| The letter u, |
—inning or ending a word, is sounded like oo, or the French ou, thus: Uchungu—Ouchungou, or Oochungoo. |
| — ” a, |
whether at the commencement, middle, or termination of a word, sounds like ah, thus: Asama, or Ahsahmah. |
| — ” e, |
either commencing or terminating a word, as in the Yoruba word éwuré, sounds like ehwureh. |
| ” — i, |
when beginning a word, as in the Kinyamwezi term ifisi, sounds like i in the English words if, is, it, in, ill; when it terminates the word, i has the shortened sound of ee; thus, ifisi, with a phonetical exactitude, would be spelled ifeesee. |
The consonant M used as a prefix, as in Mtu, has a shortened sound of Um.
The South African colonists, I observe, invariably spell this abbreviated sound
as Um, as in Umtata, Umgeni, Umzila, which travellers in Equatorial Africa
would spell Mtata, Mgeni, Mzila.
The prefix Ki, as in Ki-Swahili or Ki-Sagara, denotes language of Swahili or
Sagara. The prefix U represents country; Wa, a plural, denoting people; M,
singular, for a person, thus:—
| U—Sagara. |
Country of Sagara. |
| |
|
| Wa—Sagara. |
People of Sagara. |
| |
|
| M—Sagara. |
A person of Sagara. |
| |
|
| Ki—Sagara. |
Language of Sagara, or after the custom, manner, or style of Sagara, as English stands in like manner for anything relating to England. |
|
| English. |
Ki-Swahili. |
Ki-Sagara. |
Ki-Gogo. |
Ki-Nyamwezi. |
Ki-Sukuma. |
Ki-Nyambu. |
Ki-Ganda. |
| One |
moyyi |
mwe |
limonga |
solo |
limo |
nyimo |
emu |
| Two |
mbiri |
wawiri |
megeteh |
biri |
iwiri |
ziviri |
mbiri |
| Three |
tato |
watato |
madato |
tato |
idato |
sato |
sato |
| Four |
ena |
ena |
maena |
ena |
ena |
nyineh |
nya |
| Five |
tano |
tano |
mahano |
tano |
tano |
nysano |
tano |
| Six |
seta |
seta |
tandato |
mkaga |
tandato |
mkaga |
mkaga |
| Seven |
saba |
mfungati |
mpungata |
musamvu |
mpungati |
musamvu |
musamvu |
| Eight |
nani |
minana |
mnani |
mnaneh |
nani |
mnana |
mnana |
| Nine |
kenda |
kenda |
mikenda |
sienda |
kenda |
mwenda |
mwenda |
| Ten |
kumi |
kumi |
kumi |
ikumi |
ikumi |
chumi |
kumi |
| Eleven |
kumi na moyyi |
kumi na mwe |
kumi na monga |
kumi na imwe |
kumi na limo |
. . |
kumi n’emu |
| Twelve |
kumi na mbiri |
kumi na awiri |
kumi na megeteh |
kumi na wiri |
kumi ne wiri |
. . |
kumi n’mbiri |
| Thirteen |
kumi na tato |
kumi na watato |
kumi na madato |
kumi na sato |
kumi ne idato |
. . |
kumi na sato |
| Fourteen |
kumi na ena |
kumi na ena |
kumi na maena |
