The letter u, —inning or ending a word, is sounded like oo, or the French ou, thus: Uchungu—Ouchungou, or Oochungoo.
— ” a, whether at the commencement, middle, or termination of a word, sounds like ah, thus: Asama, or Ahsahmah.
— ” e, either commencing or terminating a word, as in the Yoruba word éwuré, sounds like ehwureh.
” — i, when beginning a word, as in the Kinyamwezi term ifisi, sounds like i in the English words if, is, it, in, ill; when it terminates the word, i has the shortened sound of ee; thus, ifisi, with a phonetical exactitude, would be spelled ifeesee.

The consonant M used as a prefix, as in Mtu, has a shortened sound of Um. The South African colonists, I observe, invariably spell this abbreviated sound as Um, as in Umtata, Umgeni, Umzila, which travellers in Equatorial Africa would spell Mtata, Mgeni, Mzila.


The prefix Ki, as in Ki-Swahili or Ki-Sagara, denotes language of Swahili or Sagara. The prefix U represents country; Wa, a plural, denoting people; M, singular, for a person, thus:—

U—Sagara. Country of Sagara.
   
Wa—Sagara. People of Sagara.
   
M—Sagara. A person of Sagara.
   
Ki—Sagara. Language of Sagara, or after the custom, manner, or style of Sagara, as English stands in like manner for anything relating to England.
English. Ki-Swahili. Ki-Sagara. Ki-Gogo. Ki-Nyamwezi. Ki-Sukuma. Ki-Nyambu. Ki-Ganda.
One moyyi mwe limonga solo limo nyimo emu
Two mbiri wawiri megeteh biri iwiri ziviri mbiri
Three tato watato madato tato idato sato sato
Four ena ena maena ena ena nyineh nya
Five tano tano mahano tano tano nysano tano
Six seta seta tandato mkaga tandato mkaga mkaga
Seven saba mfungati mpungata musamvu mpungati musamvu musamvu
Eight nani minana mnani mnaneh nani mnana mnana
Nine kenda kenda mikenda sienda kenda mwenda mwenda
Ten kumi kumi kumi ikumi ikumi chumi kumi
Eleven kumi na moyyi kumi na mwe kumi na monga kumi na imwe kumi na limo . . kumi n’emu
Twelve kumi na mbiri kumi na awiri kumi na megeteh kumi na wiri kumi ne wiri . . kumi n’mbiri
Thirteen kumi na tato kumi na watato kumi na madato kumi na sato kumi ne idato . . kumi na sato
Fourteen kumi na ena kumi na ena kumi na maena kumi na ind kumi na ena . . kumi na n’ya
Fifteen kumi na tano kumi na tano kumi na mahano kumi ni tano kumi ni tano . . kumi na tano
Sixteen kumi na seta kumi na seta kumi na tandato kumi na mukaga kumi na tandato . . kumi na mkaga
Seventeen kumi na saba kumi na fungati kumi na mpungata kumi na musamvu kumi na mpungati . . kumi na musamvu
Eighteen kumi na nani kumi na minana kumi na mnana kumi na mnaneh kumi ni nani . . kumi na mnana
Nineteen kumi na kenda kumi na kenda kumi na kenda kumi na sienda kumi na kenda . . kumi na mwenda
Twenty makumi-mawiri mirongo-nawiri makumi-megeteh makumi-awiri makumi-awiri machumi-nawiri kumi na wiri
Thirty makumi-matato mirongo-midato kumi megeteh na monga makumi-asato makumi-adato . . kumi asato
Forty makumi-maena mirongo-maena kumi megeteh na megeteh makumi-aena makumi aena . . kumi aana
Fifty makumi-matano mirongo-mitano kumi megeteh na madata makumi-atano makumi atano . . kumi atano
Sixty makumi-seta mirongo-seta makumi-tandato makumi-mkaga makumi atandato . . n’kaga
Seventy makumi-saba mirongo-fungati makumi-mpungata makumi-musamu pungati . . samvu
Eighty makumi-manani mirongo-minana makumi-mnana makumi-munaneh na minani . . kinana
Ninety makumi-kenda mirongo-kenda makumi-n’kenda makumi-sienda na kenda . . kenda
Hundred mia mirongo-kumi igana igana igana igana kikumi
Man mtu mutu muntu muntu munhu muntu muntu
Woman mwana-mke mdereh mchekuru mukima kima mukazi m’kazi
Cow n’gombe n’gombe n’gombe n’gombe n’gombe ente n’te
Dog m’bwa suku dibwa m’bwa m’bwa m’bwa m’bwa
Goat m’buzi mpeneh mpeneh m’buzi m’buri m’buzi n’buzi
Sheep kondoe nhoro n’koro kolo n’holo ntama n’diga
Foot m’gu wyu kigereh lugeri lugeri kirengi kigeri
Finger kidori kidori kahla liala liala rukumu n’garu
