[1155] C. of Constantinople (869-70), c. 16 (Mansi, xvi. 169, ex versione Latina, abest in Graeca) ‘fuisse quosdam laicos, qui secundum diversam imperatoriam dignitatem videbantur capillorum comam circumplexam involvere atque reponere, et gradum quasi sacerdotalem per quaedam inducia et vestimenta sacerdotalia sumere, et, ut putabatur, episcopos constituere, superhumeralibus, id est, palliis, circumamictos, et omnem aliam Pontificalem indutos stolam, qui etiam proprium patriarcham adscribentes eum qui in adinventionibus risum moventibus praelatus et princeps erat, et insultabant et illudebant quibusque divinis, modo quidem electiones, promotiones et consecrationes, modo autem acute calumnias, damnationes et depositiones episcoporum quasi ab invicem et per invicem miserabiliter et praevaricatorie agentes et patientes. Talis autem actio nec apud gentes a saeculo unquam audita est.’
[1156] Cedrenus, Historiarum Compendium, p. 639 B (ed. Bekker, in Corp. Hist. Byz. xxiv. 2. 333), follows verbatim the still unprinted eleventh-century John Scylitzes (Gibbon-Bury, v. 508). Theophylactus was Patriarch from 933 to 956.
[1157] Theodorus Balsamon, In Can. lxii Conc. in Trullo (P. G. cxxxvii. 727) Σημείωσαι τὸν παρόντα κανόνα, καὶ ζήτησον διόρθωσιν ἐπὶ τοῖς γινομένοις παρὰ τῶν κληρικῶν εἰς τήν ἑορτὴν ἐπὶ τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν ἑορτὴν τῶν Φώτων [Luminarium, Candlemas] ὑπεναντίως τούτῳ· καὶ μᾶλλον εἰς τὴν ἁγιωτάτην Μεγάλην ἐκκλησίαν ... ἀλλὰ καί τινες κληρικοὶ κατά τινας ἑορτὰς πρὸς διάφορα μετασχηματίζονται προσωπεῖα. καὶ ποτὲ μὲν ξιφήρεις ἐν τῷ μεσονάω τῆς ἐκκλησίας μετὰ στρατιωτικῶν ἀμφίων εἰσέρχονται, ποτὲ δὲ καὶ ὡς μοναχοὶ προοδεύουσιν, ἢ καὶ ὡς ζῶα τετράποδα. ἐρωτήσας οὖν ὅπως ταῦτα παρεχωρήθησαν γίνεσθαι, οὐδέν τε ἕτερον ἤκουσα ἀλλ’ ἢ ἐκ μακρᾶς συνθείας ταῦτα τελεῖσθαι. τοιαῦτά εἰσιν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ τὰ παρά τινων δομεστικευόντων ἐν κλήρῳ γινόμενα, τὸν ἀέρα τοῖς δακτύλοις κατὰ ἡνιόχους τυπτόντων, καὶ φύκη ταῖς γνάθοις δῆθεν περιτιθεμένων καὶ ὑπορρινομένων ἔργα τινὰ γυναικεῖα, καὶ ἕτερα ἀπρεπῆ, ἵνα πρὸς γελωτα τοὺς βλέποντας μετακινήσωσι. τὸ δὲ γελᾶν τοὺς ἀγρότας ἐγχεομένους τοῦ οἴνου τοῖς πίθοις, ὡσεί τι παρεπόμενον ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ τοῖς ληνοβατοισιν· εἰ μήτις εἴπη τὴν σατανικὴν ταύτην ἐργασίαν καταργεῖσθαι διὰ τοῦ λέγειν τοὺς ἀγρότας συχνότερον ἐφ’ ἑκάστῳ μέτρῳ σχεδὸν τό, Κύριε ἐλέησον. τὰ μέντοι ποτὲ γινόμενα ἀπρεπῆ παρὰ τῶν νοταρίων παιδοδιδασκάλων κατὰ τὴν ἑορτὴν τῶν ἁγίων νοταρίων, μετὰ προσωπείων σκηνικῶν διερχομένων τὴν ἀγοράν, πρὸ χρόνων τινῶν κατηργήθησαν, καθ’ ὁρισμὸν τοῦ ἁγιωτάτου ἐκείνου πατριάρχου κυρίου Λουκᾶ.
[1158] Belethus, c. 120, compares the ecclesiastical ball-play at Easter to the libertas Decembrica. He is not speaking here of the Feast of Fools.
