The Project Gutenberg eBook of Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiæ. Pars Tertia: Hymni
Title: Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiæ. Pars Tertia: Hymni
Author: Homer
Editor: Ambroise Firmin-Didot
Release date: August 1, 2016 [eBook #52691]
Most recently updated: October 23, 2024
Language: Latin
Credits: Produced by Carolus Raeticus
HOMERI CARMINA
ET CYCLI EPICI RELIQUIÆ.
PARS TERTIA:
RANARUM ET MURIUM PUGNA.
HYMNI VEL EXORDIA.
EPIGRAMMATA.
PARISIIS,
EDITORE AMBROS. FIRMIN DIDOT,
INSTITUTI REGII FRANCIÆ TYPOGRAPHO.
SUMPTIBUS ET TYPIS.
M DCCC XXXVIII.
Transcriber's Note:
For the creation of this e-book the following texts have been used:
- "Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae—Graece et Latine cum Indice Nominum et Rerum" (Parisiis, Editore Ambros. Firmin Didot, 1838) for the extract from the Præfatio and the Latin text of the Hymni etc.
- "Le Journal des savants" (Juin 1838, Académie des inscriptions et belles-lettres (France), ed. Jean Cusson, Paris, p. 377-378) for some insight into the Latin version.
All changes applied by the Transcriber to the Latin text are explained in the footnotes.
The Latin translation presented in this work was transcribed from a Greek/Latin edition. It deliberately tries to stay as close as possible to the Greek original, not only to make the Greek text more accessible, but also for other reasons which are best explained by a review in the French magazine "Le Journal des Savants":
"Les poëmes homériques remontant à une si haute antiquité, et ils ont été si différemment interprétés par les anciens Grecs eux-mêmes, que pour donner une idée de ce monument qui nous retrace une nature et des mœurs si opposées à celles de notre civilisation, il était indispensable de s'astreindre, dans la traduction latine, à la fidélité la plus rigoureuse, et à conserver les plus faibles nuances de construction, de peur de dire autre chose, ou du moins de parler autrement que ne le fait Homère, et de défigurer ansi la marche libre et naïve de son langage. On a donc eu raison de conserver l'ancienne manière de traduire Homère mot pour mot, et même d'étendre l'application de ce système jusqu'aux limites imposées par la langue latine. Avant les travaux de Wolf, de Heyne, de Passow, et surtout de Buttmann, le sens de bien des mots, de bien des phrases, n'avait point été constaté; c'est ce que la nouvelle traduction a dû faire en changeant alors en totalité l'ancienne version, et en offrant ainsi le résumé des travaux les plus récents. Bien des fautes de traduction qui s'étaient transmises en quelque sorte traditionellement, un grand nombre d'incorrections, de négligences, restaient dans l'ancienne version latine, œuvre primitive de Raphael Volaterranus et d'André Divus; elles ont disparu dans la nouvelle et sont remplacées par une explication claire et précise. Toutes les fois que pour faciliter l'intelligence de certains passages difficiles on a dû insérer dans la traduction des mots nécessaires qui ne se trouvaient pas dans l'original, on a pris soin de mettre ces mots en caractères italiques. Partout la diction homérique est conservée scrupuleusement, ainsi que la marche des périodes. C'est ce qui manquait principalement aux anciennes traductions; et cependant c'est de la liaison plus ou moins étroite des membres de chaque phrase que résulte l'appréciation de l'ancienneté relative des différentes parties des poésies homériques."
PRÆFATIO.
Inceptum nostrum, quo primi in Gallia Græcos scriptores in unius corporis æquabilitatem redigere aggressi sumus, commendatione et notis præfationum artibus egere non videtur; sed paucis dicendum est, unde ea quam elegimus edendi ratio pendeat. Dudum ægre tuleramus quod tot scriptorum editiones veteribus inquinatæ vitiis vulgo circumferrentur atque adeo sæpius repeterentur, dum exstarent eorumdem scriptorum emendatæ et a summis criticis antiquo nitori restitutæ: annon oportuit illorum ingeniorum, quæ optimi quique nostratium laudibus et imitatione celebrarunt, opera popularibus nostris exhiberi pura, emendata, quantum fieri potest libera a depravatione barbariæ quam transierant? Hoc igitur primum et præcipue curamus, ut non solum ex optimis quæ exstant editionibus scriptorum quisque exprimatur, sed harum etiam multas criticis celeberrimis tradidimus denuo examinandas et emendandas; præterea, ubicumque res videtur postulare, Regiæ Bibliothecæ manuscriptos imus consultum. Altera cura est, ut ad intelligentiam quoque scriptorum in Collectione nostra præstemus quod prosit unicuique: quum enim adnotatio vel præstantissima ex arbitrio denique pendeat commentatoris, cui plana nonnunquam videbuntur quæ aliis obscura, interpretationes latinas e regione græcorum ponere decrevimus, utpote quæ prorsus omnia reddant, non locos selectos illustrent. Has vero, antequam tradantur typothesis, doctissimi viri severo examini subjectas accurate corrigunt; nonnullorum scriptorum plane novæ parantur. Denique multum augeri putavimus editionum nostrarum utilitatem, si boni rerum nominumque indices adderentur; nam vel ii qui scriptorem aliquem sæpe legerunt, nonnunquam haud satis meminere quo in libro ejus quove versu vel capite narretur res qua opus habent. Ceterum e cura unicuique scriptori impensa referetur in præfationibus.
Homeri, ut nunc res sunt, Wolfiana dari debebat recensio, quam ex Gulielmi Dindorfii editione accurate expressimus. Interpretationes latinæ, bono ut nobis videtur consilio, in hoc antiquissimo poeta verbum verbo reddunt, nisi quod sæpe comtas posteriorum more periodos ingerunt, oppositionibus distinentes, causalibus particulis vincientes, quæ apud illum ingenue et libere procedunt. Præterea ipsis inhærent veteris textus græci vitia, et alia quædam ex vertentium incuria nata, plurima denique in iis vocabulis commissa, quæ recentiorum demum criticorum et interpretum sollertia explicuit. In postremis ita versati sumus, ut, quæ dubitatione carere et firmis niti testimoniis viderentur, ea haud cunctanter repræsentaremus; at ubi dubitationis aliquid superesset, sequeremur potius antiquorum interpretationem eam quæ sententiæ aptissima esset. Hoc autem præsertim enisi sumus ut quam proxime posset latina langua Græcorum vestigia legeremus, quo patris poetarum membra et motus omnes, quantum per latinam vestem licebat, conspiciendi præberentur; sed in tali incepto non potuit impediri, quin nonnulla quæ rarissime sibi indulserunt Latini, hæc translatio offerat frequentissime; nonnulla etiam quæ argenteam ætatem egrediuntur, recipi necesse erat: a barbaris tamen verbis et locutionibus sedulo cavimus. Ita, veteribus licet superstructa, hæc interpretatio pro nova esse possit.
[...]
Reliquum est, ut Tu, benevole Lector, operam huic volumini impensam æquo animo boni consulas. Vale nobisque fave.
Parisiis, idibus Octobribus MDCCCXXXVII.
Table of Contents.
- Ranarum et Murium Pugna.
- Hymni vel Exordia.
- I. In Apollinem.
- II. In Mercurium.
- III. In Venerem.
- IV. In Cererem.
- V. In Venerem.
- VI. In Bacchum.
- VII. In Martem.
- VIII. In Dianam.
- IX. In Venerem.