kumi na ind |
kumi na ena |
. . |
kumi na n’ya |
| Fifteen |
kumi na tano |
kumi na tano |
kumi na mahano |
kumi ni tano |
kumi ni tano |
. . |
kumi na tano |
| Sixteen |
kumi na seta |
kumi na seta |
kumi na tandato |
kumi na mukaga |
kumi na tandato |
. . |
kumi na mkaga |
| Seventeen |
kumi na saba |
kumi na fungati |
kumi na mpungata |
kumi na musamvu |
kumi na mpungati |
. . |
kumi na musamvu |
| Eighteen |
kumi na nani |
kumi na minana |
kumi na mnana |
kumi na mnaneh |
kumi ni nani |
. . |
kumi na mnana |
| Nineteen |
kumi na kenda |
kumi na kenda |
kumi na kenda |
kumi na sienda |
kumi na kenda |
. . |
kumi na mwenda |
| Twenty |
makumi-mawiri |
mirongo-nawiri |
makumi-megeteh |
makumi-awiri |
makumi-awiri |
machumi-nawiri |
kumi na wiri |
| Thirty |
makumi-matato |
mirongo-midato |
kumi megeteh na monga |
makumi-asato |
makumi-adato |
. . |
kumi asato |
| Forty |
makumi-maena |
mirongo-maena |
kumi megeteh na megeteh |
makumi-aena |
makumi aena |
. . |
kumi aana |
| Fifty |
makumi-matano |
mirongo-mitano |
kumi megeteh na madata |
makumi-atano |
makumi atano |
. . |
kumi atano |
| Sixty |
makumi-seta |
mirongo-seta |
makumi-tandato |
makumi-mkaga |
makumi atandato |
. . |
n’kaga |
| Seventy |
makumi-saba |
mirongo-fungati |
makumi-mpungata |
makumi-musamu |
pungati |
. . |
samvu |
| Eighty |
makumi-manani |
mirongo-minana |
makumi-mnana |
makumi-munaneh |
na minani |
. . |
kinana |
| Ninety |
makumi-kenda |
mirongo-kenda |
makumi-n’kenda |
makumi-sienda |
na kenda |
. . |
kenda |
| Hundred |
mia |
mirongo-kumi |
igana |
igana |
igana |
igana |
kikumi |
| Man |
mtu |
mutu |
muntu |
muntu |
munhu |
muntu |
muntu |
| Woman |
mwana-mke |
mdereh |
mchekuru |
mukima |
kima |
mukazi |
m’kazi |
| Cow |
n’gombe |
n’gombe |
n’gombe |
n’gombe |
n’gombe |
ente |
n’te |
| Dog |
m’bwa |
suku |
dibwa |
m’bwa |
m’bwa |
m’bwa |
m’bwa |
| Goat |
m’buzi |
mpeneh |
mpeneh |
m’buzi |
m’buri |
m’buzi |
n’buzi |
| Sheep |
kondoe |
nhoro |
n’koro |
kolo |
n’holo |
ntama |
n’diga |
| Foot |
m’gu |
wyu |
kigereh |
lugeri |
lugeri |
kirengi |
kigeri |
| Finger |
kidori |
kidori |
kahla |
liala |
liala |
rukumu |
n’garu |
| Head |
kichwa |
mutwi |
litwe |
itwe |
m’twe |
mutwe |
m’twe |
| Stool |
kiti |
ligoda |
kigoda |
iteweh |
isumbi |
ntewi |
n’tewi |
| Box |
b’weta |
.. |
mtundu |
iweta |
iweta |
terekero |
bweta |
| Canoe |
m’tumbwi |
.. |
.. |
bwato |
wato |
amato |
ryato |
| Paddle |
kafi |
.. |
.. |
msaha |
ngyehi |
ngassi |
n’kassi |