[1159] e.g. Du Tilliot, 2.
[1160] S. R. Maitland, The Dark Ages, 141, tilts at the Protestant historian Robertson’s History of Charles V, as do F. Clément, 159, and A. Walter, Das Eselsfest in Caecilien-Kalender (1885), 75, at Dulaure, Hist. des Environs de Paris, iii. 509, and other ‘Voltairiens.’
[1161] Chérest, 81.
[1162] J. Bujeaud, Chants et Chansons populaires des Provinces de l’Ouest, i. 63. The ronde is known in Poitou, Aunis, Angoumois. P. Tarbé, Romancero de Champagne (2e partie), 257, gives a variant. Bujeaud, i. 61, gives another ronde, the Testament de l’Âne, in which the ass has fallen into a ditch, and amongst other legacies leaves his tail to the curé for an aspersoir. This is known in Poitou, Angoumois, Franche-Comté. He also says that he has heard children of Poitou and Angoumois go through a mock catechism, giving an ecclesiastical significance to each part of the ass. The tail is the goupillon, and so forth. Fournier-Verneuil, Paris, Tableau moral et philosophique (1826), 522, with the Beauvais Officium in his mind, says ‘Voulez-vous qu’au lieu de dire, Ite, missa est, le prêtre se mette à braire trois fois de toute sa force, et que le peuple réponde en chœur, comme je l’ai vu faire en 1788, dans l’église de Bellaigues, en Périgord?’
[1163] Cf. ch. xx. Gasté, 20, considers the Rouen Festum Asinorum ‘l’origine de toutes les Fêtes de l’Âne qui se célébraient dans d’autres diocèses’: but the Rouen MS. in which it occurs is only of the fourteenth century, and the Balaam episode does not occur at all in the more primitive forms of the Prophetae, while the Sens Feast of Fools is called the festa asinaria in the Officium of the early thirteenth century.
[1164] Tille, D. W. 31. In Madrid an ass was led in procession on Jan. 17, with anthems on the Balaam legend (Clément, 181).
[1165] Clément, 182; Didron, Annales archéologiques, xv. 384.
[1166] Dulaure, Hist. des Environs de Paris, iii. 509, quotes a legend to the effect that the very ass ridden by Christ came ultimately to Verona, died there, was buried in a wooden effigy at Sta-Maria in Organo, and honoured by a yearly procession. He guesses at this as the origin of the Beauvais and other fêtes. Didron, Annales arch. xv. 377, xvi. 33, found that nothing was known of this legend at Verona, though such a statue group as is described above apparently existed in the church named. Dulaure gives as his authorities F. M. Misson, Nouveau Voyage d’ Italie (1731), i. 164; Dict. de l’ Italie, i. 56. Misson’s visit to Verona was in 1687, although the passage was not printed in the first edition (1691) of his book. It is in the English translation of 1714 (i. 198). His authority was a French merchant (M. Montel) living in Verona, who had often seen the procession. In Cenni intorno all’ origine e descrizione della Festa che annualmente si celebra in Verona l’ ultimo Venerdì del Carnovale, comunamente denominata Gnoccolare (1818), 75, is a mention of the ‘asinello del vecchio padre Sileno’ which served as a mount for the ‘Capo de’ Maccheroni.’ This is probably Misson’s procession, but there is no mention of the legend in any of the eighteenth-century accounts quoted in the pamphlet. Rienzi was likened to an ‘Abbate Asinino’ (Gibbon, vii. 269).
[1167] Ducange, s. v. Festum Asinorum; cf. Leber, ix. 270; Molanus, de Hist. SS. Imaginum et Picturarum (1594), iv. 18.
[1168] T. Naogeorgus (Kirchmeyer), The Popish Kingdom, iv. 443 (1553, transl. Barnabe Googe, 1570, in New Shakspere Society edition of Stubbes, Anatomy of Abuses, i. 332); cf. Beehive of the Roman Church, 199. The earliest notice is in Gerardus, Leben St. Ulrichs von Augsburg (ob. 973), c. 4. E. Bishop, in Dublin Review, cxxiii. 405, traces the custom in a Prague fourteenth-century Missal and sixteenth-century Breviary; also in the modern Greek Church at Moscow where until recently the Czar held the bridle. But there is no ass, as he says, in the Palm Sunday ceremony described in the Peregrinatio Silviae (Duchesne, 486).
