Waar in naburige landen van alle eenigszins belangrijke voortbrengselen der Indische letteren één, ja dikwijls meerdere vertalingen het licht zagen, valt het te verwonderen, dat ten onzent zelfs de meesterstukken van die door ouderdom, veelzijdigheid en verhevenheid zoo uitnemende litteratuur bijna volkomen onbekend bleven. Niet het minst geldt dit van een tooneelwerk als de Mṛcchakaṭikâ, zóó voortreffelijk door karakterteekening en levendige handeling, door poëtische schoonheid en hoogheid van denkbeelden, dat velen haar zelfs stellen boven Kâlidâsa’s wereldberoemd drama.

Na de Çakuntalâ-vertaling1 van Dr. H. Kern (met die van het Mâlavikâgnimitra2 door Dr. J. van der Vliet het eenige, wat van het Indisch tooneel in het Nederlandsch werd overgebracht), scheen mij eene vertaling van de Mṛcchakaṭikâ bovenal gewenscht, waardoor dit tooneelwerk ook hier te lande die belangstelling moge vinden, die het zoo ten volle verdient.

Wat het Indisch tooneel in ’t algemeen betreft, meen ik te kunnen volstaan, met te verwijzen naar hetgeen hieromtrent door prof. Kern is medegedeeld in de voorrede zijner Çakuntalâ-vertaling3; over de Mṛcchakaṭikâ in ’t byzonder het volgende:

De Mṛcchakaṭikâ wordt in den Proloog genoemd een prakarana, d.w.z. een drama, waarvan als hoofdkenmerk geldt, dat het onderwerp eigen vinding is van den dichter. Er is dus geen reden om met Wilson4 een historischen grondslag te zoeken, waarop het verhaal van ′Aryaka’s troonsbestijging zou berusten, dat naast en in verband met de hoofdhandeling het onderwerp van de Mṛcchakaṭikâ uitmaakt. [X]

Wat den tijd van vervaardiging aangaat, deze is volkomen onzeker; werd vroeger aan de Mṛcchakaṭikâ een betrekkelijk hooge ouderdom toegekend5, de gronden, hiervoor aangevoerd, zijn onvoldoende, zooals door Pischel werd aangetoond6, die haar op zijn vroegst in ’t einde der 5^de eeuw n. Chr. wil plaatsen7; dat de Mṛcchakaṭikâ het oudste is der ons bewaard gebleven Indische tooneelstukken, wordt bijna algemeen aangenomen8.

Even weinig valt met zekerheid omtrent den dichter mede te deelen; wel wordt in den Proloog als zoodanig een koning Çûdraka genoemd; maar algemeen is men van oordeel, dat, zooals in Indië niet ongebruikelijk was, het stuk door den vervaardiger is gesteld op naam van zijn vorstelijken beschermer. Pischel9 meent de Mṛcchakaṭikâ te mogen toeschrijven aan Daṇḍin, den auteur van het Daçkumâracarita10, die in de 6^de eeuw n. Chr. leefde, een onderstelling, die door L. von Schröder waarschijnlijk, maar geenszins volkomen zeker wordt genoemd11.

De eerste Europeesche vertaling der Mṛcchakaṭikâ verscheen in het voor de kennis van het Indisch tooneel zoo uiterst belangrijke werk van Horace Hayman Wilson, waarin, na een uitvoerige verhandeling over het Drama der Indiërs, de vertaling wordt gegeven van zes tooneelstukken en een inhoudsopgaaf van drie-en-twintig andere; het eerste der vertaalde stukken is: „The Mṛichchhakatî or the Toy-cart.” Deze vertaling, waarin de metrische gedeelten deels in proza, deels in vijfvoetige jamben zijn overgebracht, mag, hoewel niet altijd juist in het weergeven van den tekst, met het oog op den tijd, waarin zij ontstond, voortreffelijk worden genoemd. Van Wilson’s werk verscheen een Duitsche vertaling van O. L. B. Wolff, een Fransche van Langlois.

Deze laatste diende tot grondslag voor een tooneelbewerking in verzen door de dichters Méry en Gérard de Nerval, welke den 13^den Mei 1850 voor de eerste maal in het Odéon werd opgevoerd en een twintigtal herhalingen beleefde. Hoewel geprezen om haar poëtische verdiensten, wijkt deze derdehandsche bewerking te zeer af van het Indische origineel, om op den naam van vertaling uit het Sanskṛt aanspraak te mogen maken.

Tien jaar later verscheen de eerste rechtstreeksche vertaling in het Fransch, van de hand van Hippolyte Fauche; van deze zegt Böhtlingk12: „(Sie) ist wie Alles, was der unermüdliche Fauche übersetzt hat, überaus mangelhaft.”

Even ongunstig is het oordeel van Paul Regnaud, die in 1876 een nieuwe [XI]Fransche vertaling het licht deed zien, die door juist weergeven van den Sanskṛttekst, als zuiver wetenschappelijke vertaling een hooge plaats inneemt. Regnaud’s werk, waarin de verzen doorloopend in proza worden weergegeven, is van uitvoerige aanteekeningen voorzien, waaronder belangrijke uittreksels zijn opgenomen uit den commentaar van den Mahratschen geleerde Lallâ Dîkshita.

