The Complete Works of John Gower, Vol. 4

Cap^m. ix.

Que sit milicia iam vos audistis, et vltra

Dicam de reliquis, regula que sit eis.

Nam post miliciam restat status vnus agrestis,

In quo rurales grana que vina colunt.560

Hii sunt qui nobis magni sudore laboris

Perquirunt victus, iussit vt ipse deus:

Est et eis iure nostri primi patris Ade

Regula, quam summi cepit ab ore dei.

Nam deus inquit ei, dum corruit a Paradisi

Floribus, in terram cepit et ire viam:

‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor,

In quibus vteris panibus ipse tuis.’

Vnde dei seriem cultor si seruet eundem,

Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570

Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus,

Vuaque temporibus stabit habunda suis.

Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus,

Set magis in viciis torpet vbique suis.

Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas,

Sulcorum famulos estimo sepe reos.

Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari,

Ex minimo quod agunt premia plura petunt:

Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus,

Tempore preterito quam peciere duo;580

Et dudum solus plus contulit vtilitatis

Nunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt.

Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluis

De fouea foueam querit et intrat eam,

Sic famulus sulci contrarius ammodo legi

De patria patriam querit habere moram.

Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vnde

Se nutrire queunt, ni famulentur, habent:

Hos seruire deus naturaque disposuerunt,

Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590

Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes,

Indiget omnis eis, nec reget vllus eas.

Non impune deum veteres spreuere coloni,

Nec mundi procerum surripuere statum;

Set seruile deus opus imponebat eisdem,

Quo sibi rusticitas corda superba domet:

Mansit et ingenuis libertas salua, que seruis

Prefuit atque sua lege subegit eos.

Nos magis hesterna facit experiencia doctos,

Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600

Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur,

Sic grauat indomitus rusticus ipse probos.

Vngentem pungit pungentem rusticus vngit,

Regula nec fallit quam vetus ordo docet:

Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos,

Ne blada pungentes nobiliora terant.

Nobile quicquid habent seu dignum, rustica proles

Ledit in ingenuis, sit nisi lesa prius:

Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra,

Que minus ingenuos propter honesta colit;610

Vtque labant curue iusto sine pondere naues,

Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus.

Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis,

Commoda sunt hominis absque labore nichil;

Rusticus ergo sua committat membra labori,

Ocia postponens, sicut oportet agi.

Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultus

Fallit, et autumpno fert lucra nulla domum,

Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore,

Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620

Nulla ferunt sponte serui seruilia iura,

Nec sibi pro lege quid bonitatis habent:

Quicquid agit paciens corpus seruile subactum,

Mens agit interius semper in omne malum.

Contra naturam fiunt miracula, vires

Nature deitas frangere sola potest:

Non est hoc hominis, aliquis quod condicionis

Seruorum generis rectificare queat.

Cap^m. x.

Gens et adhuc alia cultoribus est sociata,

Que stat communis, ordo nec vllus eis:630

Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum,

Hos vix si solo mense tenebit homo;

Set conventiciis tales conduco dietis,

Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi.

Horum de mille vix est operarius ille

Qui tibi vult pacto fidus inesse suo.

Hec est gens illa que denaturat in aula,482

Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis:

Dum commensalis conductus sit tibi talis,

Omnes communes reprobat ipse cibos:640

Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt,

Ni sibi des assum, murmurat ipse statim;

Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483

Nec rediet tibi cras, ni meliora paras.

O cur sic potum petit hic sibi deliciosum,

Quem fouet ex ortu limpha petita lacu?

Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse,

Vt dominus stomacho poscit habere suo.

Nil sibi lex posita prodest, nam regula nulla

Talibus est, nec quis prouidet inde malis:650

Hec est gens racione carens vt bestia, namque

Non amat hec hominem, nec putat esse deum.

Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata,

Succumbent domini tempore credo breui.

Cap^m. xi.

Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam,

Quid dicam, set eis est honor est et onus?

Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas,

Est onus vt lucra querit habere mala:

Est honor officium maioris prendere ciuem,

Est onus officii iura tenere sui:660

Transit honor set perstat onus, quod si male gessit,

Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor.

Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus,

Sunt Mercatores, sunt simul artifices:

Indiget alterius sic alter habere iuuamen,

Vt sit communis sic amor inter eos;

Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno,

Sic duo cum socii sint in amore probi.