[1169] A peeress of the realm lately stated that this custom had been introduced in recent years into the Anglican church. Denials were to hand, and an amazing conflict of evidence resulted. Is there any proof that the Palmesel was ever an English ceremony at all? The Hereford riding of 1706 (cf. Representations) was not in the church. Brand, i. 73, quotes A Dialogue: the Pilgremage of Pure Devotyon (1551?), ‘Upon Palme Sondaye they play the foles sadely, drawynge after them an Asse in a rope, when they be not moche distante from the Woden Asse that they drawe.’ Clearly this, like Googe’s translation of Naogeorgus, is a description of contemporary continental Papistry. W. Fulke, The Text of the New Testament (ed. 1633), 76 (ad Marc. xi. 8) quotes a note of the Rheims translation to the effect that in memory of the entry into Jerusalem is a procession on Palm Sunday ‘with the blessed Sacrament reverently carried as it were Christ upon the Asse,’ and comments, ‘But it is pretty sport, that you make the Priest that carrieth the idoll, to supply the roome of the Asse on which Christ did ride.... Thus you turn the holy mysterie of Christ’s riding to Jerusalem to a May-game and Pageant-play.’ Fulke, who lived 1538-89, is evidently unaware that there was an ass, as well as the priest, in the procession, from which I infer that the custom was not known in England. Not that this consideration would weigh with the mediaevally-minded curate, who is as a rule only too ready to make up by the ceremonial inaccuracy of his mummeries for the offence which they cause to his congregation.
[1170] Marquardt-Mommsen, vi. 191; Jevons, Plutarch’s Romane Questions, 134; Fowler, 304, 322; Ovid, Fasti, ii. 531:
[1171] Fowler, 306.
[1172] Schaff, iii. 131.
[1173] Belethus, c. 70 ‘Debent ergo vesperae Natalis primo integre celebrari, ac postea conveniunt diaconi quasi in tripudio, cantantque Magnificat cum antiphona de S. Stephano, sed sacerdos recitat collectam. Nocturnos et universum officium crastinum celebrant diaconi, quod Stephanus fuerit diaconus, et ad lectiones concedunt benedictiones, ita tamen, ut eius diei missam celebret hebdomarius, hoc est ille cuius tum vices fuerint eam exsequi. Sic eodem modo omne officium perficient sacerdotes ipso die B. Ioannis, quod hic sacerdos fuerit, et pueri in ipso festo Innocentium, quia innocentes pro Christo occisi sunt, ... in festo itaque Innocentium penitus subticentur cantica laetitiae, quoniam ii ad inferos descenderunt.’ Cf. also c. 72, quoted on p. 275. Durandus, Rat. Div. Off. (1284), vii. 42, De festis SS. Stephani, Ioannis Evang. et Innocentium, gives a similar account. At Vespers on Christmas Day, he says, the deacons ‘in tripudio convenientes cantant antiphonam de sancto Stephano, et sacerdos collectam. Nocturnos autem et officium in crastinum celebrant et benedictiones super lectiones dant: quod tamen facere non debent.’ So too for the priests and boys on the following days.
[1174] Honorius Augustodunensis, Gemma Animae, iii. 12 (P. L. clxxii. 646).
[1175] Ioannes Abrincensis (bishop of Rouen †1070), de Eccl. Offic. (P. L. cxlvii. 41), with fairly full account of the ‘officia.’
[1176] Ekkehardus IV, de Casibus S. Galli, c. 14 (ed. G. Meyer von Knonau, in Mittheilungen zur vaterländischen Gesch. of the Hist. Verein in St. Gallen, N. F., v.; M. G. H. Scriptores, ii. 84) ‘longum est dicere, quibus iocunditatibus dies exegerit et noctes, maxime in processione infantum; quibus poma in medio ecclesiae pavimento antesterni iubens, cum nec unum parvissimorum moveri nec ad ea adtendere vidisset, miratus est disciplinam.’ Ekkehart was master of the song-school, and von Knonau mentions some cantiones written by him and others for the feast, e. g. one beginning ‘Salve lacteolo decoratum sanguine festum.’ He has another story (c. 26) of how Solomon who was abbot of the monastery, as well as bishop of Constance, looking into the song-school on the ‘dies scolarium,’ when the boys had a ‘ius ... ut hospites intrantes capiant, captos, usque dum se redimant, teneant,’ was duly made prisoner, and set on the master’s seat. ‘Si in magistri solio sedeo,’ cried the witty bishop, ‘iure eius uti habeo. Omnes exuimini.’ After his jest, he paid his footing like a man. The ‘Schulabt’ of St. Gall is said to have survived until the council of Trent.
