| Tuq Bandar minta maäf, tuan, dia ta bôleh datăng âri ini: sakit. | Tuq Bandar (verk. van Dâtuq B.) laat zich excuseeren (vraagt excuus), hij kan vandaag niet komen, hij is ziek. |
| Âpa sakit-ña? | Wat scheelt hem? (Wat is zijn ziekte?) |
| Ta tâu, tuan, bâik tuan pegi meliat sendîri. Sakit-ña sudah teruq: kâlaw tidaq diôbati (diôbatkăn), bârang-kâli mati. | Ik weet ’t niet, mijnheer, u moest maar eens zelf naar hem gaan kijken. Zijn ziekte heeft al diep ingegrepen: als hij niet behandeld (gemedicineerd) wordt, sterft hij misschien. [61] |
| Sâya terlâlu susah-ati mendăngăr Dâtuq sakit. | ’t Spijt me zeer (ik ben zeer bezorgd van hart) te hooren dat u ziek is. |
| Di mâna Dâtuq merâsa sakit itu? | Waar voelt u pijn? |
| Sakit-kepâla, tuan. Pening-kepâla. Sakit-perut. Sakit-kaki. Sakit-dâda. | Pijn in ’t hoofd, mijnheer. Scheele hoofdpijn. Buikpijn. Pijn aan de voeten. Pijn aan de borst. |
| Âpa mâcăm râsa sakit itu? | Hoe is die pijn (gevoel van die pijn)? |
| Râsa angus, tuan, saperti api. | Ik heb een brandend (heet) gevoel, mijnheer, als vuur. |
| Susah bernâpas, tuan. | Ik adem moeilijk, mijnheer. |
| Tuñjuqkăn lidah. Dâtuq ke-sungay (membuang-âir) selâlu, âtaw saperti âdat kah (saperti biâsa kah)? | Laat de tong ’s zien. Gaat u aldoor naar achteren, of is ’t als gewoonlijk? |
| Berâpa âri Dâtuq sudah sakit bagini? | Hoeveel dagen is u al zoo ziek? |
| Lâma, tuan, tetapi dua tiga âri sakit, kemudian bâik sedikit pula, ta tentu hal-ña. | Lang, mijnheer, maar ik ben twee of drie dagen ziek, en dan weer wat beter, ’t is ongeregeld (niet vast de toestand ervan). |
| Bôleh kah Dâtuq bediri? | Kan u staan? |
| Bôleh juga, tuan; tetapi bâwa sakit; bâring sâja yang senăng sedikit. | Jawel (kan), mijnheer; maar ’t doet pijn (brengt pijn); ’t liggen alleen is eenigszins gemakkelijk. |
| Côba bangkit sekârang. | Sta nu ’s op. (Probeer op te staan nu). |
| Ta bôleh, tuan, t’âda kuat. | Ik kan niet, mijnheer, ik ben er niet sterk genoeg voor (lett. niet sterk). |
| Malăm-malăm bôleh kah Dâtuq tidur? | Kan u ’s nachts slapen? |
| Bôleh, tuan; tetapi waktu tidur bâdan sâya keluar peluh sâja.1 | Jawel, mijnheer; maar wanneer ik slaap, transpireer ik gedurig (lett. komt er maar zweet uit mijn lichaam). [62] |
| Kâlaw bagitu, Dâtuq sakit-demăm (ook enkel: demăm); demăm-kepiâlu, demăm-kûraq, demăm-ûrat. | Dan heeft u koorts; typheuse, moeraskoorts (malaria, lett. miltkoorts), binnenkoorts. |
| Sâya pikir bagitu, tuan, sebab makan ta bôleh, merâsa saperti mâu muntah selâlu. | Dat denk ik ook, mijnheer (lett. ik denk zoo, m.), want ik kan niet eten, ik voel mij den heelen tijd misselijk (lett. voel alsof wil braken steeds). |
| Bâdan sâya pânas sekârang, tâdi, sa belom tuan datăng (kemâri), sejuq sekâli. | Nu is mijn lichaam warm, zooeven, voordat u kwam (hierheen), was ’t erg koud. |