| Tree |
m’ti |
mutti |
biki |
mutti |
m’ti |
mutti |
mutti |
| House |
niumba |
niumba |
n’ganda |
numba |
numba |
enshu |
myu |
| Arrow |
m’shari |
muvi |
n’songa |
wambi |
songa |
mwambi |
kasari |
| Gourd |
kibuyu |
nhungu |
toma |
sikondo |
suha |
kisisi |
kitta |
| Knife |
kisu |
magi |
mwereh |
keri |
lushu |
mwiyu |
kambi |
| Bow |
uta or mpindi |
uta |
pindi |
utta |
uta |
uta |
mtego |
| Spear |
m’kuki |
mgoha |
mgoha |
sumo |
kima |
ichumo |
fumo |
| Chicken |
kuku |
nguku |
nguku |
koko |
ngoko |
enguku |
n’koko |
| Pool |
ziwa |
didimazi |
irambo |
iziwa |
irambo |
kesero |
kidiwa |
| Small Lake |
kiziwa |
.. |
.. |
.. |
.. |
.. |
kiyanja-anja |
| Large Lake |
ziwa |
ziwa |
.. |
irambo |
niyanza |
niyanja |
nyanja ngazi |
| River |
m’toni |
m’korongo |
mongo |
mongo |
mongo |
hamuga |
mug-ga |
| Water |
maji |
maji |
marenga |
minzi |
minzi |
madzi |
mazi |
| Fire |
moto |
moto |
moto |
muriro |
moto |
muriro |
muriro |
| Air |
baridi |
mbeho |
mbeho |
mtaka |
mbeho |
rugoiye |
mpewo |
| Smoke |
moshi |
mosi |
liosh |
lionsi |
liochi |
moshi |
mukka |
| Sun |
jiwa |
jiwa |
izuwa |
iziowa |
rimi |
enzuwa |
njiwa |
| Moon |
mwezi |
mrengi |
mrengi |
mwezi |
mwezi |
hwezi |
mwezi |
| Stars |
niota |
nirezi |
ntondwa |
sonda |
sonda |
.. |
m’yenyi |
| Sky |
wingu |
vundeh |
vundeh |
irundi |
irundeh |
vireh |
bireh |
| Rain |
mvuhha |
mvula |
tonya |
mvula |
mbula |
enzura |
nkuva |
| Lion |
simba |
simba |
simba |
simba |
simba |
ntari |
porogoma |
| Leopard |
chuwi |
chuwi |
nsuwi |
ngwi |
suwi |
engo |
ngo |
| Hyena |
fisi |
visi |
biti |
ifisi |
iviti |
mpisi |
mpisi |
| Fish |
sumaki |
somba |
chomba |
somba |
somba |
nswi |
chakulira |
| Meat |
nyama |
nyama |
nyama |
nama |
nama |
ehnyama |
nyama |
| Bird |
ndegeh |
ndegeh |
ndegeh |
noni |
noni |
kihungu |
nyonni |
| Country |
in-chi |
kirunga |
hasi |
siaro |
chalo |
itaka |
ikaro |
| Mountain |
mlima |
kigongo |
itunda |
itunda |
itunda |
arusosyi |
rusosyi |
| Hill |
kirima |
kirima |
kigongo |
vigongo |
vigongo |
kavanga |
kusosyi |
| Plain |
bondeh, |
. . |
. . |
. . |
. . |
. . |
. . |
| |
or m’buga |
ruanja |
nika |
miwondeh |
mbuga |
ruweyah |
rusenyi |
| Food |
chakula |
ugali |
uhemba |
ugali |
ugali |
vyakulya |
mer-reh |
| Stick |
fimbo |
m’hando |
mranga |
muranga |
mlanga |
n’koni |
muggo |
| Cloth |
n’guo |
suke |
mwenda |
mwenda |
mwenda |
mwenda |
rugoyi |
| Potatoes |
viazzi |
mhoka |
niumbu |
kafu |
numbu |
vijumba |
rumondeh |
| Banana |