[1177] Frere, Winch. Troper, 6, 8, 10. The deacons sang ‘Eia, conlevitae in protomartyris Stephani natalicio ex persona ipsius cum psalmista ouantes concinnamus’; the priests, ‘Hodie candidati sacerdotum chori centeni et milleni coniubilent Christo dilectoque suo Iohanni’; the boys, ‘Psallite nunc Christo pueri, dicente propheta.’
[1178] Rock, iii. 2. 214; Clément, 118; Grenier, 353; Martene, iii. 38. These writers add several references for the triduum or one or other of its feasts to those here given: e. g. Martene quotes on St. Stephen’s feast Ordinarium of Langres, ‘finitis vesperis fiunt tripudia’; Ordinarium of Limoges, ‘vadunt omnes ad capitulum, ubi Episcopus, sive praesens, sive absens fuerit, dat eis potum ex tribus vinis’; Ordinarium of Strasburg (†1364), ‘propinatur in refectorio, sicut in vigilia nativitatis.’
[1179] Martene, iii. 38 ‘tria festa, quae sequuntur, fiunt cum magna solemnitate et tripudio. Primum faciunt diaconi, secundum presbiteri, tertium pueri.’
[1180] Grenier, 353 ‘si festa [S. Stephani] fiant, ut consuetum est, a diaconis in cappis sericis ... fit statio in medio choro, et ab ipsis regitur chorus ... et fiant festa sicut docent libri’; and so for the two other feasts.
[1181] Martene, iii. 38 ‘cum in primis vesperis [in festo S. Stephani] ad illum cantici Magnificat versiculum Deposuit potentes perventum erat, cantor baculum locumque suum diacono, qui pro eo chorum regeret, cedebat’; and so on the other feasts.
[1182] Cf. p. 315.
[1183] Durr, 77. Here the sub-deacons shared in the deacons’ feast.
[1184] The Consuetudinarium of †1210 (Frere, Use of Sarum, i. 124, 223) mentions the procession of deacons after Vespers on Christmas day, but says nothing of the share of the priests and boys in those of the following days. The Sarum Breviary gives all three (Fasc. i. cols. cxcv, ccxiii, ccxxix), and has a note (col. clxxvi) ‘nunquam enim dicitur Prosa ad Matutinas per totum annum, sed ad Vesperas, et ad Processionem, excepto die sancti Stephani, cuius servitium committitur voluntati Diaconorum; et excepto die sancti Iohannis, cuius servitium committitur voluntati Sacerdotum; et excepto die sanctorum Innocentium, cuius servitium committitur voluntati Puerorum.’
[1185] York Missal, i. 20, 22, 23 (from fifteenth-century MS. D used in the Minster) ‘In die S. Steph. ... finita processione, si Dominica fuerit, ut in Processionali continetur, Diaconis et Subdiaconis in choro ordinatim astantibus, unus Diaconus, cui Praecentor imposuerit, incipiat Officium.... In die S. Ioann. ... omnibus Personis et Presbyteris civitatis ex antiqua consuetudine ad Ecclesiam Cathedralem convenientibus, et omnibus ordinate ex utraque parte Chori in Capis sericis astantibus, Praecentor incipiat Officium.... In die SS. Innoc. ... omnibus pueris in Capis, Praecentor illorum incipiat.’ There are responds for the ‘turba diaconorum,’ ‘presbyterorum’ or ‘puerorum.’
[1186] Lincoln Statutes, i. 290; ii. ccxxx, 552.
[1187] Gasquet, Old English Bible, 250.
[1188] Martene, iii. 40.
[1189] Ibid. iii. 39.