| Mâri, côba sâya râsa nâdi Dâtuq. | Kom, laat me ’s even uw pols voelen. |
| Dâtuq mengisăp kah? | Schuift u opium? (lett. zuigt u) |
| S’ikit-s’ikit, tuan. | Zoo nu en dan een beetje, mijnheer. |
| Berâpa kâli sa âri Dâtuq mengisăp? | Hoeveel maal per dag schuift u? |
| Pâgi sa kâli, malăm sa kâli. | ’s Morgens en ’s avonds eens. |
| Lebih bâik jangan mengisăp dulu. | ’t Is beter, dat u eerst niet meer schuift. |
| Nanti ésoq bôleh kita cakăp fasal itu. | Morgen kunnen we wel daarover (die zaak) praten. |
| Sâya endaq pulang ke rumah sekârang; bôleh sâya kîrim (antărkăn) ôbat kepâda Dâtuq. | Ik wil nu naar huis teruggaan; ik kan u medicijn zenden (laten aanreiken.) |
| Âpa macâm ôbat, tuan? | Wat voor soort medicijn, mijnheer? |
| Ôbat dalăm bâlang itu, endaq lah Dâtuq minum tiga kâli sa âri; sukat dăngăn sĕndoq besar, sâtu sĕndoq sa kâli minum2. | Die medicijn in een flesch, die moet u drie maal daags innemen (drinken); meet het af met een groote lepel, telkens éen lepel (éen lepel éen keer drinken). |
| Bila sudah âbis, kîrim bâlik bâlang-ña, bôleh sâya isi (-kăn) lâgi. | Wanneer ’t al op is, zend dan de flesch terug, dan kan ik ze weer vullen. |
| Âri ini bâik sedikit râsa bâdan sâya, tuan. | Vandaag voel ik me wat beter, mijnheer (een beetje goed ’t gevoel van mijn lichaam, m.) [63] |
| Sukur lah. Bâdan sêhat kah? | Gelukkig (dank, d. i. God dank). Voelt u zich wel? (Lichaam gezond). |
| Belom sêhat betul; belom sêhat sekâli; sudah sembuh. | Nog niet heelemaal wel; idem; reeds genezen. |
| Belom bôleh berjâlan. | Ik kan nog niet loopen. |
| Sâya ta bôleh begeraq. | Ik kan me niet bewegen. |
| Côba, geraqkăn kaki. | Kom, beweeg uw voeten ’s. |
| Ta bôleh, tuan, tulang-ña pâtah. | ’t Kan niet, mijnheer. ’t Been is gebroken. |
| Tulang mâna? | Welk been (bot)? |
| Tulang di sini, tuan. | ’t Been hier, mijnheer. |
| Ia, sungguh, tulang sudah pâtah, nanti sâya târik kaki sedikit, kemudian târoh dua keping kâyu sabelah-meñabelah, bôleh bâlut dăngăn kâin. | Ja, inderdaad, ’t been is (al) gebroken, ik zal je been wat trekken, en dan twee stukken hout aan weerskanten zetten, dan kan het met doek omwonden worden. |
| Kaki kîri tergeliat, tuan. | ’t Linker been is verstuikt, mijnheer. |
| Ânaq sâya bâñaq kudis-buta, tuan; lâgi kelemumur di kepâlâ-ña. | Mijn kind heeft erge last van roode hond (lett. blinde schurft); en bovendien roos op ’t hoofd. |
| Kepâlâ-ña mâu dilangîri bâik-bâik, nanti ilang kelemumur itu lâma-lâma. | ’t Hoofd moet goed „geshampood” worden, dan verdwijnt de roos op den langen duur. |
| Kudis-buta itu tidaq mengâpa. | Die roode hond maakt niets uit. |
| Tetapi gatăl sangăt, tuan. | Maar ’t jeukt erg, mijnheer. |
| Baîk lah, sâya beri ôbat-ña sedikit. | Goed. Ik zal wat medicijn ervoor (lett. ervan) geven. |