- X. In Minervam.
- XI. In Junonem.
- XII. In Cererem.
- XIII. In Matrem Deorum.
- XIV. In Herculem Leonis-Animo.
- XV. In Æsculapium.
- XVI. In Dioscuros.
- XVII. In Mercurium.
- XVIII. In Pana.
- XIX. In Vulcanum.
- XX. In Apollinem.
- XXI. In Neptunum.
- XXII. In Jovem.
- XXIII. In Vestam.
- XXIV. In Musas et Apollinem.
- XXV. In Bacchum.
- XXVI. In Eundem.
- XXVII. In Dianam.
- XXVIII. In Minervam.
- XXIX. In Vestam et Mercurium.
- XXX. In Terram Matrem Omnium.
- XXXI. In Solem.
- XXXII. In Lunam.
- XXXIII. In Dioscuros.
- Epigrammata.
RANARUM ET MURIUM PUGNA.
1
Incipiens primum Musarum cœtum ex Helicone
venire in meum cor oro, gratia cantus,
quem nuper in tabellis mea super genua posui:
certamen immensum, bellico-tumultu-plenum opus Martis,
5
optans hominibus in aures omnibus immittere,
quomodo mures in ranas, strenue-pugnantes, irruerunt,
Terrigenarum virorum imitantes opera Gigantum:
uti sermo inter mortales erat; tale autem habuit principium.
Mus aliquando sitibundus, mustelæ periculum elapsus,
10
prope in lacum tenerum admovit mentum,
aqua se-delectans dulci: eum autem conspexit
lacu-gaudens multisona rana, verbumque locuta-est tale:
Hospes, quis es? unde venisti ad litus? quis vero tuus genitor?
omnia autem vere dic, ne mentientem te advertam.
15
Si enim te cognovero amicum dignum, in domum ducam,
donaque tibi dabo hospitalia multa et bona.
Sum autem ego rex Physignathus (buccas inflans), qui per lacum
color, ranarum dux diebus omnibus:
et me pater Peleus (lutosus) olim genuit, Hydromedusæ (aquarum reginæ)
20
mixtus in amore apud ripas Eridani.
Sed et te video pulcrumque et fortem præ aliis,
sceptriferum regem, et in bellis pugnatorem
esse: verum age, ocyus tuum genus narra.
Huic autem rursus Psicharpax (micarum fur) respondebat dixitque:
25
cur genus meum inquiris, amice? manifestum est omnibus
hominibusque, diisque, et aereis volucribus.
Psicharpax quidem ego vocor: sum autem filius
Troxartæ (panum rosoris) patris magnanimi: verum mater
est Lichomyle (lingens molas), filia Pternotroctæ (pernarum rosoris) regis.
30
Genuit autem in tugurio me, et enutrivit cibariis,
ficubus et nucibus et eduliis omnigenis.
Quomodo vero amicum facias me, ad naturam nulla-re similem?
Tibi quidem enim vita est in aquis; sed mihi,
quæcunque apud homines, rodere mos est; nec me latet
35
panis ter-pistus in rotundo canistro,
nec placenta extensa, habens multum sesamum inspersum,
non segmen e perna, non jecora induta-alba-tunica (peritonæo),
non caseus recens-coagulatus e suavi lacte,
non bonum dulciolum, quod et beati (divites) desiderant,
40
nec quæcunque ad cœnam hominum parant coqui,
ornantes ollas condimentis omnigenis.
Neque unquam ex-bello malum aufugi clamorem,
sed recta pugnam ingrediens, primis-pugnatoribus me-immiscebam.
Non metuo hominem, quamquam magnum corpus gerentem;
45
sed ad lectum vadens, mordeo ei digitum summum;
et calce prehendi, et quando dolor virum occupavit,
suavis subito aufugit somnus, mordente me.
Verum duo præ-omnibus timeo totam per terram,
accipitrem et mustelam, qui mihi magnum dolorem afferunt,
50
et decipulam luctuosam, ubi dolosum esse-solet fatum:
plurimum sane mustelam pertimesco, quæ potentissima est;
quæ et foramen-ingredientem, in foramine perquirit.
Non comedo raphanos, non caules, non cucurbitas;
neque brassica viridi pascor, neque apiis:
55
hæc enim vestra sunt edulia, qui in lacu vivitis.
Ad hæc subridens Physignathus contra locutus-est:
hospes, valde gloriaris de ventre: adsunt et nobis
multa valde in lacu et in terra mirabilia visu.
Anceps enim dedit pascuum ranis Saturnius,
60
saltare per terram, et in aquis corpus cooperire.
[elementis duplicibus divisas ædes habitare.]
Si autem vis et hæc scire, facile est:
ascende mihi in terga, (tene vero me, ne-quando pereas,)
quo lætus meam in-domum pervenias.
65
Sic igitur dixit, et terga præbebat: ille autem inscendebat citissime,
manus tenens tenerum ad collum, saltu levi.
Et primum qudem gaudebat, quando spectabat vicinos portus,
natatu se-delectans Physignathi; sed quando demum
undis purpureis alluebatur, multum lacrimans,
70
inutili pœnitentia querebatur; vellebatque comas,
et pedes astringebat ad ventrem; intus vero ei cor
palpitabat rei insolentia, et in terram volebat venire;
graviter autem ingemiscebat, timoris frigidi vi.
Caudam primum extendit in aquis, tanquam remum
75
trahens, supplicansque diis in terram ut-veniret,
aquis purpureis alluebatur: multum autem clamabat,
et talem dixit sermonem, et ab ore profabatur:
Non sic in-tergis portavit onus amoris
taurus, quando Europam per undam vexit in Cretam,
80
ut me natans in-tergis vexit ad domum
rana, elevans palidum corpus in-aqua alba.
Hydrus autem subito apparebat, horrendum spectaculum
ambobus; erectum vero super aquam habebat collum.
Hunc conspicatus demersit Physignathus, nequaquam cogitans,
85
qualem socium erat pereuntem derelicturus:
subiit autem profundum lacus, et evitavit fatum nigrum.
Ille vero, ut derelictus-erat, cecidit supinus statim in aquam,
manus autem stringebat, et periens stridebat.
Sæpe quidem submergebatur in aqua, sæpe autem rursus
90
calcitrans emergebat; fatum vero non licebat effugere;
madentes autem pili, plurimum pondus, trahebant in ipso:
tandem vero periens, tales locutus-est sermones:
Non latebis dolose, Physignathe, hæc qui-fecisti,
naufragum me dejiciens a corpore, ut a petra.
95
Non me in terra potior fuisses, pessime,
pancratioque, luctaque, et ad cursum: sed ubi-seduxeras,
in aquam me projecisti. Habet deus vindicem oculum;
pœnam inde lues tu murium exercitui, neque effugies.
Hoc locutus, exspiravit in aquis: eum autem conspexit
100
Lichopinax (lingens lances), ripis insidens mollibus;
graviter autem exululavit, currensque annuntiavit muribus.
Ut vero didicere fatum, subiit ira gravis cunctos.
Et tunc præcones suos jusserunt, sub diluculum
convocare mures ad-concionem in ædes Troxartæ,
105
patris infelicis Psicharpagis, qui in lacu
supinus extensus-erat mortuo corpore, nec juxta ripas
erat adhuc miser, medio vero innatabat ponto.