Head kichwa mutwi litwe itwe m’twe mutwe m’twe
Stool kiti ligoda kigoda iteweh isumbi ntewi n’tewi
Box b’weta .. mtundu iweta iweta terekero bweta
Canoe m’tumbwi .. .. bwato wato amato ryato
Paddle kafi .. .. msaha ngyehi ngassi n’kassi
Tree m’ti mutti biki mutti m’ti mutti mutti
House niumba niumba n’ganda numba numba enshu myu
Arrow m’shari muvi n’songa wambi songa mwambi kasari
Gourd kibuyu nhungu toma sikondo suha kisisi kitta
Knife kisu magi mwereh keri lushu mwiyu kambi
Bow uta or mpindi uta pindi utta uta uta mtego
Spear m’kuki mgoha mgoha sumo kima ichumo fumo
Chicken kuku nguku nguku koko ngoko enguku n’koko
Pool ziwa didimazi irambo iziwa irambo kesero kidiwa
Small Lake kiziwa .. .. .. .. .. kiyanja-anja
Large Lake ziwa ziwa .. irambo niyanza niyanja nyanja ngazi
River m’toni m’korongo mongo mongo mongo hamuga mug-ga
Water maji maji marenga minzi minzi madzi mazi
Fire moto moto moto muriro moto muriro muriro
Air baridi mbeho mbeho mtaka mbeho rugoiye mpewo
Smoke moshi mosi liosh lionsi liochi moshi mukka
Sun jiwa jiwa izuwa iziowa rimi enzuwa njiwa
Moon mwezi mrengi mrengi mwezi mwezi hwezi mwezi
Stars niota nirezi ntondwa sonda sonda .. m’yenyi
Sky wingu vundeh vundeh irundi irundeh vireh bireh
Rain mvuhha mvula tonya mvula mbula enzura nkuva
Lion simba simba simba simba simba ntari porogoma
Leopard chuwi chuwi nsuwi ngwi suwi engo ngo
Hyena fisi visi biti ifisi iviti mpisi mpisi
Fish sumaki somba chomba somba somba nswi chakulira
Meat nyama nyama nyama nama nama ehnyama nyama
Bird ndegeh ndegeh ndegeh noni noni kihungu nyonni
Country in-chi kirunga hasi siaro chalo itaka ikaro
Mountain mlima kigongo itunda itunda itunda arusosyi rusosyi
Hill kirima kirima kigongo vigongo vigongo kavanga kusosyi
Plain bondeh, . . . . . . . . . . . .
  or m’buga ruanja nika miwondeh mbuga ruweyah rusenyi
Food chakula ugali uhemba ugali ugali vyakulya mer-reh
Stick fimbo m’hando mranga muranga mlanga n’koni muggo
Cloth n’guo suke mwenda mwenda mwenda mwenda rugoyi
Potatoes viazzi mhoka niumbu kafu numbu vijumba rumondeh
Banana n’dizi n’howo matokeh matokeh madogeh kitokeh tokeh
Salt chumvi munyu munyu mwenu munu munyu munyu
Flour oonga usagi usagi ufuma usu usu nsano
Farm shamba mugunda mlegeheh migunda m’gunda dimiro rusuko
Road injia njia njira n’zira n’zira muhanda kuvo
Stone jiweh dibwé dibwé igwé iweh ivareh jinja
Island kisiwa . . . . . . . . kizinga kisinga
Eye gicho gicho diso diso diso riso diso
Nose pua pua mpula nindo nindo nindo nindo
Mouth kinwa lulaka kinwa mulomo m’lomo amunwa kamwa
Teeth jino meno meno lino lino hamyeno dinyo
Lips m’domo mulomo m’lomo mulomo iromo minwa mumwa
Ears muskio gutwi makutu matwi matwi matwi kutu
Hair n’yuweri n’weri muwiri misasi uvwiri hysokeh ruviri
Tongue urimi lulimi lulimi lulimi ulimi harurimi dlimi
Hand m’kono ganja muoko kuoko kono akibatu kibatu
Hide ngozi kwaru nchingo ndiri diri ruhu diva
Leaf jani jani mahanzi mawasi maswa ikivavi karagara
Day mchana hamisi kinguru siku siku musana misana
Night usiku kiro kiro ufuku uziku chiro kiro
Walk kutembea kudowara kudowala kwiumba kwiumba kuvunga kuchara
Run kukimbia kutijia kumaaka kwiruka kupera kwiruka kuduna
Jump kuruka kujumha . . kuguluka kuguluka yaguruka kuvuka
Sleep kulala kugona kugona kulala kulala kuviyama kwevaka
Dream ku-otta njozi nalota nalotera nalotera narosereh kulota
Darkness jiza finji kutitu lizima giti kwagwiteh kizi-kiza
Thanks kushukuru . . . . . . . . nepanzi twiyanzi
Father baba baba tata tata bava tata kitangi
Mother mama mye-yi ya ya mayu mayu maweh n’yabo
Brother ndugu ndugu ndugu ndugu ndugu mrumuna mganda
Dead kufa usira sakapa kufwa kufwa akavireh afudeh
No akuna kuduhu kuliza wengo kuduhu nangu nedda
Yes ndio mboga vivyo kwa-kwené osheneh mpaho botyo
Good day yambo mbukwa mbukwa uhoro mwadira, or usivireji, or utyano
  . . . . . . . . angaruka mirembe . .
These seven columns are original, collected by myself.
English. Ki-Jiji. Ki-Guha. West Manyema. Marungu, Urungu, Uemba, and Ufipa. Ki-Bisa. Interior Unyoro. East Manyema.
One mwé imo omosa kimwé imo chimwé jumo
Two wawiri wawiri babiri fiwiri siviri biri mabiri
Three watatu wasato wasato vitato sitato asato basatua
Four wa-ena waana wanachi vineh sineh ina bana
Five wa-tano wa-tano watano vitano sisano itano batano
Six watandatu mutanda mutuba vitandato mtanda mkaga mutuwa
Seven ndwi musambo musambo mtanda mfungati musanju musambo
Eight minani muwanda muhanda mnaneh kinani mnana mu-anda
Nine kienda kitema ketema kampusyo mwenda mwenda kitema
Ten wachumi kumi ikumi sumi irikumi ichumi nikumi
Eleven chumi na mwé . . ikumi na nundomo . . ikumi narrimo ichumi na rimo kumi na yumo
Twelve chumi na wiri . . ikumi na wawiri . . kumi na subiri ichumi na ziviri kumi na wawiri
Thirteen chumi na watatu . . ikumi na wasato . . kumi na sitato ichumi na isato kumi na wasato
Fourteen . . . . ikumi na wanachi . . kumi na sineh ichumi na ina kumi na wana
Fifteen . . . . ikumi na watano . . kumi na sisano ichumi na itano kumi na watano
Sixteen . . . . ikumi na mutuba . . kumi na mtanda ichumi na mkaga kumi na mtuwa
Seventeen . . . . ikumi na musambo . . kumi na fungati ichumi na musanju kumi na musambo
Eighteen . . . . ikumi na muhanda . . kumi na kinani ichumi na mnana kumi na muanda
Nineteen . . . . ikumi na kitema . . kumi na mwenda ichumi na mwenda kumi na kitema
Twenty . . makumi mawiri makumi awiri . . a makumi naviri makumi awiri makumi-awari
Thirty . . . . . . . . a makumi yatato makumi asato . .
Forty . . . . . . . . a makumi maena . . . .
Fifty . . . . . . . . a makumi amasano . . . .
Sixty . . . . . . . . a makumi mtanda . . . .
Seventy . . . . . . . . a makumi fungati . . . .
Eighty . . . . . . . . a makumi ukumaneh-ukumaneh . . . .
Ninety . . . . . . . . a makumimakumi mwenda . . . .
Hundred igana lukama lukama . . ikikumi igana lukama
Man muntu muntu mundu muntu muntu muntu mbandu
Woman m’goreh m’kazyana mkazi mwanakazi mwanakazi mkazi mkazi
Cow inka . . n’gombé vingombé ingombé n’té n’gombé
Dog m’bwa imbwa imbwa kabwa kabwa m’bwa imbwa
Goat m’peneh mbusi m’buzi m’buzi m’buzi m’buri mbuzi
Sheep n’tama mkoko mkoko mikoko impanga n’tama mukoko
Foot maguru kuguru maholu magassa amoru virengi ma-ulu
Finger urutoké minwé misani kiara munwé rukumu minwé
Head mutwé kitwi mutwi kitwé mutwé mutwi muswé
Stool n’teweh kiwala kibara n’teweh kipuna antewi kikala
Box . . . . kirindo n’fua . . terekera kirindo
Canoe uwato mbwato bwato uwato bwato awato wato
Paddle magefi magafi ngafi mikingi inkafi n’kassi ngafi
Tree iwitti mutti mutti fimutti umutti ekiti mutyo
House nzu sibo ndabu nganda nganda enzu kendeh
Arrow myambi misari masoma mifwi mufwi mwambi masoma
Gourd kisawo kiasa kiasa nsupa nsupa kisisi kisawa
Knife n’tambi luheté rubahu mwereh mwereh kyeyu luweteh
Bow muwheto utawako uta uta uvuta mtego butta
Spear chumo fumu itumo fumo ifumo chumo fumu
Chicken n’koko n’guku n’goko n’goko ingoko engoko solo
Pool kitanga kiziwa kiziwa kirambi kirambeh viasero kiziwa
Small Lake kitanga . . . . . . . . . . . .
Large Lake tanganika nduyi luchi kimumana umumana niyanza lugi
River mugezi mututo luchi mulonga muronga hamwiga amema
Water na-mazi mema machi amenzi amenzi mansi mema
Fire muchanwa muriro tuya muriro muriro muriro muriro
Air mbeho masika masika ukupema ukupema vikoi masika
Smoke numusi mosi muki ikiunsi ikunzi mwika mozi
Sun izuwa yuwa juwa akazua akasua rizowa muninya
Moon ukwezi mwesi sungi mwezi mwezi kwezi mwango
Stars masata kangemo gemo kangamina ntanda intanda hamunyoni kangumina
Sky ijuru yulu ijulu mavimbi mavimbi haruguru nikuni
Rain mvula vula mbula infula n’fula enzula vula
Lion n’tari ntambwé ndambwé msimba kalamo ntari ndambwi
Leopard ngwé ningé ingwé kabwima mbwiri engo ningwi
Hyena fisi kimbwi kimbwi kimbwi ikimbwi mpissi gimbwi
Fish nsiwi nyama na mema nyama-chi machi isawi nswi nchwi nyama na mema
Meat nyama nyama nyama inama inama nyama nyama
Bird nzewa nkoni koni fioni ifijoni kinoni tuni
Country insi mwaro musengeh ikaro ikaro ensi kibaro
Mountain musosyi ninguru ngulu mpiri urupiri arusosyi ulyangulu
Hill musosyi mutenda mukuna utupiri utulima akasosyi ulyanngongo
Plain nika lungu kungu mwirungu mwirungu aruseni lilungu
Food viribwa viriasi viribwa uwali ubwari vyakulya virivwa
Stick n’koni kakoi fimbo kamama uwembea n’koni miti
Cloth mwenda mariwa kiramba nsaro nsaro mienda nguo
Potatoes virumbu virumbu kasenga ifiumbu ifiumbu vitakuli bihama
Banana tokeh matokeh n’doso mikondeh mikondeh kitokeh ma-ondeh
Salt munyu munyu musiki mikereh mikeri munyu mungwa
Flour nfu ushyeh bunga uvunga uvunga buro vunga
Farm mrima mavala ishio mavala amavala hanimiro makunda
Road njira inchira injila munsira inzira muhanda munzira
Stone iwuyeh dibwé dibwé iribwé iribwé ivari mabwé
Island kirira . . . . kisera kisinziri . . . .
Eye amaso liso diso amenso irinso hariso meso
Nose izulu mohembé mohembé mona umona hanindo muwembeh
Mouth kanwa kukanwa kanwa akanwa akanwa hamunwa kanywa
Teeth amenyo meno mino ameno ameno hamano meno
Lips munwa miromo molomo miromo mulomo hamuromo mulomo
Ears ugutwi makutwi magutwi amatwi amatwi amatwi makusweh
Hair uzwiri n’yuweri suki musisi musisi isokeh n’weli
Tongue uru-rimi ulim lulimi ululimi ulurimi harurimi durimi
Hand kiganza m’kono maboko minwé amaboko haruwatu maboko
Hide muwiri kisewa kesewa kiganda impapa haru kisewa
Leaf muvavi mejani gani mavula ifijani ikivavi tubizi
Day izuwa juwa juwa chingulo akazua m’sana juwa
Night uchugo ufuku utu uvusiku avasiku hakiro mufuku
Walk kugenda mukwenda kwenda kwangala kutandala kuunga kusumuka
Run asimba washuka lubilu uriviro uriviro eyeruka luvilo
Jump mkwiruka kutambuka kusuluka kiruka ukukiruka uguruka watambuka
Sleep alaly-yeh nakarala kusama kusendama kusendama kuvyama jenala-eanga
Dream kulota kulota kulota viroto viroto ndosireh falota
Darkness . . mufito ikunyi nfinsi nfinsi liala ula nikunyi
Thanks wakora ki-ini chuwo, wodoko nyikuta nyikuta wiansi ngahyi
Father data tutu ntata tata tata tata nitutu
Mother mama nana nené yangu ma-yo maweh yeh-yi
Brother mwen-eweh mukingu wami motaaneh mwyeki munangi munu muna mwina
Dead afwieh akufa kukwa infwa ukufa iwafwa wafwa
No atayeh a-ha kusikiendo yo tapari n’ga utoko
Yes ayé eh wowo eh eh niho eh
Good day . . ayu-muga bakwenu mapola mapola ulije-liota utengo