| Bini sâya sakit-gigi. Gigi-ña yang sâtu sudah dicâbut, sekârang sakit pula yang lâin. Sâya kîra bâñaq yang rongga. | Mijn vrouw heeft kiespijn. Een kies van haar is al getrokken, nu doet weer een andere pijn. Ik geloof, dat er veel hol zijn. |
| Ini lah ôbat-ña. Sûruh dia berkumur-kumur bâik-bâik pakay âir ini, tiap-tiap malăm sabelom tidur. | Hier is een geneesmiddel ervoor. Laat haar goed den mond spoelen met dit water (gebruikt dit water), iederen nacht vóor ’t slapen. |
| Ini lah ôbat-kûrap: dâun-gelinggang [64]diañcurkăn, lâlu dicampur dăngăn belîrang dan sendâwa. | Hier heb je medicijn tegen [64]ringworm: glinggang-blâren fijngemaakt en daarna vermengd met zwavel en salpeter. |
| Bôleh dapăt di rumah-ôbat (sâma tukang-ôbat). | Men kan het in de apotheek (bij den apotheker) krijgen. |
| Bâñaq angin di bâdan, tuan. | Er is veel wind in ’t lichaam, mijnheer. |
| Ini lah ôbat-ña, miñaq-pi-permin nâmâ-ña; ambil sa titiq dalăm âir sâtu gelas kecil. | Hier is de medicijn ervoor, pepermunt olie heet het (is de naam ervan); neem een druppel in een klein glaasje water. |
| Ôrang sakit-cîrit endaq lah makan bubur-ubi-Benggâla (-ketêla-pohon) sa-âri-âri. | Menschen, die diarrhee hebben, moeten dagelijks pap van arrowroot eten. |
| Luka itu sudah bekeruping, tanda sudah mâu bâik. | Die wond heeft al een roof, een teeken, dat ze gaat (wil) genezen. |
| Pûru dan bisul bôleh diôbati dăngăn âpa? | Waarmee kunnen zweren en puisten gemedicineerd worden? |
| Bôleh diôbati dăngăn ôbat busuq itu (karbol); dăngăn bubur pânas. | Ze kunnen behandeld worden met die karbol (stinkende medicijn), met warme pappen. |
| Âda kah kaw bâñaq belâhaq (serdâwa), bânaq kentut? Bâñaq berdâhaq? | Laat je veel boeren, veel winden? Fluim je veel? |
| Ânaq sâya kenâ câcar (ketumbuhan). | Mijn kind heeft de pokken (getroffen door de p.) |
| Sudah kah ditanăm câcar âtaw belom? | Is ’t al ingeënt of nog niet? |
| Ôrang Melâyu takut ditanăm câcar, kâdang-kâdang sudah ditanăm, ânaq-ña mati langsung. | De Maleiers zijn er bang voor ingeënt te worden, soms zijn hun kinderen op eens gestorven, nadat ze ingeënt waren. |
| Kâlaw ditanăm câcar ôleh mantri-câcar Gupermèn, tentu tidaq mati. | Als ze ingeënt waren door een gouvernements-vaccinateur, zouden ze zeker niet gestorven zijn. |
| Peñakit âwar (kolêra) itu yang jâhat sekâli, sudah kenâ jârang yang sembuh. | De cholera is erg kwaadaardig, als men die heeft (getroffen is), wordt men zelden beter (zeldzaam die genezen). [65] |
| T’âda ôbat-ña. | Er is geen medicijn voor. |
| Kaw kûrang âpa? | Wat scheelt je? |
| Luka, tuan. | Ik ben gewond, mijnheer. |
| Luka kenâ âpa: pisaw kah, pedang, pârang ataw bedil (senâpang)? | Hoe ben je gewond (getroffen door wat): met een mes, een sabel, een hakmes of een geweer? |
| Kenâ lembing, kenâ tumbaq, tuan. | Met een werpspies, met een piek, mijnheer. |