Ut autem venere festinantes simul-cum aurora, primus surrexit
Troxartes, super filio iratus, dixitque sermonem:
110
O amici, etiamsi solus ego mala multa passus-sum
ex ranis, hæc sors mala omnibus facta-est.
Sum autem nunc infelix, quippe tres filios perdidi.
Et primum quidem occidit corripiens
invisissima mustela, extra foramen deprehensum.
115
Alterum autem rursus viri crudeles ad mortem duxerunt
recentioribus artibus, ligneo dolo excogitato,
quam decipulam vocant, murium perditricem.
Qui tertius erat, dilectus mihi et matri castæ,
hunc suffocavit Physignathus, in profundum ubi-duxerat.
120
Sed agite, armemur, et exeamus in ipsas,
corpora ubi-ornaverimus in armis artificiosis.
Hoc locutus, persuasit, ut-armentur, universis.
[Et hos quidem armavit Mars, belli curam-gerens.]
Ocreas quidem primum circa tibias posuerunt,
125
confractis fabis viridibus, beneque præparatis,
quas ipsi per noctem ingressi arroserant.
Loricas autem habebant calamo-tectis a coriis,
quos, mustela excoriata, scite fecerunt.
Clypeus autem erat lucernæ medius-umbilicus; ac lancea
130
erat prælonga acus, totum-æreum opus Martis:
et cassis in temporibus testa nucis.
Sic quidem mures stabant in armis. Ut autem viderunt
ranæ, emerserunt ex aqua; et in unum locum
profectæ, consilium coegerunt de-bello malo.
135
Considerantibus autem ipsis, unde hæc seditio, vel quis hic tumultus,
præco prope venit, gerens sceptrum in manibus,
Tyroglyphi (casei rosoris) filius magnanimi, Embasichytrus (ingressor ollorum),
nuntians belli malam famam, dixitque sermonem:
O ranæ, mures vobis minati me misere,
140
edicturum vobis armari ad bellumque pugnamque.
Viderunt enim in aqua Psicharpaga, quem occidit
vester rex Physignathus. Verum pugnate,
quæcunque inter ranas fortissimæ estis.
Sic locutus renuntiavit: sermo autem in aures omnium
145
ingressus turbavit mentes ranarum superbarum.
Accusantibus vero ipsis, Physignathus dixit, assurgens:
O amici, non occidi ego murem, nec vidi
pereuntem: omnino autem suffocatus-est ludens apud lacum,
natatus ranarum imitans: hi autem pessimi
150
nunc me accusant, insontem: sed age, consilium
exquiramus, quomodo dolosos mures disperdamus.
Etenim ego dicam, ut mihi videtur esse optimum.
Corporibus instructis in armis stemus cuncti
summas ad ripas, ubi præceps est locus:
155
quando autem impetu-facto in nos exiverint,
prehensis galeis, quicunque prope obvius venerit,
in lacum ipsos cum illis statim dejiciamus.
Sic enim ubi-suffocarimus eos in aquis, natandi-nescios,
statuemus alacriter de-muribus-occisis hic tropæum.
160
Sic igitur locutus, armis indui-fecit universos.
Foliis quidem malvarum tibias suas circumtexerunt;
loricas autem habebant viridibus latis a betis;
folia autem brassicarum in clypeos bene aptaverunt;
tanquam lancea vero, acutus-juncus unicuique longus aptabatur:
165
et galeæ e-cochleis tenuibus circumtegebant capita.
Armis-munitæ autem steterunt in ripis altis,
quassantes lanceas; ira vero implebantur unaquæque.
Jupiter autem deos ubi-vocarat in cœlum stellatum,
et belli molem ostenderat, fortesque pugnatores,
170
multos et magnos, et hastas longas ferentes,
qualis Centaurorum exercitus procedit et Gigantum;
suaviter ridens interrogabat, quinam ranis auxiliatores sint,
vel qui muribus afflictis: et Minervam allocutus-est:
O filia, muribus nunquid auxiliatura ibis?
175
etenim tuum per templum semper saltitant omnes,
nidore delectati, et cibariis ex sacrificiis.
Sic igitur dixit Saturnius: eum autem allocuta-est Minerva:
o pater, haud unquam ego muribus afflictis
venerim auxiliatrix, quoniam mala multa mihi fecerunt,
180
coronas lædentes, et lucernas, olei gratia.
Hoc autem meam nimis momordit mentem, quale mihi patrarunt:
peplum meum corrosere, quem texui laborans
e trama subtili, et stamen subtile nevi,
foraminaque in-eo-fecerunt; at sartor mihi instat,
185
et valde me urget: hanc ob-causam irata-sum.
[exigitque a-me usuram; hoc autem horridum immortalibus.][TR1]
Mutuata enim texui, et non habeo unde-restituam.
Sed ne sic quidem ranis auxiliari velim.
Sunt enim neque ipsæ mentibus integræ; sed me nuper
190
ex bello reversam, postquam valde defatigata-eram,
somno indigentem, non siverunt, tumultuantes,
ne parum quidem oculos-claudere; ego vero insomnis jacebam
capite dolens, donec vociferatus-est gallus.
Sed age, desistamus, dii, ab-iis juvandis,
195
ne-quis nostrûm vulneretur telo acuto,
ne-cujus etiam corpus hasta percutiatur vel gladio;
sunt enim cominus-pugnantes, etiam si deus obvius venerit;
omnes autem de-cœlo delectemur pugnam spectantes.
Sic igitur dixit: ei autem paruerunt dii alii
200
omnes, simul vero intrarunt conferti in eum locum.
[Devenerunt autem præcones-duo, signum belli ferentes.]
Et tunc culices, magnas tubas habentes,
terribiliter canebant belli strepitum; cœlitus autem
Jupiter Saturnius intonuit, signum belli mali.
205
Primus Hypsiboas (alte-clamans) Lichenora (linctorem) feriit hasta,
stantem inter primos-pugnatores, in ventrem in medium jecur:
conciditque is pronus, tenerosque pulvere fœdavit crines.
[insonuit cadens et strepuere arma super ipso.
Troglodytes (cavernas subiens) post hunc feriit Peliona
210
infixitque pectori validam hastam: et lapsum
cepit atra mors; animaque e corpore evolavit.
Seutlæus (betæ esor) inde occidit, icto corde, Embasichytrum:
[at Ocimiden (ocimi esorem) dolor cepit, et icit illum acuto junco;]
Artophagusque (panis esor) Polyphonum (clamosum) in ventre feriit:
215
qui cedidit pronus, animaque membris evolavit.
Limnocharis (lacus amator) vero ut vidit pereuntem Polyphonum,
Troglodyten petra molaris-instar feriit prævertens
cervicem ad medium; et huic nox oculos operuit.
Lichenor autem in-ipsum collimavit hasta splendida,
220
et feriit eum, neque aberravit, ad jecur. Ut vero vidit
Crambophagus (brassicæ esor), ripis altis incidit fugiens:
sed ne sic quidem cessabat a-pugna, sed feriit ipsum:
qui concidit, nec resurrexit: tingebaturque sanguine lacus
purpureo, ipse autem juxta litus extensus-est,
225
in-chordis pinguibusque provolutus intestinis.
Tyrophagum his-ipsis in ripis interfecit.
Pternoglyphum vero videns Calaminthius (menthæ amator) in timorem venit;
saliitque in lacum fugiens, clypeo abjecto.
Philtræum autem interfecit fortis Borborocœtes (in cœno cubans.)