[1190] In his second decree of 1199 as to the feast of the Circumcision at Paris (cf. p. 276), Bishop Eudes de Sully says (P. L. ccxii. 73) ‘quoniam festivitas beati protomartyris Stephani eiusdem fere subiacebat dissolutionis et temeritatis incommodo, nec ita solemniter, sicut decebat et martyris merita requirebant, in Ecclesia Parisiensi consueverat celebrari, nos, qui eidem martyri sumus specialiter debitores, quoniam in Ecclesia Bituricensi patronum habuerimus, in cuius gremio ab ineunte aetate fuimus nutriti; de voluntate et assensu dilectorum nostrorum Hugonis decani et capituli Parisiensis, festivitatem ipsam ad statum reducere regularem, eumque magnis Ecclesiae solemnitatibus adnumerare decrevimus; statuentes ut in ipso festo tantum celebritatis agatur, quantum in ceteris festis annualibus fieri consuevit.’ Eudes de Sully made a donative to the canons and clerks present at Matins on the feast, which his successor Petrus de Nemore confirmed in 1208 (P. L. ccxii. 91). Dean Hugo Clemens instigated a similar reform of St. John’s day (see p. 276).
[1191] Martene, iii. 40; Grenier, 353, 412. The Ritual of Bishop Nivelon, at the end of the twelfth century, orders St. Stephen’s to be kept as a triple feast, ‘exclusa antiqua consuetudine diaconorum et ludorum.’
[1192] Schannat, iv. 258 (1316) ‘illud, quod ... causa devotionis ordinatum fuerat ... ut Sacerdotes singulis annis in festivitate Beati Iohannis Evangelistae unum ex se eligant, qui more episcopi illa die Missam gloriose celebret et festive, nunc in ludibrium vertitur, et in ecclesia ludi fiunt theatrales, et non solum in ecclesia introducuntur monstra larvarum, verum etiam Presbyteri, Diaconi et Subdiaconi insaniae suae ludibria exercere praesumunt, facientes prandia sumptuosa, et cum tympanis et cymbalis ducentes choreas per domos et plateas civitatis.’
[1193] At Rouen in 1445 the feast of St. John, held by the capellani, was alone in question. The chapter ordered (Gasté, 46) ‘ut faciant die festi sancti euangelistae Iohannis servicium divinum bene et honeste, sine derisionibus et fatuitatibus; et inhibitum fuit eisdem ne habeant vestes difformes, insuper quod fiat mensa et ponantur boni cantores, qui bene sciant cantare, omnibus derisionibus cessantibus.’ But in 1446 the feast of St. Stephen needed reforming, as well as that of St. John (A. Chéruel, Hist. de Rouen sous la Domination anglaise, 206); and in 1451 all three (Gasté, 47) ‘praefati Domini capitulantes ordinaverunt quod in festis solemnitatis Nativitatis Domini nostri Ihesu Christi proxime futuris, omnes indecencie et inhonestates consuete fieri in dedecus ecclesie, tam per presbyteros dyaconos quam pueros chori et basse forme, cessent omnino, nec sit aliquis puer in habitu episcopi, sed fiat servicium devote et honorifice prout in aliis festis similis gradus.’
[1194] C. of Toledo (1473), c. 19 (Labbé, xiii. 1460) ‘Quia vero quaedam tam in Metropolitains quam in Cathedralibus et aliis Ecclesiis nostrae provinciae consuetudo inolevit ut videlicet in festis Nativitatis Domini nostri Iesu Christi et sanctorum Stephani, Ioannis et Innocentium aliisque certis diebus festivis, etiam in solemnitatibus Missarum novarum dum divina aguntur, ludi theatrales, larvae, monstra, spectacula, necnon quamplurima inhonesta et diversa figmenta in Ecclesiis introducuntur ... huiusmodi larvas, ludos, monstra, spectacula, figmenta et tumultuationes fieri ... prohibemus.... Per hoc tam honestas repraesentationes et devotas, quae populum ad devotionem movent, tam in praefatis diebus quam in aliis non intendimus prohibere’; C. of Lyons (1566 and 1577), c. 15 (Du Tilliot, 63) ‘Es jours de Fête des Innocens et autres, l’on ne doit souffrir ès Églises jouer jeux, tragédies, farces, &c.’; cf. the Cologne statutes (1662) quoted on p. 352.
[1195] H. E. Reynolds, Wells Cathedral, 75 ‘Quod non sint ludi contra honestatem Ecclesiae Wellensis. Item a festo Nativitatis Domini usque ad octavas Innocentium quod Clerici Subdiaconi Diaconi Presbiteri etiam huius ecclesiae vicarii ludos faciant theatrales in ecclesia Wellensi et monstra larvarum introducentes, in ea insaniae suae ludibria exercere praesumunt contra honestatem clericalem et sacrorum prohibitionem canonum divinum officium multipliciter impediendo; quod de cetero in ecclesia Wellensi et sub pena canonica fieri prohibentes volumus quod divinum officium in festo dictorum sanctorum Innocentium sicuti in festis sanctorum consimilibus quiete ac pacifice absque quocunque tumultu et ludibrio cum devotione debita celebretur.’