n’dizi |
n’howo |
matokeh |
matokeh |
madogeh |
kitokeh |
tokeh |
| Salt |
chumvi |
munyu |
munyu |
mwenu |
munu |
munyu |
munyu |
| Flour |
oonga |
usagi |
usagi |
ufuma |
usu |
usu |
nsano |
| Farm |
shamba |
mugunda |
mlegeheh |
migunda |
m’gunda |
dimiro |
rusuko |
| Road |
injia |
njia |
njira |
n’zira |
n’zira |
muhanda |
kuvo |
| Stone |
jiweh |
dibwé |
dibwé |
igwé |
iweh |
ivareh |
jinja |
| Island |
kisiwa |
. . |
. . |
. . |
. . |
kizinga |
kisinga |
| Eye |
gicho |
gicho |
diso |
diso |
diso |
riso |
diso |
| Nose |
pua |
pua |
mpula |
nindo |
nindo |
nindo |
nindo |
| Mouth |
kinwa |
lulaka |
kinwa |
mulomo |
m’lomo |
amunwa |
kamwa |
| Teeth |
jino |
meno |
meno |
lino |
lino |
hamyeno |
dinyo |
| Lips |
m’domo |
mulomo |
m’lomo |
mulomo |
iromo |
minwa |
mumwa |
| Ears |
muskio |
gutwi |
makutu |
matwi |
matwi |
matwi |
kutu |
| Hair |
n’yuweri |
n’weri |
muwiri |
misasi |
uvwiri |
hysokeh |
ruviri |
| Tongue |
urimi |
lulimi |
lulimi |
lulimi |
ulimi |
harurimi |
dlimi |
| Hand |
m’kono |
ganja |
muoko |
kuoko |
kono |
akibatu |
kibatu |
| Hide |
ngozi |
kwaru |
nchingo |
ndiri |
diri |
ruhu |
diva |
| Leaf |
jani |
jani |
mahanzi |
mawasi |
maswa |
ikivavi |
karagara |
| Day |
mchana |
hamisi |
kinguru |
siku |
siku |
musana |
misana |
| Night |
usiku |
kiro |
kiro |
ufuku |
uziku |
chiro |
kiro |
| Walk |
kutembea |
kudowara |
kudowala |
kwiumba |
kwiumba |
kuvunga |
kuchara |
| Run |
kukimbia |
kutijia |
kumaaka |
kwiruka |
kupera |
kwiruka |
kuduna |
| Jump |
kuruka |
kujumha |
. . |
kuguluka |
kuguluka |
yaguruka |
kuvuka |
| Sleep |
kulala |
kugona |
kugona |
kulala |
kulala |
kuviyama |
kwevaka |
| Dream |
ku-otta |
njozi |
nalota |
nalotera |
nalotera |
narosereh |
kulota |
| Darkness |
jiza |
finji |
kutitu |
lizima |
giti |
kwagwiteh |
kizi-kiza |
| Thanks |
kushukuru |
. . |
. . |
. . |
. . |
nepanzi |
twiyanzi |
| Father |
baba |
baba |
tata |
tata |
bava |
tata |
kitangi |
| Mother |
mama |
mye-yi |
ya ya |
mayu |
mayu |
maweh |
n’yabo |
| Brother |
ndugu |
ndugu |
ndugu |
ndugu |
ndugu |
mrumuna |
mganda |
| Dead |
kufa |
usira |
sakapa |
kufwa |
kufwa |
akavireh |
afudeh |
| No |
akuna |
kuduhu |
kuliza |
wengo |
kuduhu |
nangu |
nedda |
| Yes |
ndio |
mboga |
vivyo |
kwa-kwené |
osheneh |
mpaho |
botyo |
| Good day |
yambo |
mbukwa |
mbukwa |
uhoro |
mwadira, or |
usivireji, or |
utyano |
| |
. . |
. . |
. . |
. . |
angaruka |
mirembe |
. . |
These seven columns are original, collected by myself.