230
[Hydrocharis porro occidit Pternophagum regem,]
saxo percussum ad sinciput; cerebrum vero
e naribus stillabat; fœdabatur autem sanguine terra.
Lichopinax inde occidit eximium Borborocœten,
hasta adortus; ei vero caligo oculos cooperuit.
235
Prassophagus (porri esor) autem intuitus, pede traxit Cnissodiocten (nidoris sectatorem)
in lacuque suffocavit, prehenso manu tendine.
Psicharpax vero pugnabat sociis de mortuis,
et feriit Prassophagum, nondum in-terram quum-ascendisset;
ceciditque is ante ipsum, animaque ad-Orcum ivit.
240
Pelobates (in cœno gradiens) autem conspicatus, luti pugillum jecit in ipsum,
et frontem illevit, et excæcabat propemodum.
Iratus-est autem inde ille: arripiensque manu forti
jacentem in campo lapidem gravem, pondus terræ,
eo feriit Pelobaten sub genua: tota autem fracta-est
245
tibi dextra; cecidit vero is supinus in pulveres.
Craugasides (clamator) autem defendebat et rursus ibat in ipsum:
feriitque eum medium in ventrem; totus autem ei intro
acutus-juncus subiit, humique effundebantur omnia
intestina attractâ sub hasta manu crassa.
250
Sitophagus (frugum esor) autem, ut vidit in ripis fluvii,
claudicans e bello recedebat; affligebatur vero graviter:
saliitque in fossam, ut effugeret grave exitium.
Troxartes autem feriit Physignathum ad pedem extremum.
[cito vero is afflictus in lacum saliit fugiens.]
255
Prassæusque (porri esor), ut vidit adhuc semianimem prolapsum,
ivit per primos-pugnatores, et jaculatus-est acuto junco:
nec fregit scutum, sistebatur autem ibidem hastæ cuspis.
Ejus vero feriit galeam eximiam[TR2] ex-olla-quadrata
divinus Origanion (origani amator), imitans ipsum Martem,
260
qui solus inter ranas fortiter-pugnabat in turba;
irruerunt autem in eum; is vero, ut vidit, non sustinuit
heroas validos, sed subiit profunda paludis.
Erat autem quidam inter mures juvenis puer, præstans aliis,
cominus-pugnans, carus filius eximii Artepibuli (pani insidiantis,)
265
princeps, ipsum Martem repræsentans, strenuus Meridarpax (frustorum fur).
[qui solus inter mures præstabat pugnando.]
Stetit autem ad lacum glorians, seorsum ab aliis:
jactabatque perditurum se ranarum genus bellicosarum.
Et jam perfecisset, quippe magnum ei robur erat,
270
nisi cito vidisset pater hominumque deûmque.
Et tunc pereuntes ranas miseratus-est Saturnius;
motoque capite, talem emisit vocem:
Dii boni! profecto magnum opus in oculis video!
non parum me perculit Meridarpax, ad lacum
275
trucidare ranas truculenter-minans: sed citissime
Palladem mittamus tumultuosam, vel etiam Martem:
qui ipsum arcebunt a-pugna, validus licet sit.
Sic igitur dixit Saturnius: Mars autem respondebat sermone:
nec sane Palladis, Saturnie, vis, neque Martis,
280
valebit a-ranis avertere grave exitium.
Sed age, omnes eamus auxiliatores: vel tuum telum,
[moveatur magnum, Titans-occidens, validissimum,]
quo Titanas occidisti, fortissimos præ omnibus,
quo quondam etiam Capaneum occidisti, immanem virum,
285
Enceladumque ligasti, et feras gentes Gigantum,
moveatur: ita enim superabitur fortissimus quisque.
Sic igitur dixit: Saturnius autem dejecit ardens fulmen.
Primum quidem intonuit, magnumque concussit Olympum;
ac deinde fulmen, terribile Jovis telum,
290
misit contortum; illud autem evolavit e-manu regis.
Omnes quidem terruit jaculatus ranasque muresque,
sed neque sic cessabat murium exercitus, sed adhuc magis
cupiebat depopulatum-ire ranarum genus bellicosarum,
nisi ab Olympo ranas miseratus-fuisset Saturnius,
295
qui tunc ranis auxiliatores statim misit.
Venerunt subito tergis-incudum-instar, curvis-ungulis,
oblique-gradientes, tortuosi, forcipibus-circa-ora, pellibus-testaceis,
ossea-natura, lati-dorso, renitentes in humeris,
vari, longimani, a pectoribus intuentes,
300
octipedes, bicipites, intractabiles: hi autem vocantur
cancri: qui utique murium caudas oribus abscidebant,
ac pedes et manus; refringebantur vero in iis lanceæ.
Quos etiam formidarunt miseri mures, nec sustinuere;
in fugamque conversi-sunt. Occidebat vero jam sol,
305
et belli ludus unius-diei peractus-est.
HOMERI ET HOMERIDARUM
HYMNI VEL EXORDIA.
I. IN APOLLINEM.
1
Memor-ero neque obliviscar Apollinis sagittantis,
quem dii per domum Jovis metuunt euntem:
atque ei assurgunt, prope advenienti,
omnes a sedibus, quando splendidos arcus tendit.
5
Latona autem sola manebat apud Jovem fulmine-gaudentem,
quæ quidem arcumque relaxavit, et occlusit pharetram,
et ei a fortibus humeris manibus sumtum
arcum suspendit ad columnam patris sui,
paxillo de aureo: ipsum vero in solium considere-fecit ducens.
10
Ei autem inde nectar dedit pater, poculo aureo
invitans carum filium: postea vero dii alii
ibi considunt: gaudet autem veneranda Latona,
quod arcitenentem et fortem filium peperit.
Salve, o beata Latona, quoniam peperisti præclaros liberos,
15
Apollinemque regem, et Dianam sagittis-gaudentem;
[hanc quidem in Ortygia, illum vero aspera in Delo,]
acclinata ad latum montem, et Cynthium collem,
proxime palmam, sub Inopi fluentis.
Quomodo autem te celebrabo, prorsus celebratissimum?
20
ubique enim tibi, Phœbe, modi contigerunt cantus,
et per continentem vitulorum-nutricem, et per insulas.
Omnes autem speculæ tibi placere-solent, ac vertices summi
altorum montium, amnesque in-mare profluentes,
litoraque in mare vergentia, portusque maris.
25
An ut te primum Latona peperit, gaudium mortalibus,
acclinata ad Cyanthium montem, aspera in insula;
Delo in circumflua? utrinque autem unda nigra
exibat in-terram stridule-spirantibus ventis.
Hinc oriundus, omnibus mortalibus impertias,
30
quotquot Creta intus habet, et populus Athenarum
insulaque Ægina, navibusque-inclyta Eubœa,
Ægæque, Iresiæque, et maritima Peparethus,
Thraciusque Athos, et Pelei summi vertices,
Thraciaque Samus, Idæque montes umbrosi,
35
Scyrus, et Phocæa, et Autocanæ mons altus,
Imbrusque bene-culta, et Lemnus importuosa,
Lesbusque divina, Macaris sedes Æolionis,
et Chius, quæ insularum fertilissima in mari jacet,
saxosusque Mimas, et Coryci summi vertices,
40
et Claros splendida, et Æsageæ mons altus,
et Samus aquosa, Mycalæque alti vertices,
Miletusque, Cosque, urbs Meropum hominum,
et Cnidus alta, et Carpathus ventosa,
Naxusque, ac Paros, Rhenæaque saxosa:
45
tantum terrarum parturiens Jaculatorem obivit Latona,
si qua sibi terrarum filio velit habitacula ponere.
