus Philiberto Baboo, viro modestissimo, S. P. D.
Itinerarium multis iam annis, vir ornatissime, situ propemodum obsitum, quum ab amico michi semper excolendo Christophoro Longuolio, viro sine controversia studiorum omnium bonorum excellentissimo, iam ab hinc quatuor annos commodo primum exscribendum accepissem, unum tibi manu mea scriptum, forma quidem non usque quaque ineptum, ad te ex Parrhisiis in Turoniam mittere venerat in mentem. Viro cuius etiam nomini lubens parco ad te dederam portandum; verum ipse alii nescio cui, te, me, et sua fide posthabitis, satis impudenter dono dedit. Labore meo sic ego frustratus, alterum tibi conscribere maturabam, nisi ipse Longuolius, qui exemplar iam olim ex Morinis adportaverat, et michi, ut dixi, commodo dederat, nuper ex Pictavis Parrhisios adveniens, monuisset imprimendum curarem. Curavi equidem, nominibus opidorum seiunctim et seriatim coordinatis, additis etiam suo loco plusculis aliter in altero exemplari scriptis. Feci et indicem, quo facillime quodcumque opidi et loci nomen in toto opere disquiri possit. Mirabitur fortassis aliquis ipsius operis stilum, interdum etiam nonnullis in locis latinitatem. Stilum ipsum satis laudabit studiosus; latinitatem vero antiquæ illi ætati lector non malivolus condonabit. Multa subemendassem Ptholomeo, Strabone, Dionysio, Mela, Plinio, Solino et authoribus aliis aliquot non omnino aspernandis usus, sed et authori augusto reverentiam, et exemplari admodum vetusto synceritatem observans, nichil immutare volui, Longuolii mei in aliud tempus studia vigilantissima, vel alicujus Hermolai limam exactissimam expectans. Unum est quod hic tangere non verebor, authoris nomen in exemplari fuisse meo judicio imperfectum (nam et Antoninus Augustus inscribitur). Ab Hermolao, viro alioqui nitido, Antoninus multis in locis apud suas in Plinium castigationes allegatur. Viderint qui legent. In textu exemplar ipsum secutus sum. In inscriptione libri Hermolaum sum imitatus. Laborem meum quantulumcumque tibi (ut debeo), animo nequaquam ingrato, nuncupatim dico. Suscipe, oro, qua fronte et optima quæque soles, et permitte studiosissimorum quemque per insignes mille urbes, te duce, cum hoc itinerario venire. Vale, studiorum meorum succollator humanissime.
Parrhisiis, e regione collegii Coqueretici, 14 calendas septembris 1512.
CIVIS.
Torinus lectori salutem.
Quo melius hoc Itinerario, iucunde lector, possis uti, admonendus es quæcumque virgula miniacea notata deprehendes ea plura fuisse apud vetus exemplar quam in altero recenti; quæ autem in ipso recenti diversa legebantur minutula litera et ipsa quidem rubra suis locis sunt super impressa. Quandocumque hujus modi signum ʌ interlegendum occurret, dictio vel numerus eodem signo supra vel juxta notatus esse debet. Ilud etiam in textu multis in locis hoc modo scriptum mpm. significat milia plus minus. Scriptum est autem sic ne tam frequens et longula repetitio lectorem tedio afficeret. In indice nonnumquam b. literam solam, post vel inter chartarum numeros, invenies: ea significat dictionem ipsam bis ad minimum eadem in charta posse inveniri. Vide ergo, et gratus attende, quod si quos hanc nostram diligentiam non amare videas, Persianum illis hoc apud te dicas: 'Virtutem ut videant, intabescantque relicta.' Hoc ideo scribo quoniam inter imprimendum quidam nichil tale intelligentes de more damnabant.
Vale et vive diu fœlix.
CIVIS.
Gerardi Versellani Burgundi carmen hendecasyllabon in malos impressores.