Ten slotte zij nog vermeld een tweede tooneelbewerking van Victor Barrucand, in vijf bedrijven en geheel in proza, die met het Indische stuk niet veel meer dan den titel en het verhaal gemeen heeft13.

De eerste rechtstreeksche Duitsche vertaling was die van Otto Böhtlingk, welke, kort na die van Regnaud verschenen, als wetenschappelijke vertaling, zich uitsluitend ten doel stellende het nauwkeurig weergeven van het origineel, onovertroffen is, echter juist daardoor zich niet eigent tot verbreiding in ruimeren kring.

Hiertoe leende zich veeleer de smaakvolle vertaling van Ludwig Fritze, ook van elders als uitstekend vertolker der Indische poëzie bekend; zijn geheel metrische overbrenging, ongeveer gelijktijdig met Böhtlingk’s vertaling ontstaan, kon zich nog een vergelijking met deze ten nutte maken.

Hoewel na deze beide vrij overbodig, verscheen nog een Duitsche bewerking van Dr. H. C. Kellner, geheel in proza, met uitzondering van enkele berijmde verzen. Vertaler stelt zich ten doel, het Indische stuk in al zijn levendigheid van taal weer te geven en voor Duitsche lezers zoo verstaanbaar mogelijk te maken, maar vervalt daardoor vaak tot een wijze van zeggen, die zijn werk eerder een parodie dan een vertaling van de Mṛcchakaṭikâ doet schijnen14.

Nog zij een Duitsche tooneelbewerking genoemd van Emil Pohl, die, te oordeelen naar hetgeen Dr. Kellner in de inleiding zijner vertaling daaromtrent mededeelt, mij niet dien uitbundigen lof schijnt te verdienen, waarmede zij te zelfder plaatse wordt vereerd15 en een verkorte bewerking van Michael Haberlandt, door Kellner in zijn „Schlussbemerkung” vermeld.

De Mṛcchakaṭikâ werd in het Russisch vertaald door Caj. Kossowitsch, in het Deensch door E. Brandes en in het Italiaansch door Michele Kerbaker16.

Waar nu mijn plan was, deze reeks van vertalingen met een Nederlandsche te vermeerderen, kwam het mij voor, dat noch een proza-vertaling, als van Böhtlingk en Regnaud, noch een geheel metrische, als van Fritze, een juisten indruk kan geven van het origineel, en dus de afwisseling van gebonden en ongebonden stijl, zoo kenmerkend voor het Indisch drama, ook in de vertaling [XII]moest blijven bewaard; bij het weergeven der poëtische gedeelten was mijn streven de oorspronkelijke metra, zooveel mogelijk, te behouden17.

Tot grondslag van deze vertaling diende de uitstekende uitgave van A. F. Stenzler (Bonn 1847) met gebruikmaking van de laatste Calcutta-editie (1891), bezorgd door den Pandit Jîvânanda Vidyâsâgara18.

Een nauwkeurige vergelijking van mijn vertaling met die van Böhtlingk gaf niet zelden tot verandering van inzicht aanleiding; ook de vertalingen van Fritze, Regnaud en Wilson werden, hoewel niet geregeld, door mij geraadpleegd.

Van alle plaatsen, waar ik een andere lezing boven die van Stenzler verkoos, als ook van die, waar mijn vertaling belangrijk van die van Böhtlingk afwijkt, wordt in de Aanteekeningen mededeeling gedaan en zooveel mogelijk rekenschap gegeven. Onder „Noten” heb ik vereenigd, wat mij voor den lezer tot goed begrip noodzakelijk scheen19.

En thans, nu ik met dit proefschrift mijn academie-jaren hoop te besluiten, voel ik mij gedrongen, mijn hartelijken dank te betuigen aan hen, die gedurende dien tijd mijn studie hebben geleid en mij voorgelicht met hunne kunde en ervaring.

Allereerst zij een woord van dankbare herinnering gewijd aan de nagedachtenis van prof. Allard Pierson, wiens aangenaam onderricht, uitgebreide kennis en groote voorkomendheid hem onvergetelijk maken voor allen, die het voorrecht hadden, hem te kennen.

Aan U, hooggeleerde heeren, C. C. Uhlenbeck, J. te Winkel, H. C. Rogge, J. Verdam, C. M. Kan en A. H. G. P. van den Es mijn welgemeenden dank voor uw wetenschappelijke leiding niet alleen, maar ook voor de blijken van belangstelling en vriendschap, die ik zoo menigmaal ondervond en in ’t byzonder aan U, mijn hooggeachte promotor, prof. C. C. Uhlenbeck, onder wiens leiding ik de taal en litteratuur van Indië leerde kennen en liefhebben, wiens raad en bijstand aan dezen arbeid zoozeer ten goede kwam.

Ook den Leidschen hoogleeraar Dr. H. Kern breng ik mijn byzonderen dank voor de groote welwillendheid mij betoond; moge het Z.H.G. niet berouwen, een reeds aangevangen vertaling van de Mṛcchakaṭikâ ter zijde te hebben gelegd met het oog op mijn arbeid.

Mijn dank ook den heer F. Hart Nibbrig, die de teekening der hoofden en vignetten bereidwillig op zich nam en deze niet gemakkelijke taak op zoo uitstekende wijze voleindde en aan allen, die op eenigerlei wijze mij bij de totstandkoming van dit werk hun hulp en medewerking hebben verleend. [XVI]