Hæ vero valde tremebant et timebant, neque ulla sustinuit
Phœbum suscipere, etiamsi fertilior esset:
prius quam tandem Delum ascendisset veneranda Latona;
50
et ipsam interrogans, verbis alatis allocuta-est:
Dele, an velis sedes esse filii mei,
Phœbi Apollinis, ponereque in te opulentum templum;
alius vero nemo te unquam tanget, nec te honorabit,
nec fertilem-boum te fore puto, nec fertilem-ovium;
55
nec vindemiam feres, neque plantas plurimas produces.
Si vero Apollinis sagittantis templum habebis,
homines tibi omnes adducent hecatombas,
hic congregati; nidor vero tibi immensus semper erit,
diu, rex, si alas: dii te habeant
60
manu ab aliena; quoniam non tibi fertile subest solum.
Sic dixit: gaudebat autem Delus, respondensque allocuta-est:
Latona, gloriosissima filia magni Cœi,
lubens quidem ego partum sagittantis regis
susciperem; graviter enim vere sum malæ-famæ
65
apud-homines: sic autem admodum-honorata fiam.
Sed hunc tremo, Latona, sermonem, nec te celabo;
valde enim quendam dicunt protervum Apollinem
fore, magnopereque dominaturum immortalibus,
et mortalibus hominibus per almam terram.
70
Eo graviter timeo in mente et in animo,
ne, quandocunque primum viderit lumen solis,
insulam aspernans, quoniam aspero-solo sum,
pedibus subvertens, trudat maris in pelagus.
Ibi me quidem magna unda in caput abunde semper
75
inundabit; ille vero aliam terram adibit, quæ placuerit ipsi,
ad-struendum templumque, et lucos arboribus-abundantes;
polypi autem in me thalamos, phocæque nigræ
domicilia facient inculta, inopia civium.
Sed si mihi sustineres, dea, magnum jusjurandum jurare,
80
hic eum primum constructurum perpulcrum templum,
ut-sit hominum oraculum; at postea
omnes apud homines, quandoquidem multi-nominis-est.
Sic igitur dixit: Latona vero deorum magnum jusjurandum juravit:
sciat nunc hæc Terra, et Cœlum latum superne,
85
et subterlabens Stygis aqua, quod maximum
jusjurandum gravissimumque est beatis diis:
certe utique Phœbi hic odorata erit semper
ara et lucus; honorabit vero te-sane præ omnibus.
Ac postquam juraratque peregeratque jusjurandum,
90
Delus quidem valde gaudebat partu jaculatoris regis;
Latona autem novemque-dies et novem noctes insperatis
partus-doloribus confixa-erat. Deæ vero erant intus omnes,
quæcunque summæ erant, Dioneque, Rheaque,
Ichnæaque Themis et sonora Amphitrite,
95
aliæque immortales, seorsum a-candida-ulnis Junone.
[Sedebat enim ea in ædibus Jovis nubes-cogentis.]
Sola autem non audierat partus-dolorum-præses Ilithyia;
sedebat enim summo in-Olympo sub aureis nubibus,
Junonis consilio candidæ-ulnis; quæ ipsam detinebat
100
invidia, quando jam filium eximiumque fortemque
Latona paritura pulcra-comis tunc erat.
Illæ autem Irin emisere bene-habitata ab insula,
ut-adduceret Ilithyiam, pollicitæ magnum monile,
aureis filis consertum, novem-cubitorum;
105
seorsum autem jusserunt vocare a-candida-ulnis Junone,
ne ea ipsam subinde verbis averteret venientem.
At ubi hoc audierat pedibus-ventosa velox Iris,
profecta-est currens, celeriterque permensa-est totum intervallum.
Ac postquam pervenit ad-deorum sedem, altum Olympum,
110
statim inde Ilithyiam, e domo foras
evocatam, verbis alatis allocuta-est,
prorsus sicut jubebant Olympias domos habentes-deæ.
Ei vero inde animum flectebat in pectoribus caris;
iverunt autem pedibus, pavidis columbis incessu similes.
115
Quando Delum ingressa-est partus-dolorum-præses Ilithyia,
illam tunc demum partus cepit, gestiebatque parere.
Circa palmam vero jecit brachia, genuaque fulcivit
in-prato molli; subrisit autem terra subtus:
prosiliit vero Apollo in lucem; deæ autem ulularunt omnes.
120
Ibi te, jaculator Phœbe, deæ lavabant aqua pulcra,
caste et pure; fasciaverunt autem in veste candida,
tenui, nova; circumque aureum cingulum jecerunt.
Neque inde Apollinem aurea-cithara lactavit mater;
sed Themis nectarque et ambrosiam gratam
125
immortalibus manibus propinavit: gaudebat vero Latona,
quod arcitenentem et fortem filium peperit.
Ac postquam, Phœbe, comedisti immortalem cibum,
non te dein retinebant aurea cingula palpitantem,
neque amplius vincula cohibebant; solvebantur autem ligamina omnia.
130
Statim vero inter-immortales-deas dixit Phœbus Apollo:
Sit mihi citharaque cara et incurvi arcus
oraculoque-edam hominibus Jovis verum consilium.
Sic fatus, incessit in terra spatiosa
Phœbus intonsus, longe-jaculans; illæ autem omnes
135
stupebant immortales: auro vero Delus tota
cumulata-erat, aspiciens Jovis Latonæque progeniem;
læta, quod ipsam deus elegit sibi ad-habitacula ponenda
ex-insulis et continente, dilexitque in-animo magis:
floruit, sicut quando vertex montis floribus silvæ.
140
At ipse argenteum-arcum-gestans, rex, longe-jaculans Apollo,
interdum quidem Cynthum ascendisti saxosum,
interdum vero rursus insulasque et viros vagans-adibas.
Multa tibi sunt templaque et luci arboribus-abundantes;
omnes autem speculæque caræ, et vertices summi
145
altorum montium, amnesque in-mare profluentes.
Sed tu Delo, Phœbe, maxime delectaris corde,
ubi tibi talaribus-vestibus induti Iaones congregantur,
ipsis cum liberis et venerandis uxoribus:
hi vero te pugilatuque et saltatione et cantu
150
memores oblectant, quando instituerint certamen.
Diceret immortales et senii-expertes esse semper is
qui tunc occurreret, quando Iaones conferti essent:
omnium enim videret gratiam, delectaretque-sibi animum,
virosque inspiciens, pulcreque-cinctas mulieres,
155
navesque veloces, et ipsorum possessiones multas.
Ad hæc autem, hoc magnum miraculum, cujus fama nunquam peribit,
puellæ Deliades, Longe-jaculantis ministræ;
quæ postquam primum quidem Apollinem celebrarint,
rursusque dein Latonamque et Dianam sagittis-gaudentem,
160
recordati, virorumque antiquorum ac mulierum
hymnum canunt, demulcentque gentes hominum.
Omnium autem hominum voces et strepitum-crotalorum
imitari callent: putaret vero se ipse unusquisque
loqui; adeo illis pulcer aptatus-est cantus.