Inter maiores dum firmus amorque minores

Permanet, vrbs gaudet et policia viget:670

Crescere rem minimam gentis concordia prestat,

Maxima res discors labitur inque nichil.

Vnio dum gentis durat, durabit et vrbis

Mutua iusticia, plaudit et omnis ea;

Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampna

Vexant, et rara sunt magis inde lucra.

Sicut et audiui, sic possum testificari,

Vix sedet in Banco regula iusta modo:

Non sapit ille deum qui totus inheret habendum

Has pompas mundi, nomen vt addat ei.680

In specie nullos statuo neque culpo, set illos

Qui propter mundum preteriere deum:

Set qui iudicium cordis vult reddere iustum,

Credo quod ante deum se dabit inde reum.

Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis,

Quod iam festa deo vix manet vna dies.

O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat,

Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens!

Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret,

Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690

Cum plueret manna per desertum deus olim,

Quod fecit populus tunc modo signa notat:

Duppla die sexta tollebant facta, laborem

Ostendunt, quia lux septima nescit opus.

Omnia set licita sunt nobis lege moderna:

Respectu lucri quid sacra festa michi?

Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur,

Dum tamen ipse suum possit habere lucrum.

Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus,

Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700

Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe:

Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.

Cap^m. xii.

O quam subtiles Fraus ac Vsura sorores

Sunt, quibus vrbani dant sua iura quasi!

Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe,

Quas peperit sola mater Auaricia;

Est pater Vsure magnus diuesque monete,

Est Fraus et vulgo degenerata stupro:

Sic soror Vsura stat nobilior genitura,

Quam clamat natam diues habere suam.710

Nititur hec magnas sub claue recondere summas,

Ex quibus insidias perficit ipsa suas:

Ista soror dampno solum viget ex alieno,

Alterius dampna dant sibi ferre lucra:

Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe,

Et tamen agrestes dissipat ipsa domos;

Ista soror ciuem ditat, set militis aurum

Aufert et terras vendicat ipsa suas.

Vsuram dominus defendit lege perhenni,

Vnde satis clare scripta legenda patent.720

Nonne foret sapiens qui posset ponere glosam

Hunc contra textum, quem dedit ipse deus?

Hoc scit mercator instanti tempore ciuis,

Qui probat vsuram posse licere suam:

Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsam

Induit, vt ficto fallat operta dolo.

Sic latet Vsure facies depicta colore

Fraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea;

Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus,

Vsure species stat velut ipsa prius.730

Nonne deum fallit cautelis institor ipse,

Talia dum scelera celat in arte sua?

Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique?

Vsure tunicam cernit et odit eam.

Cap^m. xiii.

Ista soror grauia parat, altera set grauiora,

Nam stat communis omnibus ipsa locis:

Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa,

Vna viam querit, altera complet opus.

Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociata

Quorum thesaurus nescit habere pares;740

Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes,

Consulit et cunctis viribus ipsa suis:

Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa,

Ipse prius sentit quam videt inde malum.

Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilis

Merces diuersas, quicquid habere velis.

Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum,

Huius et istius, et trahit atque vocat:

Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire,

‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750

Sic apprenticius plebem clamore reducit,

Ad secreta doli quando magister adest:

Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa,

Incircumventus nullus abire potest:

Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo,

Et si stultus init, stulcior inde redit.

Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicens

Sic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’

Quod minus est in re suplent iurancia verba,

Propter denarium vulnerat ipsa deum;760

Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit,

Dum iuramentis Fraus sua lucra petit.

Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenas

Cernimus, et proprium nil domus ipsa tenet:

Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem,

Quo genuflexa procul plebs valedicat ei:

Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipse

Astat in vrbe sua, qui minor omnibus est.

Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt,

Dedecus euertit quod decus ante fuit;770

Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictus

Alterius pennis nudus vt ante volat.

Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas,

Ex quibus in stapula post parat acta sua.

Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484

Hoc dicunt populi rite nocere sibi:

Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum,

Sepeque de veteri conficit ipsa nouum.

Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fusco

Cernere te faciet, tu magis inde caue:780

Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus,

Ne te pannificus fraudet in arte dolus.