[1196] Reynolds, op. cit. 87 ‘Prohibitio ludorum theatralium et spectaculorum et ostentationum larvarum in Ecclesia. Item, cum infra septimanam Pentecostes et etiam in aliis festivitatibus fiant a laicis ludi theatrales in ecclesia praedicta et non solum ad ludibriorum spectacula introducantur in ea monstra larvarum, verum etiam in sanctorum Innocentium et aliorum sanctorum festivitatibus quae Natale Christi secuntur, Presbyteri Diaconi et Subdiaconi dictae Wellensis ecclesiae vicissim insaniae suae ludibria exercentes per gesticulationem debacchationes obscenas divinum officium impediant in conspectu populi, decus faciant clericale vilescere quem potius illo tempore deberent praedicatione mulcere....’ The statute goes on to threaten offenders with excommunication.
[1197] F. C. Hingeston Randolph, Bishop Grandison’s Register, Part iii, p. 1213; Inhibicio Episcopi de ludis inhonestis. The bishop writes to all four bodies in identical terms. He wishes them ‘Salutem, et morum clericalium honestatem,’ and adds ‘Ad nostram, non sine gravi cordis displicencia et stupore, pervenit noticiam quod, annis praeteritis et quibusdam praecedentibus, in Sanctissimis Dominice Nativitatis, ac Sanctorum Stephani, Iohannis, Apostoli et Evangelistae, ac Innocencium Solempniis, quando omnes Christi Fideles Divinis laudibus et Officiis Ecclesiasticis devocius ac quiescius insistere tenentur, aliqui praedicte Ecclesie nostre Ministri, cum pueris, nedum Matutinis et Vesperis ac Horis aliis, set, quod magis detestandum est, inter Missarum Sollempnia, ludos ineptos et noxios, honestatique clericali indecentes, quia verius Cultus Divini ludibria detestanda, infra Ecclesiam ipsam inmiscendo committere, Divino timore postposito, pernicioso quarundam Ecclesiarum exemplo, temere praesumpserunt; Vestimenta et alia Ornamenta Ecclesie, in non modicum eiusdem Ecclesie nostre et nostrum dampnum et dedecus, vilium scilicet scenulentorumque (or scev.) sparsione multipliciter deturpando. Ex quorum gestis, seu risibus et cachinnis derisoriis, nedum populus, more Catholico illis potissime temporibus ad Ecclesiam conveniens, a debita devocione abstrahitur, set et in risum incompositum ac oblectamenta illicita dissolvitur; Cultusque Divinus irridetur et Officium perperam impeditur....’
[1198] On the Pastores cf. ch. xix. Gasté, 33, gives several Rouen chapter acts from 1449 to 1457 requiring them to officiate ‘cessantibus stultitiis et insolenciis.’ These orders and those quoted on p. 341 above were prompted by the Letter of the Paris theologians against the Feast of Fools and similar revels. In 1445 (or 1449) a committee was chosen ‘ad videndum et visitandum ordinationem ecclesiae pro festis Nativitatis Domini et deliberationes Facultatis Theologiae super hoc habitas et quod tollantur derisiones in ipsis fieri solitas.’
[1199] At Sarum a Constitutio of Roger de Mortival in 1324 (Dayman and Jones, Sarum Statutes, 52) forbade drinking when the antiphon ‘O Sapientia’ was sung after Compline on Dec. 16. John of Avranches (†1070) allowed for the feast of his ‘O’ at Rouen ‘unum galonem vini de cellario archiepiscopi,’ and the ‘vin de l’O’ was still given in 1377 (Gasté, 47). On these ‘Oes,’ sung by the great functionaries of cathedrals and monasteries, see E. Green, On the words ‘O Sapientia’ in the Kalendar (Archaeologia, xlix. 219); Cynewulf, Christ (ed. A. S. Cook), xxxv. Payments ‘cantoribus ad ludum suum’ or ‘ad’ or ‘ante natale’ appear in Durham accounts; cf. Finchale Priory ccccxxviii (Surtees Soc.,) and Durham Accounts, passim (Surtees Soc.). I do not feel sure what feast is here referred to.
