Ŝi vekiĝas
Diriĝis iu eta vort’
en flustra klar’: Patrino.
Intenco kia! Ĉu kaŝi sin?
Ŝi hontos antaŭ la patrin’.
Ne taŭgas ke ŝi plendas.
Abisma fin’ atendas.
Ekstaras el mistera font’
estaĵo neĝe hela.
Pendas riĉe la mantel’.
Injeto petas en ŝancel’
al la fratin’ fidela
por help’ en sort’ kruela.
Min helpu! Morto prenos min.
Al inferul’ mi jesis.
Laŭ fipotenco de Satan’
li kaptis min per sia man’.
Min gardi mi forgesis,
per ĵur’ al li promesis.»
Ne tute vi perdiĝis nun,
fratinjo, en hororo.
Retiru vin per forta kor’!
Trinkaĵon pekan ĵetu for!
Toleru en doloro!
— Kreiĝis vi al gloro.»
denove sola staras ŝi
en la inico sia.
Batalas ŝi ĝis venka fin’.
Rekuraĝiĝas la anim’
per ŝia preĝo pia.
Ŝin savas «Patro Nia».
retrovas ejon de l’ terur’,
ektiras la pordaĉon.
«Ne volas helpon mi de vi!
Mi turnas min de vojo ĉi!»
Ŝi ĵetas botelaĉon
en flaman ardantaĵon.
Peza momento
kantante je sia forir’.
Deklivoj blankaj bruniĝas;
ŝvele fluas river’.
Anstataŭas radoj glitilojn
sur vojo, vojeto kaj pad’.
Drivduŝas pluv’ la altejojn
kaj domojn per frida gutad’.
sur alta kaj mola lit’
delira en sia dormeto
kuŝas malsana Injet’.
Ŝi dormas je tristaj tonoj
tra fendoj en trunka mur’.
Parolas multaj sonoj
en venta, elmara susur’.
ke kantu la vent’ pri la sort’.
Pri tiu ton’ ŝi deziras,
ke estu ĝi tono de mort’.
La knab’ plenumonta la verkon
edziĝi kun in’ en perfid’
renkontu la nigran ĉerkon
kun Injo en frida rigid’.
kiel nokte ŝvela burĝon’.
Injeto sin ellitigas.
Li rajdas al kirka dom’.
Ĉe verda fenestro ŝi sidas,
turniĝas rigard’ al nord’.
La nuptaron la sun’ eklumigas,
kaj gajigas ludista kord’.
ekkaptis ŝin malfort’.
La vangoj de larmoj bruliĝas,
sed palaj kvazaŭ pro mort’.
Tordiĝas ŝi noktojn kaj tagojn
en senripoza sku’,
kaj falas en lamentadojn
ke devas ŝi vivi plu.
kaj morda, frostiga pov’
la vento-tagoj vintraj
turmentas per ŝira blov’.
Malbonas temp’ pro drastaj
ŝanĝiĝoj de la veter’.
Estas la luktoj lastaj
ĝis venkos primaver’.
En «Blua-Monto»
De branĉoj kaj vergoj gutadas.
Nigra, humida elmara nebul’
ĉion aspergadas
sub volviĝanta nuba rul’.
nek kampo nek korto nek turo.
Kvazaŭ glutita de akva inund’
kaŝiĝas la land’ en obskuro.
Aspektas la ejo mara profund’.
kolektas Injeto la ŝafojn.
Tondro de l’ maro vokas en ŝi
pense pezigajn imagojn.
Ekglitas ŝi trete sur glaci’.
plurfoje ŝi devojiĝas.
Vokas ŝin kri’ kaj vaganta susur’,
sorĉaĵoj en vivon vekiĝas;
aŭdiĝas mistera rivera murmur’.
leviĝas ŝvebantoj ombraj.
La nikso sur sia duona ĉeval’
kaj troloj vilharaj sennombraj
sin ŝovas antaŭen amase el val’.
rajdas vicoj elsonĝaj
antaŭen super profunda marĉeg’
kaj laŭ la vojoj longaj
kun tinta bruo kaj muĝa krieg’.
de vunda memor’ ŝi ŝiriĝas,
en elf-danc-ringo troviĝas ŝi,
kaj tie ŝi ensorĉiĝas
kun mur’ de nebulo ĉirkaŭ si.
*
staras meze en reĝa kort’.
kuŝas kviete sub luna rond’.
staras portiko sur arka ar’.
orajn frontonojn sub doma tegment’.
drak’ kaj serpento meandras sur mur’.
Flamas el kupro tegment’ al ĉiel’.
kun oraj kokoj sur pinta fin’.
elvenas la kortegana ar’.
orname radias de ĉiu knabin’.
emociigas Injeton al ploro.