165
Verum agite, propitius-sit Apollo cum Diana,
salvete autem vos omnes; mei vero et postea
mementote, quando aliquis terrestrium hominum
hic roget hospes itinerum-audens huc profectus:
«o puellæ, quisnam vero vobis vir suavissimus cantorum
170
hic versatur, et quonam delectamini maxime?»
vos autem bene prorsus omnes respondete decenter:
«cæcus vir: habitat vero Chio in saxosa;
cujus omnes in-futurum ceteris-præstant cantus.»
Nos autem vestram famam feremus ad omnes, quantum super terram
175
hominum versamur per-urbes bene-habitatas:
illi vero accredent, quandoquidem et verum est.
At ego non desinam longe-jaculantem Apollinem
celebrare argenteum-arcum-gestantem, quem comis-pulcra peperit Latona.
O rex, et Lyciam et Mæoniam amabilem,
180
et Miletum habes, maritimam urbem amœnam:
ipse autem Delo circumfluæ magnopere dominaris.
Vadit vero canens Latonæ gloriosæ filius
cithara cava ad Pytho saxosam,
immortales vestes habens, odoratas; ipsius autem cithara
185
aureo a plectro sonum habet amabilem.
Inde vero ad Olympum a terra, tanquam cogitatum,
vadit Jovis ad domum, deorum inter cœtum aliorum:
statim autem immortalibus curæ-est cithara et cantus.
Musæ quidem simul omnes, alternantes voce pulcra,
190
celebrant inde deorum dona immortalia, atque hominum
ærumnas, quantas habentes sub immortalibus diis,
vivunt imprudentes et inopes-consilii, nec possunt
invenire mortisque medelam et senectutis remedium.
At pulcris-comis Gratiæ, et lætæ Horæ,
195
Harmoniaque, Hebeque, Jovisque filia Venus,
tripudiant, altera-alterius ad carpum manus tenentes;
inter-has quidem nec turpis ludit, neque humilis,
sed valde magnaque visu, et specie admirabilis,
Diana sagittis-gaudens, educata-simul-cum Apolline.
200
Inter has porro Mars et speculator Argicida
ludunt; at Phœbus Apollo inter-eos-citharam-pulsat,
pulcre et sublimiter gradiens; splendor vero illum circumlucet,
micationesque pedum et bene-netæ vestis.
Ac delectantur animo magno, inspicientes,
205
Latonaque aureis-comis, et providus Jupiter,
filium carum ludentem inter immortales deos.
Quomodo proinde te celebrabo, omnino celebratissimum?
an te inter procos canam, et in-amore,
quando ambiens adiisti Azanidem puellam,
210
una-cum Ischye deo-pari, Elationide equis-præstante?
aut una-cum Phorbante, Triopi genere, aut cum Erechtheo,
aut cum Leucippo, et Leucippi conjuge?
pedes, ille vero cum-equis: non sane Triopus deficiebat
an ut primum oraculum hominibus
215
quærens per terram ivisti, longe-jaculans Apollo?
In Pieriam quidem primum ab Olympo descendisti;
Lectonque Emathiamque transibas, et Enianas,
et per Perrhæbos: cito autem in Iaolcum pervenisti,
Cenæumque ascendisti navibus-inclytæ Eubœæ:
220
stetisti vero in Lelanto campo: qui tibi non placuit in-animo
ad-struendum templumque et lucos arboribus-abundantes.
Inde autem Euripum transgressus, longe-jaculans Apollo,
ascendisti montem divinum, viridem: cito vero venisti ab ipso,
in Mycalessum profectus, et Teumessum herbosam:
225
Thebæ autem pervenisti in-solum indutum silva:
nondum enim quisquam habitabat mortalium sacra in Thebe:
neque omnino erant semitæ, nec viæ
Thebæ per campum tritici-feracem; sed eum habebat silva.
Inde vero ulterius ivisti, longe-jaculans Apollo;
230
in-Onchestumque pervenisti, Neptunium splendidum lucum:
ubi recens-domitus equi-pullus spirat gravatus animo,
trahens currus pulcros; humi autem auriga, præstans licet,
e curru ubi-exsiliit, iter facit: hi vero (aurigæ) interim quidem
vacuos currus quatiunt, imperio remisso.
235
Si autem currus agant in lucum arboribus-abundantem,
equos quidem curant, illos autem reclinatos sinunt.
Sic enim omnium-primum fas erat: ipsi vero regi Neptuno
supplicant; currum autem dei tunc fatum servat.
Illinc porro ulterius ivisti, longe-jaculans Apollo;
240
Cephissumque inde attigisti pulcre-fluentem,
qui ex-Lilæa profundit pulcre-labentem aquam.
Hunc transgressus, Sagittans, et Ocaleen tritici-feracem,
inde in Haliartum pervenisti herbosam.
Ivisti autem ad Telphusam: ibi tibi placuit locus innocuus
245
ad-struendum templumque et lucos arborosos.
Stetisti vero valde prope eam, et ipsam sermone affatus-es:
Telphusa, hic demum in-animo-habeo perpulcrum templum,
hominum struere oraculum: qui mihi semper
huc adducent perfectas hecatombas,
250
tum quotquot Peloponnesum pinguem habent,
tum quotquot Europamque, et circumfluas per insulas habitant,
oraculum-petituri: iis autem ego verum consilium
omnibus edicam, oracula-edens in opulento templo.
Sic fatus, disposuit fundamenta Phœbus Apollo,
255
lata et valde longa per-totum: sed intuita
Telphusa corde irata-est, dixitque sermonem:
Phœbe rex, sagittans, verbum aliquod tibi in mente ponam:
hic quoniam cogitas struere perpulcrum templum,
ut-sit hominibus oraculum; hique tibi semper
260
huc adducent perfectas hecatombas:
at tibi edicam, tu vero in mente reconde tua:
infestabit te semper strepitus equorum velocium,
aquantesque muli meis sacris ex fontibus.
Hic aliquis hominum malet inspicere
265
currusque fabrefactos, et velocium strepitum equorum audire,
quam templumque magnum et opes multas, quæ-insint.
Sed si quid demum obtemperaveris, (tu autem potentior et præstantior
es me, rex, tuaque vis est maxima,)
in Crissa fac templum, sub jugo Parnassi:
270
ubi nec currus pulcri agitabuntur, nec tibi equorum
velocium strepitus erit bene-structam circa aram.
Sed etiam sic adducant Iepæani dona
hominum inclytæ gentes; tu vero mente gaudio-perfusus
accipe sacra pulcra circumhabitantium hominum.
275
Sic locuta, Sagittantis flexit mentem, ut sua ipsius
Telphusæ fama esset super terram, nec-vero Sagittantis.
Illinc autem ulterius ivisti, longe-jaculans Apollo:
venistique in Phlegyarum virorum urbem contumeliosorum,
qui Jovem non curantes super terra habitabant
280
in pulcra valle, Cephissium prope lacum.
Inde rapide ascendisti ad jugum ruens;
venistique in Crissam sub Parnasso nivoso,
latus Zephyro obversum: sed desuper
petra suspensa-est; cava autem subtenditur vallis,
285
aspera; ibi rex constituit Phœbus Apollo
templum facere amabile, dixitque sermonem:
Hic demum cogito struere perpulcrum templum,
ut-sit hominibus oraculum; qui-quidem mihi semper
huc adducent perfectas hecatombas,
290
tum quotquot Peloponnesum pinguem habent,
tum quotquot Europamque, et circumfluas per insulas habitant,
oraculum-petituri: iis autem ego verum consilium
omnibus edicam, oracula-edens in opulento templo.