|
| English. |
Ki-Jiji. |
Ki-Guha. |
West Manyema. |
Marungu, Urungu, Uemba, and Ufipa. |
Ki-Bisa. |
Interior Unyoro. |
East Manyema. |
| One |
mwé |
imo |
omosa |
kimwé |
imo |
chimwé |
jumo |
| Two |
wawiri |
wawiri |
babiri |
fiwiri |
siviri |
biri |
mabiri |
| Three |
watatu |
wasato |
wasato |
vitato |
sitato |
asato |
basatua |
| Four |
wa-ena |
waana |
wanachi |
vineh |
sineh |
ina |
bana |
| Five |
wa-tano |
wa-tano |
watano |
vitano |
sisano |
itano |
batano |
| Six |
watandatu |
mutanda |
mutuba |
vitandato |
mtanda |
mkaga |
mutuwa |
| Seven |
ndwi |
musambo |
musambo |
mtanda |
mfungati |
musanju |
musambo |
| Eight |
minani |
muwanda |
muhanda |
mnaneh |
kinani |
mnana |
mu-anda |
| Nine |
kienda |
kitema |
ketema |
kampusyo |
mwenda |
mwenda |
kitema |
| Ten |
wachumi |
kumi |
ikumi |
sumi |
irikumi |
ichumi |
nikumi |
| Eleven |
chumi na mwé |
. . |
ikumi na nundomo |
. . |
ikumi narrimo |
ichumi na rimo |
kumi na yumo |
| Twelve |
chumi na wiri |
. . |
ikumi na wawiri |
. . |
kumi na subiri |
ichumi na ziviri |
kumi na wawiri |
| Thirteen |
chumi na watatu |
. . |
ikumi na wasato |
. . |
kumi na sitato |
ichumi na isato |
kumi na wasato |
| Fourteen |
. . |
. . |
ikumi na wanachi |
. . |
kumi na sineh |
ichumi na ina |
kumi na wana |
| Fifteen |
. . |
. . |
ikumi na watano |
. . |
kumi na sisano |
ichumi na itano |
kumi na watano |
| Sixteen |
. . |
. . |
ikumi na mutuba |
. . |
kumi na mtanda |
ichumi na mkaga |
kumi na mtuwa |
| Seventeen |
. . |
. . |
ikumi na musambo |
. . |
kumi na fungati |
ichumi na musanju |
kumi na musambo |
| Eighteen |
. . |
. . |
ikumi na muhanda |
. . |
kumi na kinani |
ichumi na mnana |
kumi na muanda |
| Nineteen |
. . |
. . |
ikumi na kitema |
. . |
kumi na mwenda |
ichumi na mwenda |
kumi na kitema |
| Twenty |
. . |
makumi mawiri |
makumi awiri |
. . |
a makumi naviri |
makumi awiri |
makumi-awari |
| Thirty |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi yatato |
makumi asato |
. . |
| Forty |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi maena |
. . |
. . |
| Fifty |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi amasano |
. . |
. . |
| Sixty |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi mtanda |
. . |
. . |
| Seventy |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi fungati |
. . |
. . |
| Eighty |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumi ukumaneh-ukumaneh |
. . |
. . |
| Ninety |
. . |
. . |
. . |
. . |
a makumimakumi mwenda |
. . |
. . |
| Hundred |
igana |
lukama |
lukama |
. . |
ikikumi |
igana |
lukama |
| Man |
muntu |
muntu |
mundu |
muntu |
muntu |
muntu |
mbandu |
| Woman |
m’goreh |
m’kazyana |
mkazi |
mwanakazi |
mwanakazi |
mkazi |
mkazi |
| Cow |
inka |
. . |
n’gombé |
vingombé |
ingombé |
n’té |
n’gombé |
| Dog |
m’bwa |
imbwa |
imbwa |
kabwa |
kabwa |