Absit enim species quis vendat Fraude negante,

Dumque suis mixtis dat veterata nouis;

Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485

Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486

Cap^m. xiiii.

Nolunt artifices Fraudis deponere leges,

Cuius in arbitrio dant sua facta modo:

Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487

Set capit ex puro purius ipsa tuo;790

Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas,

Nomen et addit eis, fallat vt inde magis.

Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem,

Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi;

Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit,

Plus capit ex opere quam valet omne tibi.

Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisis

Dicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius?

Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488

Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800

Fraus quoque debilia vendens care facit arma,

Contractos et equos Fraus facit armigeros:

Fluxum candele Fraus de pinguedine facte

Prouocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus:

Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489

Omnem nunc artem Fraus facit esse suam.

Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces,

Condolet hinc gustus dum sapit inde prius:

Fraus facit ob panes pistores scandere clatas,

Furca tamen furis iustior esset eis:490810

Ceruisie domina Fraus est, testante lagena,

Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491

Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa,

Inque cibos horum conuocat ipsa forum:

Vt furit absque modo clamor constanter abisso,

Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori.

Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis,

Set peregrinus eam plangit habere malam:

Sincopat in modio, decaudat fraus minuendo

Fena per apocapen, lucra colendo tamen.820

Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua,

Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo:

Fraus procurator communis in vrbe notatur;

Dum causas iungit, semper id vna luit.

Vt numeranda maris consistunt litora nobis,

Sunt infiniti fraudis in ore doli.

Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta,

Ambicione sua statque per omne rea.

Non commune bonum Fraus cum sit rector agendum

Auget, set proprium spectat habere lucrum.830

Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbe

Ipsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis.

Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes,

Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.

Cap^m. xv.

Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum,

Cuius erit custos, contaminare studet:

Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem,

Quo campestris habet ciue priora loca.

Est inter populum furiosus vbique timendus,

Saltem dum gladium possidet ipse manu;840

Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas,

Iudicis officio dum furit ipse suo.

Vtpote sola domum poterit sintilla cremare,

Sic malus indigena solus in vrbe grauat.

Mutatis subito rebus natura gemescit,

Et magis insolita de nouitate dolet,

Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur,

Et licet indignus culmen honoris habet.

Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere,

Cum noua stultorum gloria laudat eum.850

Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo,

Gaudet sensatus cum sapiente viro.

Asperius nichil est humili cum surgit in altum,

Saltem cum seruus nascitur ipse prius;

Mens antiqua manet serui de condicione,

Det quamuis summum sors sibi ferre statum.

Si cursoris equi sella sit Asellus opertus,

Non tamen in cursu fit magis inde celer:

Indoctus que rudis nec homo mutatur honore,

Rusticitate sua quin magis asper erit.860

Coruum perfidie dampnant animalia queque,

Sic est de ciue qui stat in vrbe male:

Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbe

Preponat, quis sit vltima fama dabit.

Vir malus est hominum multorum sepe flagellum,

Quem deus ad tempus plura mouere sinit:

Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit,

Que foris in populo fecerat ipse prius.

Mille cados olei premit vncia sola veneni,

Solus millenos vir malus atque bonos:870

Ignitus carbo plures producit in ignem,

Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus:

Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem,

Spirat et imperio subdere cuncta suo,

Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbis

Extitit, inferior omnibus ipse cadit.494

Fraus florere potest, set fructificare nequibit,

Nec sua radices plantula firmat humo:

Res probat in fine, cum quis tumefactus auare

Se dabit in precium, non fore grande lucrum.880

Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495

Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.

Cap^m. xvi.

Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe,

Plebis in obprobrium scandala plura mouet;

Nam linguosus homo reliquos velut altera pestis

Ledit, et vt turbo sepe repente nocet.

Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat,

Que sibi sunt vires dicere tendo graues.

Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem,

Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890

Extirpat regnis, dat flammis, depopulatur

Lingua duces, lingua predia, lingua domos:

Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnum

Quod deus instituit, efficit esse duo;

Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti,

Inque malum dicunt res sibi semper agi.