Sic fatus, disposuit fundamenta Phœbus Apollo,
295
lata et valde longa per totum; at super ipsis
lapideum limen posuit Trophonius, atque Agamedes,
filii Ergini, cari immortalibus diis:
circùm vero templum condidere innumeræ gentes hominum
politis lapidibus, cantu-celebre ut-esset semper.
300
Prope autem erat fons pulcre-fluens, ubi dracænam
occidit rex, Jovis filius, a valido arcu,
bene-nutritam, magnam, monstrum ferum, quæ mala multa
hominibus faciebat in terra, multa quidem ipsis,
multaque pecoribus pedes-tendentibus; quippe erat pestis cruenta.
305
Et aliquando susceptum ab aureum-solium-habente Junone nutriit
gravemque difficilemque Typhaona,damnum mortalibus,
quem olim Juno peperit, irata Jovi patri,
quando jam Saturnius gloriosam genuerat Minervam
e vertice; ac statim irata-est veneranda Juno
310
atque etiam congregatos inter immortales dixit:
Audite me, omnesque dii, omnesque deæ,
ut me ignominia-afficere incipit nubes-cogens Jupiter
prior, postquam me uxorem fecit-sibi honesta doctam:
et nunc sine me peperit cæsiis-oculis Minervam,
315
quæ inter-omnes beatos excellit immortales:
at ille debilis factus-est inter omnes deos,
filius meus, Vulcanus, mutilus pedibus, quem peperi ipsa,
projeci manibus correptum, et injeci lato ponto:
sed ipsum Nerei filia, Thetis argenteis-pedibus,
320
suscepit, et cum suis sororibus curavit.
Utinam aliud diis gratificata-esset beatis.
Improbe, versute, quid nunc adhuc machinaberis aliud?
quomodo sustinuisti solus gignere cæsiis-oculis Minervam?
non ego peperissem? et tua vocata tamen uxor
325
eram inter immortales, qui cœlum latum habitant.
Et nunc idcirco ego machinabor, ut nascatur
filius meus, qui inter-deos excellat immortales,
nec tuum dedecorans sacrum lectum, nec meum ipsius,
nec tuo in cubili versabor, sed abs te
330
procul absens, diis interero immortalibus.
Sic locuta, seorsum a diis ivit irata animo.
Statim deinde precabatur magnis-oculis veneranda Juno,
manu vero prona percussit terram, et dixit sermonem:
Auscultate jam mihi, Terra, et Cœlum latum superne,
335
Titanesque dii, vos sub terra habitantes
Tartarum circa magnum, ex quibus sunt virique diique;
ipsi nunc me omnes audite, et date mihi filium
seorsum a-Jove, nihil quicquam viribus inferiorem illo;
sed is præstantior sit, quantum Saturno late-sonans Jupiter.
340
Sic igitur locuta, verberavit terram manu robusta:
motaque-est inde terra alma: illa autem intuita
delectabatur suo in animo: putabat enim perfectum-iri.
Ex hoc jam deinde integrum in annum,
neque unquam ad cubile Jovis ivit providi,
345
neque unquam ad sedile arte-variegatum, sicut antea quidem
ipsi insidens sapientia meditabatur consilia:
sed ea in templis multum-adoratis manens
oblectabatur suis sacris, magnis-oculis veneranda Juno.
Verum quando jam mensesque et dies exacti-erant,
350
iterum se-circumvolvente anno, et advenerant horæ,
ipsa peperit nec diis similem, nec mortalibus,
gravemque difficilemque Typhaonem, damnum mortalibus.
Statim hunc prehensum magnis-oculis veneranda Juno
dedit deinde ferens malo malum; eaque (Pytho) suscepit.
355
Quæ sic mala multa faciebat apud inclytas gentes hominum:
quisquis ei occurreret, auferebat eum fatalis dies,
priusquam illi telum immisit rex sagittans Apollo
validum; ea vero doloribus agitata gravibus,
jacebat valde anhelans, volutans-se per solum.
360
Ingens vero clamor factus-est, immensus: ea autem per silvam
crebro admodum huc et illuc volutabatur, linquebatque animum,
cruentum exspirans; et jactavit-super-ea Phœbus Apollo:
Hic nunc putresce super terra virorum-altrice;
neque tu-sane vivis malum damnum mortalibus
365
eris, qui terræ almæ fructum edentes
huc adducent perfectas hecatombas:
neque omnino tibi mortem gravem nec Typhoeus
arcebit, nec Chimæra infausti-nominis, sed te-sane hic
putrefaciet terra nigra et indefessus Hyperion.
370
Sic dixit jactans; ei vero caligo oculos obtexit.
Ipsamque ibidem putrefecit sacra vis solis;
ex quo nunc Pytho vocatur: illi autem regem
Pythium vocant ex-re-nominatum, quoniam illic
eo-ipso-in-loco putrefecit monstrum vis acuti solis.
375
Et tunc sane cognovit sua in mente Phœbus Apollo,
quod se fons pulcre-fluens deceperat:
ivit autem ad Telphusam iratus, celeriterque advenit:
stetit vero valde prope eam, et ipsam sermone allocutus-est:
Telphusa, non eras meam mentem decipiens,
380
locum habens amabilem, profusura pulcre-fluentem aquam.
Hic demum et mea fama erit, nec tua solius.
Dixit, et molem superingessit rex, sagittans Apollo,
petrarum prominentiis, occultavitque fluenta,
atque aram fecit-sibi in luco arboribus-abundante,
385
prope valde fontem pulcre-fluentem; ibi autem regi
omnes cognomine Telphusio supplicant;
quoniam Telphusæ sacræ dedecoravit fluenta.
Et tunc in animo meditabatur Phœbus Apollo,
quosnam homines sacerdotes sibi-ascisceret;
390
qui sibi ministri-forent Pytho in saxosa.
Hæc igitur animo agitans, conspexit in nigro ponto
navem velocem, atque viri inerant multique et boni,
Cretes ex Cnosso Minoia; qui quidem regi
sacraque faciunt, et enuntiant leges
395
Phœbi Apollinis aureum-arcum-gestantis, quodcunque dixerit
oracula-edens ex lauro, cavitatibus sub Parnassi.
Hi quidem ob mercaturam et opes navi nigra
ad Pylum arenosam, et Pylo-ortos homines,
navigabant; at eis obviam-factus-est Phœbus Apollo,
400
in pontoque insiliit, corpore delphini assimilatus,
navi veloci, et jacebat monstrum magnumque horrendumque.
Eorum vero nemo in animo cogitarat, neque adverterat,
undecunque commovebat, concutiebatque navalia ligna.
Illi autem tacite in navi sedebant timentes;
405
neque illi rudentes solvebant cavam per navem nigram,
[nec solvebant velum navis prora-cærulea,]
sed quemadmodum eam primum instruxerant loris,
sic navigabant: præceps autem Notus pone excitabat
navem velocem. Primum vero præternavigabant Maleam,
410
præterque Laconicam terram, Helosque, maritimam urbem,
advenere, et locum oblectantis-mortales Solis,
Tænarum, ubi pecudes villosæ pascuntur semper
Solis regis; habentque amœnum locum.
Hi quidem deinde illic volebant navem sistere, et egressi
415
observare magnum miraculum, et oculis videre,
utrum mansurum-esset navis cavæ in-tabulatis monstrum,
an in undam marinam piscosam rursus ruiturum.