| Bâik bâsuh dăngăn âir, kemudian bôleh dijâit. | Je moet ’t met water afwasschen, daarna kan ’t genaaid worden. |
| Kâlaw t’âda kenâ kotor âpa-âpa, lekas bôleh bâik. | Als er heelemaal geen vuil in komt (getroffen door vuil) kan ’t spoedig beter zijn. |
| Kâlaw pelûru âda lâgi di dalăm, bôleh sâya câbutkăn. | Als de kogel er nog in zit, kan ik hem eruit halen. |
| Bagi-mâna bôleh dicâbutkăn? | Hoe kan hij eruit gehaald worden? |
| Dăngăn pekâkas besi ini, sudah pegang pelûru itu, târik sâja, nanti keluar. | Met dit ijzeren instrument, als je den kogel al beet hebt, trek dan maar, dan komt hij eruit. |
| Âpa kûrang (kenâ âpa) ôrang itu? | Wat mankeert die man? |
| Kenâ tetaq, tuan. Urat-ña terbuka di pâhâ-ña kânan. | Heeft een houw gekregen, mijnheer. De ader is open aan de rechterdij. |
| Ini lah ôbat-penâwar. Sudah berenti bedârah, nanti bubuh tampal (plèstèr). | Dit is een stelpmiddel. Als ’t opgehouden heeft te bloeden, dan leg je er een pleister op. |
| Kenâ di perut lâgi, keluar tâli-perut-ña3. Lekas masuqkăn, bôleh disungkup dăngăn tempûrung dulu. | Hij is ook nog aan den buik getroffen, de darmen komen eruit. Doe ze snel erin, we kunnen er eerst een klapperdop opzetten. |
| Âbis itu, lekas bâwa dia ke rumah-sakit, bôleh diôbati bâik-bâik di sâna. | Daarna moet je hem gauw naar ’t ziekenhuis brengen, daar kan hij goed verpleegd worden. |
| Âda kah rumah-ôrang-sakit-kusta di sâna? | Is hier een leprozen-huis, (huis voor melaatschen)? [66] |
| Tidaq, peñakit-kusta itu jârang di sini, dua tiga ôrang yang kenâ, tetapi tidaq dilâinkăn di rumah sendîri. | Neen, lepra is hier zeldzaam, twee of drie menschen hebben de ziekte (die getroffen zijn), maar ze worden niet in een eigen huis afgezonderd. |
| Sâya pikir perlu dilâinkăn, supâya jâuh deri ôrang; sebab peñakit itu kâbar-ña berjangkit. | Ik geloof, dat het noodzakelijk is, ze af te zonderen, opdat ze ver van de andere menschen af zijn; want die ziekte is naar men zegt (’t bericht ervan) aanstekelijk. |
| Ôrang ini kenâ peñakit-dâda. Selâlu bâtuq sâja. | Deze man heeft ’n borstziekte. Hij hoest voortdurend. |
| Kering kah bâtuq-ña itu? | Is die hoest van hem droog? |
| Kering, tuan. | Jawel (droog), mijnheer. |
| Sâya minta ôbat-peñcâhar. | Ik vraag om een purgeermiddel. |
| Ôbat ini diminumkăn tiga kâli sa âri, tetapi endaq lah di-kocoq dulu; bôleh juga dikacaw dăngăn sendoq. | Deze medicijn wordt ingegeven driemaal daags, maar ’t moet eerst omgeschud worden; ’t mag ook met een lepel geroerd worden. |
| Ôbat-lumat (serbuq, puyăr) ini ditelăn tiap-tiap waktu makan. | Deze poeders worden telkens op de etenstijden geslikt (telkens tijd van ’t eten). |
| Sabelom-ña makan, ataw sasudah-ña, tuan? | Vóor ’t eten of daarna, mijnheer? |
| Sasudah-ña. Mengarti? | Daarna. Begrepen? |
| Mengarti, tuan. | Jawel (begrepen), mijnheer. |