m’bwa |
imbwa |
| Goat |
m’peneh |
mbusi |
m’buzi |
m’buzi |
m’buzi |
m’buri |
mbuzi |
| Sheep |
n’tama |
mkoko |
mkoko |
mikoko |
impanga |
n’tama |
mukoko |
| Foot |
maguru |
kuguru |
maholu |
magassa |
amoru |
virengi |
ma-ulu |
| Finger |
urutoké |
minwé |
misani |
kiara |
munwé |
rukumu |
minwé |
| Head |
mutwé |
kitwi |
mutwi |
kitwé |
mutwé |
mutwi |
muswé |
| Stool |
n’teweh |
kiwala |
kibara |
n’teweh |
kipuna |
antewi |
kikala |
| Box |
. . |
. . |
kirindo |
n’fua |
. . |
terekera |
kirindo |
| Canoe |
uwato |
mbwato |
bwato |
uwato |
bwato |
awato |
wato |
| Paddle |
magefi |
magafi |
ngafi |
mikingi |
inkafi |
n’kassi |
ngafi |
| Tree |
iwitti |
mutti |
mutti |
fimutti |
umutti |
ekiti |
mutyo |
| House |
nzu |
sibo |
ndabu |
nganda |
nganda |
enzu |
kendeh |
| Arrow |
myambi |
misari |
masoma |
mifwi |
mufwi |
mwambi |
masoma |
| Gourd |
kisawo |
kiasa |
kiasa |
nsupa |
nsupa |
kisisi |
kisawa |
| Knife |
n’tambi |
luheté |
rubahu |
mwereh |
mwereh |
kyeyu |
luweteh |
| Bow |
muwheto |
utawako |
uta |
uta |
uvuta |
mtego |
butta |
| Spear |
chumo |
fumu |
itumo |
fumo |
ifumo |
chumo |
fumu |
| Chicken |
n’koko |
n’guku |
n’goko |
n’goko |
ingoko |
engoko |
solo |
| Pool |
kitanga |
kiziwa |
kiziwa |
kirambi |
kirambeh |
viasero |
kiziwa |
| Small Lake |
kitanga |
. . |
. . |
. . |
. . |
. . |
. . |
| Large Lake |
tanganika |
nduyi |
luchi |
kimumana |
umumana |
niyanza |
lugi |
| River |
mugezi |
mututo |
luchi |
mulonga |
muronga |
hamwiga |
amema |
| Water |
na-mazi |
mema |
machi |
amenzi |
amenzi |
mansi |
mema |
| Fire |
muchanwa |
muriro |
tuya |
muriro |
muriro |
muriro |
muriro |
| Air |
mbeho |
masika |
masika |
ukupema |
ukupema |
vikoi |
masika |
| Smoke |
numusi |
mosi |
muki |
ikiunsi |
ikunzi |
mwika |
mozi |
| Sun |
izuwa |
yuwa |
juwa |
akazua |
akasua |
rizowa |
muninya |
| Moon |
ukwezi |
mwesi |
sungi |
mwezi |
mwezi |
kwezi |
mwango |
| Stars |
masata |
kangemo gemo |
kangamina |
ntanda |
intanda |
hamunyoni |
kangumina |
| Sky |
ijuru |
yulu |
ijulu |
mavimbi |
mavimbi |
haruguru |
nikuni |
| Rain |
mvula |
vula |
mbula |
infula |
n’fula |
enzula |
vula |
| Lion |
n’tari |
ntambwé |
ndambwé |
msimba |
kalamo |
ntari |
ndambwi |
| Leopard |
ngwé |
ningé |
ingwé |
kabwima |
mbwiri |
engo |
ningwi |
| Hyena |
fisi |
kimbwi |
kimbwi |
kimbwi |
ikimbwi |
mpissi |
gimbwi |
| Fish |
nsiwi |
nyama na mema |
nyama-chi machi |
isawi |
nswi |
nchwi |
nyama na mema |
| Meat |
nyama |
nyama |
nyama |
inama |
inama |
nyama |
nyama |
| Bird |
nzewa |
nkoni |
koni |
fioni |
ifijoni |
kinoni |
tuni |
| Country |
insi |
mwaro |
musengeh |
ikaro |
ikaro |
ensi |
kibaro |
| Mountain |
musosyi |
ninguru |
ngulu |
mpiri |
urupiri |
arusosyi |
ulyangulu |
| Hill |
musosyi |
mutenda |
mukuna |
utupiri |
utulima |
akasosyi |
ulyanngongo |
| Plain |
nika |
lungu |