Corporis exigua pars nulli parcere nouit,

Fallax et facilis fasque nephasque loqui:

Fermentum modicum totum corrumpit aceruum;

Exacuens mentem singula membra mouet.900

Non nichil est quod eam duplex custodia seruat,

Ne fluat in verbis impetuosa suis:

Dentibus obstruxit prudens natura palatum,

Vt claustro residens clausa silere queat;

Talis eam custos stimulis castigat acutis,

Vt nichil abrupte queque licenter agat:

Exterius datur alter ei custos labiorum,

Vt duplex duplici ianua claudat iter:

Osseus ordo prior excessus corrigit, alter

Carneus et madidus micia verba facit.910

Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter,

Et ruit in verba que reuocare nequit:

Impetus huius habet rerum discrimina mille,

Que velut ignis edax prospera queque vorant.

Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent,

Paruaque quot siccus corpora puluis habet,

Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicat

Semina pestifera que mala lingua serit.

Nemo referre potest mala que linguosus in vrbe

Parturit, et duplo prouocat ore dolos.920

Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est,

Que quamuis careat ossibus, ossa terit:

Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis;

Qui nec habet pacem, non habet ipse deum:

Qui sine pace dei discordat, habere salutem

Non valet, est et opus absque salute nichil:

Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit,

Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit.

Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator,

Dirigat vt causas nescit adesse deus:930

Est grauior plumbi massa sic garrula lingua,

Pondere sub cuius corruit vrbis honor.

Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem,

Ianua fallaci nec sit aperta viro:

Ore licet duplex talis canat vrbis honorem,

Corde silens tacite semina fraudis habet:

Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqus

Dum videt alterius dampna patere magis.

Fontem dum solus communem toxicat vnus,

Plebs perit et pestis magna repente venit:940

Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes,

Exulis aut mortis sit sibi pena prius.

Dum dens solus olet, totum caput inficit ille,

Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor;

Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus,

Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum.

Expedit vnus enim moriatur, ne quasi tota

Gens pereat lesa de grauitate sua.

Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497

Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950

Non sonet in populis sermo tuus impetuosus;

Dulcibus est verbis vrbis alendus amor.

Obsequium tigresque domat tumidosque leones,

Rustica paulatim taurus aratra subit;

Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498

Comptaque de facili pondere complet opus.

Non satis vna tenet agitatas anchora puppes,

Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis;

Sola nec vna viri persona potest sine plebis

Auxilio cunctas vrbis habere vices.960

Principiis obsta, si tu potes, aut sapienter

Discute paulatim quod nequis ipse simul:

Tempora dum veteris queris temeraria dampni,

Sepe magis morbum quam medicamen habent:

Curando fieri quedam maiora videmus

Vulnera, que melius non tetigisse fuit.

Flumina magna vides paruis de fontibus orta,

Flumina collectis multiplicantur aquis:

Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus,

Dilatum longo tempore nescit opem.970

Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatum

Vulnus, et infirmis causa pusilla nocet:

Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix;

Defectus cure causa prioris erat.

Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499

Viuit, et ex minimo maximus ignis erit;

Sic indiscrete veterem qui corripit iram,

Commouet ex facili ferre quod ipse nequit:

Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes,

Quo prius oblita forcius ira redit.980

Ira subit, deforme malum, lucrique cupido;

Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas:

Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether,

Inuocat iratum sic sibi quisque deum.

Pertinet ad ciues rabidos compescere mores

Candida pax homines, trux decet ira feras:

Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remoto

Ignorat proprium quisquis in vrbe gradum.

Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis,

Consilium multe calliditatis init:990

Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes,

Vulgus et indomitus peior habetur eis.

Nuper iusticia pax et concordia ciues

Rebus et in causis rectificare solet.

Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt?

Liuor et argenti lamina causa fuit.

Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est,

Invidie nec amor durat in vrbe comes.

Ablue preteriti periuria temporis, oro;

Ablue preterita perfida verba die.1000

Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet,

Surget et in precium quod modo vile cadit.

Assolet interdum fieri placabile numen,

Nube solet pulsa clarior esse dies:

Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas;

Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat.

Roma caput mundi fuit omni tempore, saltem

Dum communis amor rexit in vrbe forum:

Set diuisa statim viduata recessit honore,

Eius et imperium perdidit omne decus.1010

Non honor Athenis decessit, dummodo ciues

Vnanimes odium non habuere simul;

Postea quando grauis vrbem diuisio spersit,

Ammodo de veteri sumpsit honore nichil.

Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbe

Nostra, que magno fulsit honore diu.

FOOTNOTES: