WeRead Powered by ReaderPub
Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit cover

Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit

Chapter 9: TABLA
Open in WeRead

Explore more books like this:

About This Book

A practical medical manual compiles concise chapters describing causes, symptoms, and treatments for a wide assortment of illnesses and injuries. It offers step-by-step guidance for fevers, respiratory and digestive disorders, skin conditions, wounds and fractures, toxic bites, and urinary and reproductive complaints, plus advice for pediatric ailments and childbirth-related problems. Remedies and procedures range from topical applications and bleeding control to internal medicines and dietary or environmental measures. The organization favors rapid consultation, emphasizing observable signs, immediate actions, and recovery care.

The Project Gutenberg eBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit

Author: S. A. D. Tissot

Translator: Manuel Blanco

Release date: January 8, 2006 [eBook #17479]

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG PAG-GAMOT SA MANGA MAYSAQUIT ***


ANG MAHUSAY NA PARAAN

NANG PAG GAMOT

SA MANG̃A MAYSAQUIT

AYON SA ARAL

NI TISSOT.

TINAGALOG,

hinusaý at dinagdagan ng̃ M.R.P. Fr. Manuel Blanco, Exprovincial sa órden ni San Agustín; at ng̃ayo,i, ipinalimbag na panibago nang M.R.P. Fr. Felipe Bravo, casalucuyang Provincial, sa naturang órden.

2.ª EDICIÓN

MANILA, 1916.

LIBRERIA Y PAPELERIA

—:DE:—

J. MARTINEZ

Moraga 34-36, Calderón 108 y Real 153-155, Intra.

Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.—Binondo.


TABLA

Nang mang̃a saquit na sinaysay dito sa librong ito.

 Pag.
Capitulo 1. Ang mang̃a dahilang iquinapagcacasaquit nang tauo. 35
Cap. 2. Ang mang̃a dahilang iquinalalaqui nang mang̃a saquit nang tauo. 39
Cap. 3. Ang gagauin ng̃ tauo capag nararamdaman na siya,i, magcacasaquit na. 43
Cap. 4. Ang mahusay na gaua sa may mang̃a malalaquing saquit. 44
Cap. 5. Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na. 47
Cap. 6. Ang saquit na pulmoníang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang tauo siya ang nasasaquitan, at yaon din cun minsan ang pinangagaling̃an nang ética. 48
Ang gagauin sa may saquit, na may sibol doon sa caniyang baga. 56
Ang pulmonía nang apdo. 63
Ang pulmonía falsa. 64
Ang gagauin sa natutuyo ang catauan. 66
Cap. 7. Ang sintac sa dibdib, na pinang̃ang̃anlan nang castilang pleuresía ó dolor de costado. 72
Cap. 8. Ang saquit na ang pang̃ala,i, garrotillo, at ang ibang mang̃a saquit sa lalamunan nang tauo. 76
Ang gamot sa bucol na ang pang̃alan nang tagalog doo,i, bayiqui ó bayicqui. 83
Cap. 9. Ang romadizo. sa uicang tagalog ay sipon. 84
Cap. 10. Ang saquit nang ng̃ipin at bagang pati nang cabiac nang ulo ó muc-ha, sa uicang castila ay jaqueca, sampon nang escorbuto na yao,i, pagdurugo nang ng̃ipin nang tauo. 89
Cap. 11. Ang gamot sa apoplegia. ó sa himatayin. 96
Cap. 12. Ang gamot sa inarauan, sa uicang castila ay insolación. 102
Cap. 13. Ang reuma, sa uicang tagalog balingtamad, yaon bagang pagsaquit nang mang̃a casucasuan nang catauan nang tauo. 105
Ang saquit na balingtamad na lauon. 111
Cap. 14. Ang saquit na pinang̃ang̃anlang piyo nang tagalog sa uicang castila,i, gota. 115
Cap. 15. Ang gamot sa quinagat nang asong bang̃ao. 117
Ang gagauin sa quinagat nang asong ol-ol cun ualang mercurio. 125
Cap. 16. Ang gamot sa quinagat nang mang̃a hayop na may camandag. 127
Cap. 17. Ang saquit na bulutong sa uicang castila,i, viruelas. 137
Cap. 18. Ang saquit na ticdas, sa provincia nang Batang̃an ay toco, sa uicang castila,i, sarampión. 149
Cap. 19. Ang lagnat na malaqui na ualang hibas, na pinang̃ang̃anlang lagnat na maning̃as, na yao,i, isang bagay na tabardillong dala nang cainitan nang dugo. 154
Cap. 20. Ang lagnat na malaqui na dala nang apdo, na ang tauag nang castila doo,i, calentura pútrida, lagnat na buloc, na yao,i, ang icalauang bagay na tabardillo. 159
Cap. 21. Ang lagnat na sucab na ang tauag nang castila doo,i, calentura maligna na yao,i, ang icatlong bagay na tabardillong may mancha. 167
Cap. 22. Ang saquit na pang̃iqui. 175
Cap. 23. Ang saquit na erisipela na cun turan nang tagalog ay culebra. 184
Cap. 24. Ang gamot sa galis sa uicang castila,i, sarna. 190
Cap. 25. Ang gamot sa buni, sa uicang castila,i, empeines ó herpes. 192
Cap. 26. Ang gamot sa may mancha sa muc-ha, at may mang̃a pilat. 193
Cap. 27. Ang gagauin sa sinisibulan nang anomang bagay na sibol para nang bagá, pigsa taguihauat, tiboc, cancro, pati sa nasisira ang ilong. 194
Cap. 28. Ang gamot sa bicat pati sa lumalaqui ang liig. 206
Cap. 29. Ang gamot sa sinising̃auan ang bibig, ang tauag nang castila sa saquit na yao,i. aflas. 212
Cap. 30. Ang gagauin sa nahulog sa mataas, sa pinalo, sa naipit, sa nahulog sa cabayo ó sinicaran. 215
Cap. 31. Ang gagauin sa recalcadura ó relajación, pati sa lungminsad ang boto. 219
Cap. 32. Ang gagauin sa tauo, na may bot-ong nabali, ó sa nabasag ang ulo. 226
Cap. 33. Ang gamot sa natinic, ó sa tinamaan nang pana ó nabaril. 228
Cap. 34. Ang gamot sa napaso nang baga ó pólvora, ó sa nabanlian nang anomang mainit. 230
Cap. 35. Ang gamot sa tauong naguitguitan nang lubid ó nang ibang bagay, pati sa nagalusan, sa nasugatan, sa nahiua ó sa tinaga nang ibang tauo. 232
Cap. 36. Ang gagauin sa mayroong sugat na lauon na hindi mabahao. 237
Cap. 37. Ang gamot sa linuluslusan. 242
Cap. 38. Ang gagauin sa lungmalabas ang tumbong, at sa babaying lungmalabas ang caniyang punong catauan. 249
Cap. 39. Ang gamot sa lalaqui cun ungmuurong ang caniyang punong catauan, at sa namamaga ang bayag, ó ungmiihi nang nana, ó cun macati ang punong catauan nang lalaqui ó nang babayi. 247
Cap. 40. Ang gagauin sa mang̃a batang ipinang̃ang̃anac, na ualang butas sa pouit ó may sara ang taying̃a, ó ang punong catauan, ó cun mayroong pinacatali sa ilalim nang dila. 249
Cap. 41. Ang gamot sa quilmosin, sa uicang castila,i, almorranas, na yao,i, pamamaga nang pouit nang tauo. 251
Cap. 42. Ang gamot sa binabaling̃oyng̃oy. 253
Cap. 43. Ang gamot sa lungmulura nang dugo. 255
Cap. 44. Ang gamot sa nagsusuca nang dugo. 258
Cap. 45. Ang gamot sa ungmiihi nang dugo. 259
Cap. 46. Ang gamot sa mayroong bato sa pantog, pati sa tauong balisausauin, ó sa mahirap ungmiihi. 261
Cap. 47. Ang gamot sa ungmiihing parati di man cusa nang caniyang loob. 264
Cap. 48. Ang gamot sa hindi manabi. 265
Cap. 49. Ang gamot sa sinising̃auan ó sa namumula ang mata. 266
Cap. 50. Ang gamot sa may culaba ó sa namumula ang mata. 268
Cap. 51. Ang gamot sa hindi macaquita, magaling man ang caniyang mata, na ang tauag nang castila sa saquit na yao,i, gota sirena. 269
Cap. 52. Ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata, ó sa lirain. 270
Cap. 53. Ang gamot sa masaquit ang taying̃a. 271
Cap. 54. Ang gamot sa inuurung̃an nang pauis, galis, ó buni, ó cun nauauala ang bucol, ó sibol sa catauan, at hindi tungmutuloy. 273
Cap. 55. Ang sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang castila doo,i, hidropesía. 274
Cap. 56. Ang gamot sa namamaga ang tiyan, na yao,i, pinang̃ang̃anlang belbel ó berben. 279
Cap. 57. Ang gamot sa namamaga ang paa. 282
Cap. 58. Ang gamot sa nabiquig ó sa naloogan nang anomang bagay sa lalamunan, na hindi macatuloy sa ilalim. 284
Cap. 59. Ang lagnat na daua, na may casamang pauis na ang tauag, nang castila doo,i, calentura miliar sudatoria. 286
Cap. 60. Ang mang̃a saquit nang sicmura,t, tiyan, na doon nauucol ang cólico, ahito, at ang iba pa. 288
Ang cólico inflamatorio. 289
Ang cólico nang apdo. 293
Ang empacho ó ahito. 295
Ang cólico flatulento. 298
Ang cólico dahil sa nalamigan ang tauo. 299
Cap. 61. Ang miserere ó pasión íliaca, na yao,i, pagsasara nang mang̃a bituca, na dahil doon ay hindi manabi ang maysaquit, cundi isinusuca niya ang lahat. 301
Cap. 62. Ang gamot sa inaanayo, na yao,i, pagsuca,t, pag-iilaguin; ang tauag nang castila doon, ay cólera morbo. 304
Cap. 63. Ang saquit na pag-iilaguin, cun hindi totoong sumasama ang damdam nang may catauan, na ang tauag nang castila doo,i, diarrea. 311
Cap. 64. Ang icalauang bagay na pag-iilaguin, na may casamang saquit na malaqui sa tiyan, na yao,i, disenteria cun turan nang castila. 313
Cap. 65. Ang icatlong bagay na pag-iilaguin, na mahirap ang damdam nang may catauan sa sicmura, at pati nang paghing̃a ay mahirap din, na yaon ang pinang̃ang̃anlan nang castilang disentería maligna. 318
Cap. 66. Ang gamot sa hinihica. 321
Cap. 67. Ang gamot sa nag-iilaguin nang darag-is na ang tauag nang castila doo,i, pujas. 325
Cap. 68. Ang gamot sa nagcacasaquit dahil sa siya,i, natacot. 326
Cap. 69. Ang gagauin sa dinaraanan nang anomang bagay na convulsión ó pagquinal nang catauan para nang tamang hang̃in sauan etc, pati nang gagauin sa babaying sinusubaan. 327
Ang saquit na alferecía, na ang tauag sa Maynila doo,i, taon. 329
Ang gagauin sa sinasauan, na yaong saquit na yao,i, isa rin ang pinang̃ang̃anlan nang castilang epilepsia, ó mal caduco, ó mal de corazón. Ang pang̃alan cun minsan nang tagalog dito,i, suba; cun minsan nama,i, panhihimatay. 332
Ang gagauin sa babaying sinusubaan, na yao,i, pinang̃ang̃anlan nang castilang mal de madre. 336
Ang gagauin sa babaying namamanhid ang caniyang paa ó camay, ó ang ibang casang̃capan nang catauan, na ang tauag nang castila doo,i, calambre histérico. 340
Ang gamot sa biglang dinaaraanan nang hindi macahing̃a, na ang tauag nang castila doo,i, sofocación. 341
Cap. 70. Ang saquit nang frenesí, na yao,i, saquit nang utac nang ulo nang tauo, na dahil doon nasisira ang bait nang may catauan, na tila bumabagsic. 344
Cap. 71. Ang gamot sa nacalon-oc nang lason. 346
Cap. 72. Ang saquit na pasmo, na yao,i, catulad nang perlesía. 348
Cap. 73. Ang saquit na ictericía, na iquinapagdidilao nang mata nang tauo. 351
Cap. 74. Ang gamot sa tauong sinusubaan na ang tauag nang castila sa saquit na yaon ay desmayo. 353
Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo dahil sa siya,i, marugo. 354
Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo dahil sa cahinaan nang catauan, para nang mang̃a babaying nang̃ang̃anac, at sa nahanaan nang gutom ó nang pagbabaling̃oyng̃oy, ó pag-iilaguin nang malacas, ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang matapang na pamurga, ó pasuca, ó dahilan sa mang̃a maruming nadoroon sa sicmura. 356
Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo dahil sa mayroong saquit sa caniyang mang̃a litid. 359
Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo dahil sa siya,i, natacot ó namanglao ó nagalit. 360
Ang gamot sa suba, cun casama nang ibang saquit. 361
Cap. 75. Ang gagauin sa tauong tila patay. 363
Ang gagauin sa nalunod sa tubig. 364
Ang gagauin sa tila patay dahil sa tinamaan nang lintic, ó inarauan, ó nainitan nang apoy, nausucan, ó dahil sa nacaamoy nang may amoy na matapang parang alcanfor, luya pímienta, almizcle etc. 367
Ang gagauin sa tila patay dahil sa masamang sing̃ao nang mang̃a pusali, ó mang̃a libing̃an ó bilangoang quinadoroonan nang maraming tauo, ó sa tila namatay sa panahong tag-salot, ó cun siya,i, linagnat nang lagnat na sucab, ó binulutong. 368
Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, sinumpung nang malaquing galit ó toua, ó sapagca nabalitaan nang masamang balita, ó sapagca dati na siyang sinusubaan ó dinaanan nang desmayo. 369
Ang gagauin sa tila patay dahilan sa siya,i, binitay ó nagbicti. 370
Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, nahulog sa mataas, pinalo nang malacas, at sa dinaanan nang apoplegía ó epilepsia, at tila natuluyang namatay. 371
Ang gagauin sa tila patay na sangol, cun bagong ipinang̃anac dahil sa napipisa ang canilang pusod, ó sapagca nasisicpang totoo nang lungmabas sa tiyan, ó dahil sa pagsigao, sa pagsibol nang ng̃ipin, ó sapagca inugoy sila nang malacas sa duyan. 373
Ang gagauin sa babaying tila namatay cun nang̃ang̃anac, ó cun nacapang̃anac. 376
Ang gagauin sa babaying buntis, cun namatay, nang mahang̃o ang bata sa tiyan at nang mabinyagan. 378
Cap. 76.. Ang gagauin sa babayi cundi husay ang pagdaan nang sa panahon. 379
Cap. 77. Ang gamot sa babaying binubusan nang maraming dugo. 386
Cap. 78. Ang gagauin sa babaying buntis, na nagcacasaquit-saquit, at sa tila macucunan. 387
Cap. 79. Ang gagauin cun mahirap ang pang̃ang̃anac nang babayi. 388
Cap. 80. Ang mang̃a saquit na marahil sumunod sa pang̃ang̃anac nang babayi. 392
Cap. 81. Ang gamot sa sangol cun hindi iniilaguin niya ang caunaunahang ugaling ilaguin nang mang̃a bagong pang̃anac. 397
Cap. 82. Ang gamot sa mang̃a sangol cun ungmaasim ang nadroon sa canilang sicmura. 398
Cap. 83. Ang pagpambo sa mang̃a sangol. 400
Cap. 84. Ang gamot sa batang nagcacasaquit cun sinisibulan nang ng̃ipin. 401
Cap. 85. Ang gamot sa batang may bulati sa tiyan. 402
Cap. 86. Ang gamot sa batang dinaraanan nang convulsión para nang sauan, suba, alferecía, at ang iba pa, pati sa batang tila hinihica, na maing̃ay ang paghing̃a, na ang tauag sa gayong saquit ay croup. 405
Cap. 87 Aral na nauucol sa pagsasangra sa mang̃a maysaquit, pati sa pagpapacapit nang linta. 409
Cap. 88. Ang pagpurga pati nang pagpapasuca sa mang̃a maysaquit. 413
Cap. 89. Casaysayan nang bagay sa pulso nang tauo. 421
Cap. 90. Ang uusisain nang mangagamot cun mayroon siyang tinatatap na may saquit. 425
Cap. 91. Casaysayan nang timbang na guinagamit sa mang̃a iguinagamot sa mang̃a maysaquit. 428
Lista nang mang̃a igagamot sa mang̃a maysaquit.430

PRÓLOGO.

i objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi todo del Aviso al pueblo del célebre Tissot, no ha sido otro que aliviar á los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo.

Entregados en manos de unos Curanderos ignorantísimos, embusteros y estafadores, se ven precisados á permanecer en una cama por muchos meses, á abandonar todos sus quehaceres, y á gastar lo poco que tienen y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto á veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera que tenga, alguna tintura de la Medicina.

A mi llegada á cierto pueblo fuí testigo de una peste de calenturas intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran muy fáciles de curar, no observé que los indios Curanderos las tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era aquello. Á una semejante conducta eran consiguientes los estragos que me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo llegó á mis manos la apreciable obra del Aviso al Público del incomparable Tissot; la que inmediatamente empecé á traducir al tagalog, ansioso de comunicar á estos pobres indios un tesoro tan rico.

Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligación de escribir en el mejor estilo posible, y siéndome esto por otra parte muy penoso, lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto es, en estilo llano. Yo estoy ciertísimo de que los indios me entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues por espacio de muchos años en que me he ocupado en hablar con ellos sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para hacer esa experiencia: por consiguiente no tengo recelo de que queden sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por otra parte, algunos ejemplares de él trasladados de mano, y que corren hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiración que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo modo que en él se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual me ha causado un placer indecible.

De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras aun de propiedad, y lo que es peor (y seria fácil demostrarlo con una obra bien conocida y aplaudida hoy dia) están llenas de defectos no pequeños, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y provecho por razón del mérito que verdaderamente tienen. Las composiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si las entiende el común de los indios. Yo creo firmemente que ellos no han de ser de mejor condición que los españoles y demás europeos, los cuales más fácilmente comprenden una oración ó un período escrito en estilo llano, que en estilo difícil y adornado. Tengo muchas pruebas que me inducen á creerlo así. Bajo de este supuesto, muchas cosas podía haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que más vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aquí es que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances del indio, he evitado todo lo posible el hacer períodos largos, y oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ceñido á la letra ni aun al método de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando únicamente la sustancia, y acomodándolo al mismo tiempo al genio y modo familiar de hablar que veo usan entre sí estos naturales.

Si aun de este modo no se logra que los indios Curanderos aprendan á tratar metódicamente las enfermedades seguramente menos se logrará con los medios puestos en práctica hasta ahora, esto es, con los libros escritos en lengua española, que andan en sus manos, y de los cuales generalmente nada entienden, á lo menos los que viven en las provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco ó ningún fruto sacarán, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los libros conocidos entre ellos, el tratado del P. Clain, y el del P. Santa María. Este último á excepción de la breve y curiosa exposicion que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones empíricas que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos casos no ha hecho más que amontonar sin exámen varias especies de plantas, como propias para la curación de algún mal, y suponiéndolas de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de los mismos indios; siendo así que las virtudes de muchas de ellas son enteramente opuestas á las de las otras, y algunas plantas son de uso peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias enfermedades son meramente empíricas, y así como pueden sanar, pueden también hacer mucho daño. En tercero y último lugar, dicho Autor trata tan superficialmente, y con estilo y método tan confusos, la importantísima y delicada materia de las calenturas, que, además de no ser de mérito alguno cuanto allí enseña, es necesario saber bien el español para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos españoles no comprenderán aquel artículo; no sabrán hacer la debida distinción entre calenturas y calenturas. En otros artículos de menos importancia está tolerable, y es digno de aprecio el apéndice de las plantas que trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones.

Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme á que todos los indios indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot, escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo mismo, y confiesa que serán muy pocos los que entenderán su obra. Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables á los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres Curas, de los Maestros de escuela, de los españoles nacidos en el país, y de otras personas que, por razón de su trato con europeos, tienen más penetración y luces que los pobres indios de las sementeras.

En cuanto á los equivalentes ó sucedáneos de los simples que trae Tissot, en su obra, pondré en seguida una tabla en donde verá claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle fundado ó bien en el apéndice de los sucedáneos que se halla al fin de la dicha obra de Tissot, ó bien en los libros impresos en el país, y que andan en manos de todos, ó ya tambien en la autoridad de algunos Botánicos célebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno tendrá que decir nada de mis sucedáneos. Veo á muchos, aun españoles, muy tímidos en el uso de las medicinas ó simples, que no son del uso de los europeos; y apenas quieren persuadirse á que en estas islas se halla, como en los paises más privilegiados, una multitud inmensa de vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios; antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el hombre en salud y en enfermedad. Jamás he pensado que un pobre indio, para curarse unas tercianas, tenga precisión de hacer un viage al Perú para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, á mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el país, para persuadirme desde luego á que para nada es allí necesaria. El Abate Herbás y Panduro en su Historia del hombre (creo que en el tomo 7.º) sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudición y fuerza que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la primera página del prólogo de su sabia obra, cita la autoridad de las memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo dije arriba, y se añade: que basta el observar las plantas que nacen en un país, para inferir desde luego las enfermedades que en él son mas comunes. Pero yo no debo detenerme más en esto, pues cualquiera que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el Criador del universo ha establecido en todas las cosas, aún las más mínimas, fácilmente convendrá en ella. Estoy muy cierto, pues, de que en las islas tenemos mucho más de lo que podemos desear para el caso, y que el indio se curará con los simples del país con tanta seguridad como los españoles que tanto confian en las medicinas de Europa. Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es fácil el recurso á Manila, como la Dita y el Iguio, han sido experimentados centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades, con un efecto felicísimo y sin sombra de peligro: compruébelo el que quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces conocerá, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la inocencia de dichos simples, y siendo estos bien comunes y conocidos, nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no hay respuesta.

En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea común con el modo de pensar de los hombres mas hábiles de Europa, cuyos esfuerzos hace medio siglo se dirijen con feliz éxito (observando las virtudes de las plantas indígenas) á libertar á aquellos hermosos paises de la servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de simples á costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio á las Disertaciones Botánicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se encontrará con mucho más de lo que llevo dicho, y se asombrará de la bondad y portentos del Altísimo, que con tanta largueza ha proveido á las necesidades del hombre en todos los paises del Universo.

Por conclusión advierto que en este mi trabajo, que no ha sido pequeño, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite el tratar de algunos males ó enfermedades: todo en obsequio y beneficio de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun de los españoles enfermos que, á falta de Facultativos europeos, se ven no pocas veces precisados á ponerse en manos de los Curanderos del país. Vale.

Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades venéreas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no puedo asegurar á qué enfermedad equivale.