kungu |
mwirungu |
mwirungu |
aruseni |
lilungu |
| Food |
viribwa |
viriasi |
viribwa |
uwali |
ubwari |
vyakulya |
virivwa |
| Stick |
n’koni |
kakoi |
fimbo |
kamama |
uwembea |
n’koni |
miti |
| Cloth |
mwenda |
mariwa |
kiramba |
nsaro |
nsaro |
mienda |
nguo |
| Potatoes |
virumbu |
virumbu |
kasenga |
ifiumbu |
ifiumbu |
vitakuli |
bihama |
| Banana |
tokeh |
matokeh |
n’doso |
mikondeh |
mikondeh |
kitokeh |
ma-ondeh |
| Salt |
munyu |
munyu |
musiki |
mikereh |
mikeri |
munyu |
mungwa |
| Flour |
nfu |
ushyeh |
bunga |
uvunga |
uvunga |
buro |
vunga |
| Farm |
mrima |
mavala |
ishio |
mavala |
amavala |
hanimiro |
makunda |
| Road |
njira |
inchira |
injila |
munsira |
inzira |
muhanda |
munzira |
| Stone |
iwuyeh |
dibwé |
dibwé |
iribwé |
iribwé |
ivari |
mabwé |
| Island |
kirira |
. . |
. . |
kisera |
kisinziri |
. . |
. . |
| Eye |
amaso |
liso |
diso |
amenso |
irinso |
hariso |
meso |
| Nose |
izulu |
mohembé |
mohembé |
mona |
umona |
hanindo |
muwembeh |
| Mouth |
kanwa |
kukanwa |
kanwa |
akanwa |
akanwa |
hamunwa |
kanywa |
| Teeth |
amenyo |
meno |
mino |
ameno |
ameno |
hamano |
meno |
| Lips |
munwa |
miromo |
molomo |
miromo |
mulomo |
hamuromo |
mulomo |
| Ears |
ugutwi |
makutwi |
magutwi |
amatwi |
amatwi |
amatwi |
makusweh |
| Hair |
uzwiri |
n’yuweri |
suki |
musisi |
musisi |
isokeh |
n’weli |
| Tongue |
uru-rimi |
ulim |
lulimi |
ululimi |
ulurimi |
harurimi |
durimi |
| Hand |
kiganza |
m’kono |
maboko |
minwé |
amaboko |
haruwatu |
maboko |
| Hide |
muwiri |
kisewa |
kesewa |
kiganda |
impapa |
haru |
kisewa |
| Leaf |
muvavi |
mejani |
gani |
mavula |
ifijani |
ikivavi |
tubizi |
| Day |
izuwa |
juwa |
juwa |
chingulo |
akazua |
m’sana |
juwa |
| Night |
uchugo |
ufuku |
utu |
uvusiku |
avasiku |
hakiro |
mufuku |
| Walk |
kugenda |
mukwenda |
kwenda |
kwangala |
kutandala |
kuunga |
kusumuka |
| Run |
asimba |
washuka |
lubilu |
uriviro |
uriviro |
eyeruka |
luvilo |
| Jump |
mkwiruka |
kutambuka |
kusuluka |
kiruka |
ukukiruka |
uguruka |
watambuka |
| Sleep |
alaly-yeh |
nakarala |
kusama |
kusendama |
kusendama |
kuvyama |
jenala-eanga |
| Dream |
kulota |
kulota |
kulota |
viroto |
viroto |
ndosireh |
falota |
| Darkness |
. . |
mufito |
ikunyi |
nfinsi |
nfinsi |
liala ula |
nikunyi |
| Thanks |
wakora |
ki-ini |
chuwo, wodoko |
nyikuta |
nyikuta |
wiansi |
ngahyi |
| Father |
data |
tutu |
ntata |
tata |
tata |
tata |
nitutu |
| Mother |
mama |
nana |
nené |
yangu |
ma-yo |
maweh |
yeh-yi |
| Brother |
mwen-eweh |
mukingu wami |
motaaneh |
mwyeki |
munangi |
munu muna |
mwina |
| Dead |
afwieh |
akufa |
kukwa |
infwa |
ukufa |
iwafwa |
wafwa |
| No |
atayeh |
a-ha |
kusikiendo |
yo |
tapari |
n’ga |
utoko |
| Yes |
ayé |
eh |
wowo |
eh |
eh |
niho |
eh |
| Good day |
. . |
ayu-muga |
bakwenu |
mapola |
mapola |
ulije-liota |
utengo |