[1200] Chérest, 49 sqq.
[1201] Ioannes Abrincensis, de Eccl. Offic. (P. L. cxlvii. 42) ‘Licet, ut in morte Domini, Te Deum et Gloria in excelsis et Alleluia in aliquot ecclesiis, ex more antiquo, omittantur; quia ut Christus occideretur tot parvuli occidi iubentur; et illis occisis fit mors Christi secundum aestimationem Herodis; tamen quia placuit modernis, placet et nobis ut cantentur’; cf. the passage from Belethus quoted on p. 336; also Honorius Augustodunensis, Gemma Animae, iii. 14 (P. L. clxxii. 646), and Martene, iii. 40.
[1202] Ordinarium of Rouen (fourteenth century) in Ducange, s.v. Kalendae; P. L. cxlvii. 155; Gasté, 35. On the Rouen feast cf. also Gasté, 48.
[1203] These chants are taken from Revelation, xiv. 3 ‘nemo poterat dicere canticum, nisi illa centum quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terra. Hi sunt, qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt. Hi sequuntur Agnum quocumque ierit.’ This passage is still read in the ‘Epistle’ at Mass on Holy Innocents’ day. Cf. the use of the same chants at Salisbury (Appendix M).
[1204] ‘Et tamdiu cantetur Deposuit potentes quod baculus accipiatur ab eo qui accipere voluerit.’
[1205] Ordinarium of Bayeux (undated) in Gasté, 37. On the Bayeux feast and its parvus episcopus or petit évêque cf. F. Pluquet, Essai sur Bayeux, 274.
[1206] ‘Dum perventum fuerit ad illum: Deposuit potentes, vadunt omnes ad medium ecclesiae et ibi qui in processione stant ordinate eumdem versum, episcopo inchoante, plures replicantes. Qui dum sic cantatur, offert ipse episcopus sociis suis de choro baculum pastoralem. Post multas itaque resumptiones dicti versus, revertuntur in chorum, Te Deum laudamus, si habent novum episcopum, decantantes, et ita canendo deducunt eum ad altare, et mitra sibi imposita et baculo cum capa serica, revertuntur in chorum, illo qui fuerat episcopus explente officium capellani, creato nihilominus novo cantore. Tunc chorus, si non fuerit ibi novus episcopus, vel novus episcopus qui baculum duxerit capiendum, cum suis sociis resumit a capite psalmum Magnificat, et sic cantant vesperas usque ad finem.’
[1207] Novus Ordinarius of Coutances (undated) in Gasté, 39.
[1208] ‘Post Matutinas conveniant omnes pueri ad suam tabulam faciendam, quibus licitum est maiores personas Ecclesiae minoribus officiis deputare. Diaconis et subdiaconis ordinatis, thuribula imponantur et candelabra maiora videlicet et minora. Episcopo vero, cantori et aliis canonicis aquam, manutergium, missale, ignem et campanam possunt imponere pro suae libito voluntatis. Nihil tamen inhonestum aut impertinens apponatur; antiquiores primi ponantur in tabula et ultimi iuniores.’
[1209] ‘Quo facto dicat [Episcopus] Deposuit. Statimque electus Episcopus, tradito sibi baculo pastorali a pueris ad altare praesentetur, et osculato altari in domum suam a dictis pueris deferatur. Et interim, finito tumultu, eat processio ad altare S. Thomae martyris.’
[1210] Rituale (fourteenth century) of Tours in Martene, iii. 39. There was a cantor puerorum as well as the episcopus. At second Vespers ‘quando Magnificat canitur, veniunt clericuli in choro cum episcopo habentes candelas accensas de proprio et quando Deposuit canitur, accipit cantor puerorum baculum, et tunc in stallo ascendunt pueri, et alii descendunt.’
[1211] Ducange, s. v. Kalendae.
[1212] ‘Omnes pueri et subdiaconi feriati, qui in numero dictorum Innocentium computantur.’
[1213] ‘Ipsa autem die de mane equitare habet idem episcopus Innocentium ad monasteria SS. Mansueti et Apri per civitatem transeundo in comitiva suorum aequalium, quibus etiam maiores et digniores personae dignitatum comitantur per se vel suos servitores et equos, et descendentes ad fores ecclesiarum praedictarum intonat unam antiphonam et dicit episcopus orationem, sibique debentur a quolibet monasteriorum eorundem xviij den. Tullenses, qui si illico non solvantur, possunt accipere libros vel vadia.’