Sed non clavis parebat navis bene-fabricata,
verum præter Peloponnesum pinguem tendens
420
ibat iter: flatu vero rex, sagittans Apollo,
facile dirigebat; ea autem conficiens viam
ad-Arenen pervenit, et Argypheam amœnam,
et Thryum, Alphei vadum, et bene-ædificatum Æpy,
et Pylum arenosam, Pyloque-ortos homines:
425
ivit porro præter Crunos, et Chalcidem, et præter Dymen,
et præter Elidem divinam, ubi dominantur Epei;
quando ad-Pheras appellebatur, gaudens Jovis vento-secundo,
atque ipsis sub nubibus Ithacæque mons altus apparebat,
Dulichiumque, Sameque, et nemorosa Zacynthus.
430
Sed quando jam Peloponnesum præterierat omnem,
ac postquam jam Crissæ apparebat sinus immensus,
qui penitus Peloponnesum pinguem dirimit,
venit ventus Zephyrus magnus, serenus, e Jovis consilio,
impetuosus, ingruens ex æthere, ut citissime
435
navis emetiretur currens maris salsam aquam.
Retrogradi jam deinde ad Auroramque Solemque
navigabant; duxque-erat rex, Jovis filius, Apollo:
pervenerunt vero in Crissam late-conspicuam, vitiferam,
in portum; et arenis appulsa-est pontum-transiens navis.
440
Illic navi exsiliit rex, sagittans Apollo,
astro se-assimilans medio die: ab eo vero multæ
scintillæ evolabant, fulgorque ad cœlum pervenit;
in adytum autem subiit per tripodas valde-pretiosos.
Intus deinde ille flammam accendebat, ostentans sua tela,
445
totam vero Crissam occupabat fulgor: et acclamarunt
Crissæorum uxores, pulcreque-cinctæ filiæ,
Phœbi ob impetum: magnus enim timor ceperat quemque.
Inde vero rursus ad navem, tanquam cogitatum, prosiliit volatu,
viro se-assimilans juvenique fortique,
450
primum-pubescenti, cæsarie obvolutus latos humeros;
et ipsos compellatos verbis alatis allocutus-est:
O hospites, quinam estis? unde navigatis humidas vias?
nunquid ob mercaturam, an temere vagamini,
tanquam prædones, super mare? qui quidem vagantur,
455
animas periculis objectantes, malum alienigenis ferentes?
cur ita sedetis attoniti, neque in terram
egressi-estis, neque arma nigræ navis deposuistis?
hic etenim mos est hominum sollertium,
quandocunque ex ponto ad terram navi nigra
460
venerint, labore defessi; statim autem ipsos
cibi dulcis circum præcordia desiderium capit.
Sic dixit; et ipsis fiduciam in pectoribus immisit:
eum et respondens Cretum dux contra allocutus-est:
Hospes, quippe nequaquam mortalibus similis-videris,
465
non corpore, neque oris-habitu, sed immortalibus diis,
salveque et magnopere gaude; dii vero tibi prospera dent.
Et mihi hoc dic verum, ut bene sciam:
quis populus, quænam terra hæc est? quinam homines insunt?
alio enim cogitantes navigabamus-per magnum mare,
470
ad Pylum ex Creta, unde nos genere profitemur esse;
nunc vero huc cum navi devenimus nequaquam lubentes,
reditus appetentes, per-aliud iter, alias vias;
sed aliquis immortalium nos huc duxit nolentes.
Hos vero respondens allocutus-est sagittans Apollo:
475
hospites, qui Cnossum arboribus-abundantem incolebatis
antea, at nunc non-amplius reduces iterum eritis
in urbemque amabilem et ædes pulcras quisque,
et ad caras uxores; sed hic opulentum templum
habitabitis meum, multis honorati hominibus.
480
Sum autem ego Jovis filius, Apollinemque me glorior esse:
vos vero duxi huc super magnam voraginem maris,
nequaquam mala cogitans, sed hic opulentum templum
habitabitis meum, omnibus valde honoratum hominibus:
consiliaque immortalium scietis; quorum voluntate
485
semper honorabimini perpetuo dies omnes.
Sed agite, sicut ego dixero, parete citissime:
vela quidem primum demittite, solutis loris:
navem autem deinde velocem in litus trahite,
atque opes eximite et arma ex-navi æquali,
490
et aram facite super litus maris:
ignem vero accendentes, superque eo farinas albas adolentes,
precamini jam postea, astantes circa aram.
Sicut quidem ego primum in obscuro ponto,
me-assimilans delphini, veloci navi insilii:
495
sic mihi supplicate Delphinio; at ara
ipsa Delphia et conspicua erit semper.
Cœnateque porro inde velocem apud navem nigram,
et libate beatis diis, qui Olympum habitant.
Ac postquam cibi dulcis desiderium exemeritis,
500
veniteque una mecum, et Iopæana canite,
usquedum ad-locum perveneritis, ubi habebitis opulentum templum.
Sic dixit; hique ei valde auscultarunt et paruere.
Vela quidem primum demiserunt, solveruntque lora;
malumque receptaculo admoverunt, rudentibus demissum;
505
egrediebantur vero et ipsi in litus maris.
Ex mari autem in-terram velocem navem sursum traxerunt,
alte super arenas, juxtaque sustentacula longa stravere:
et aram fecerunt super litore maris;
ignemque accendentes, superque eo farinas albas adolentes,
510
supplicabant, ut jusserat, astantes circa aram.
Cœnam deinde sumserunt velocem apud navem nigram,
et libarunt beatis diis, qui Olympum habitant.
At postquam potus et cibi desiderium exemerant,
profecti-sunt ire; præibatque ipsis rex, Jovis filius, Apollo,
515
citharam in manibus habens, admirabiliter ludens,
pulcre et sublimiter gradiens: at terram pedibus-pulsantes sequebantur
Cretes ad Pytho, et Iopæana canebant,
quales sunt Cretum pæanes, quibus quidem Musa
in pectoribus posuit dea suavem cantum.
520
Indefessi autem collem ascenderunt pedibus, citoque advenere
in-Parnassum, et locum amabilem, ubi inde erant
habitaturi, multis honorati hominibus.
Ostendit vero ducens suum solum et opulentum templum.
Eorum autem commovebatur animus in pectoribus caris:
525
illumque interrogans Cretum dux contra dicebat:
O rex, quandoquidem procul ab-amicis et patria terra
nos duxisti (sic fere tuo placitum erat animo),
quomodo et nunc vivemus? hoc te consultare jubemus.
Neque uvæ-verax hæc amabilis terra-est, nec pratis-bonis,
530
ita-ut inde commode vivamus, et cum hominibus versemur.
Illos vero subridens affatus-est Jovis filius Apollo:
insipientes homines, miseri, qui curas
cupitis, gravesque labores, et angustias in-animo:
facile verbum vobis dicam, et in mente ponam.
535
Dextra prorsus quisque habens in manu cultrum,
mactate semper pecora; hæc vero copiosa omnia aderunt,
quanta mihi adduxerint inclytæ gentes hominum:
templum vero custodite, excipiteque gentes hominum
hic se-congregantium: et meum impetum maxime
540
sive quod vanum verbum fuerit, sive quod opus,
injuriaque, qui mos est mortalium hominum
alii deinde vobis rectores viri erunt,
quibus necessitate subditi-eritis dies omnes.
Dicta-sunt tibi omnia; tu vero in mente tua serva.
545
Et tu quidem sic salve, Jovis et Latonæ fili:
verum ego et tui alius meminero cantionis.