[1214] ‘Cantatis eiusdem diei vesperis, episcopus ipse cum mimis et tubis procedit per civitatem cum sua comitiva, via qua fiunt generales processiones.’
[1215] ‘In crastino Innocentium, quo omnes vadunt per civitatem post prandium, faciebus opertis, in diversis habitibus, et si quae farsae practicari valeant, tempore tamen sicco, fiunt in aliquibus locis civitatis, omnia cum honestate.’ Another passage, referring more generally to the feast, has ‘Fiunt ibi moralitates vel simulacra miraculorum cum farsis et similibus ioculis, semper tamen honestis.’
[1216] ‘In octavis Innocentium rursus vadit episcopus cum omni comitiva sua in habitibus suis ad ecclesiam B. Genovefae, ubi cantata antiphona de ipsa virgine cum collecta, itur ad domum parochialem eius ecclesiae vel alibi, ubi magister et fratres domus Dei, quibus ipsa ecclesia est unita, paraverint focapam unam, poma, nuces, &c. ad merendam oportuna; et ibi instituuntur officiarii ad marencias super defectibus aut excessibus in officio divino per totum annum commissis.’
[1217] ‘Fit ... assignatio post coenam diei Innocentium; ita quod is qui illa die festum peregit, gratias refert episcopo et toti comitivae, ac excusari petit, si in aliquo defecit; et finaliter pileum romarini vel alterius confectionis floreum exhibet ipsi episcopo, ut tradat canonico in receptione sequenti constituto ad futurum annum ipsum festum agendum.’ Cf. the bouquets at the ‘defructus’ (p. 324).
[1218] ‘Si autem facere contemneret adveniente festo, suspenderetur cappa nigra in raustro medio chori, et tamdiu ibi maneret in illius vituperium, quamdiu placeret subdiaconis feriatis et pueris chori; et in ea re non tenerentur nobis capitulo obedire.’
[1219] Amiens: Rigollot, 13 and passim; cf. p. 339.
[1220] St. Quentin: Rigollot, 32; Grenier, 360.
[1221] Senlis: Rigollot, 26; Grenier, 360.
[1222] Soissons: Matton, Archives de Soissons, 75.
[1223] Roye: Rigollot, 33; Grenier, 359.
[1224] Peronne: Rigollot, 34; Grenier, 359, 413.
[1225] Rheims: Rigollot, 50; Petit de Julleville, Rép. Com. 348; Marlot, Hist. de Rheims, ii. 266. In 1479 the chapter undertook the expense, ‘modo fiat sine larvis et strepitu tubicinis, ac sine equitatione per villam.’ Martene, iii. 40, says that there is no trace of any of the triduum ceremonies in the early thirteenth-century Rheims Ordinarium.
[1226] Brussels: Laborde, Ducs de Bourgogne, ii. 2. 286 ‘[1378] Item xxi decembris episcopo scholarium sanctae Gudilae profecto Sancti Nycolay quod scholares annuatim faciunt 1¹⁄₂ mut[ones].’
[1227] Lille: E. Hautcœur, Hist. de Saint-Pierre de Lille, ii. 217, 223. On June 29, 1501, Guillemot de Lespine ‘trépassa évêque des Innocens.’ His epitaph is in the cloister gallery (Hautcœur, Doc. liturg. de S. P. de Lille, 342).
[1228] Liège: Rigollot, 42; Dürr, 82. A statute of 1330 laid the expense on the last admitted canon ‘nisi canonicus scholaris sub virga existens ipsum exemerit.’
[1229] Laon: Rigollot, 21; Grenier, 356, 413; C. Hidé, Bull. de la Soc. acad. de Laon, xiii. 122; E. Fleury, Cinquante Ans de Laon, 52. A chapter act of 1546 states that the custom of playing a comedy at the election of the Boy Bishop on St. Eloi’s day (Dec. 1) has ceased. The Mass is not to be disturbed, but ‘si les escoliers veulent faire un petit discours, il seroit entendu avec plaisir.’
[1230] Troyes: T. Boutiot, Hist. de Troyes, iii. 20.
[1231] Mans: Gasté, 43; Julleville, Les Com. 38.
[1232] Bourges: Martene, iii. 40.
[1233] Châlons-sur-Saône: Du Tilliot, 20; C. Perry, Hist. de Châlons (1659), 435.