Tiriĝas Injet’ inter plor’ kaj rid’.
ke sentas ŝi sin en feliĉo ĉiela.
«Ĉi tie vi vivos ĉiam en ĝojo.
kronon el oro kaj floroj vi portos.»
reĝon staranta en brila kolor’.
krono el oro laŭ reĝa rango.
lumas en lia dekstra man’.
Ŝi volas tian dignon posedi!
Logas per lud’ violona kord’.
donas al bela knabina rond’.
etendas kruĉon plenan de vin’.
Trinku, forgesu aflikton vian!
Tuj forgesiĝas la kora vund’.
Feliĉon ofertas ni lastan fojon.»
*
fridiĝas en ŝi la kora sang’.
Revenas memoro; pensoj vekiĝas.
— «Ĉiujn afliktojn pelos ni for.»
— «Trinku, kaj poste ne sentos vi ĝin.»
— Por nenio perdu mi mian amon.
mi iru almoze inter la homaron.
mi iru mokata inter la vilaĝojn.
sola mi faru mian vagadon.
En nom’ de Jesu’ liberigas mi min.»
kaj en la nebuleto forfuĝantaj vostoj.
Libera
en longa nigra vest’ virin’
sin montras al Injeto.
La franjo staras apud ŝi,
hele bela la vizi’
kun sankta ĝoj-rideto.
Ŝi kantas en kvieto:
nun servos vi al la Sinjor’.
Jen sankte sonoriĝas.
Vi tiris vin el trola prem’;
kaj trovis en dolor’ vin mem.
Vi supren nun leviĝas.
Alteco atingiĝas.
la nova voj’ kondukos vin
al lumo, kaj tagiĝos!
Kruta, longa vojo ĝi;
Injet’, ne timu tamen vi,
eĉ kiam vi laciĝos.
La sort’ por vi ordigos.
Vidigos ŝi tra malklarec’,
kaj vi per ŝi proviĝos.
Ŝi gvidos vin eĉ tra infer’.
La leĝon de la viv’ sur ter’
vi tra teruro vidos;
honor’ por vi fariĝos.»
VORTOJ
- montarino
- — Ino kiu vagas kaj vivas inter montoj kaj kies animstato influiĝis de tio; moknomo ĉi tie.
- menianto
- — Floro tre ŝatata de bestoj. (Menyanthes trifoliata)
- ardeo
- — Birdo kun loka nomo Gråhegre. (Ardea cinerea)
- pluvio
- — Birdo kun loka nomo Heilo. (Pluvialis apricaria)
- kanto
- — 1) Kanto kun muzika melodio. 2) Deklamado, ekzemple la Edda-kantoj, kaj ĉi tie «La Kanto de Gumlo».
- draŭgo
- — Martrolo aŭ reaperanto.
- Mons
- — Nomo de virkato.
- Lars / Per
- — Virnomoj.
- Manjo
- — Virina nomo.
- Holand / Vatn
- — Nomoj de bienoj.
- huldro
- — Ege bela subterulino, kiu paŝtas la brutaron samloke kie la homoj, sed nevidata krom hazarde foje. Ŝi havas voston.
- saltodanco
- — La norvega danco «Springar», nesimetria triritma.
- Haukeli
- — Montara regiono inter orienta kaj okcidenta Norvegio.
- skaras
- — Onomatopeo; la sono kiun eligas la pigo.
- erikserpento
- — Mitologia serpento kiu kreskis al drako kaj kuŝis ĉirkaŭ la domo de princino.
- Skarekula
- — Monto kie Satano kaj gesorĉistoj kunvenas. (Blokksberg)
- Haŭgastad
- — Hejmbieno de Injeto.
- Amund / Jon
- — Virnomoj.
- Brot
- — La bieno de kie venas Jon. «Brot» = novkultivejo.
- Skarebrot
- — «Skar» = fendo.
- Dokka
- — Ofta bovina nomo kun signifo «Pupo».
- vaglumo
- — Lampiro, lumvermo.
- galdro
- — Sorĉado; vorto el la norena mitologio.
- Hel
- — Norena nomo de Infero. Ankaŭ nomo de la norena estrino de tiu loko.
- Majstro
- — La Kreanto
- Gro
- — Virina nomo.
- Knut
- — Virnomo.
- Jotuno
- — Giganto.
- fimbulvintro
- — Ege severa vintro. Unue prirakontata en «Voluspá»
- di-martelo
- — La martelo de la Tondro-dio Tor. Ĵetinte ĝin li ĉiam trafis giganton mortige, kaj la martelo reen flugis en lian manon.
- blanka kruco
- — Kristanismo oficiale decidiĝis en Norvegio en la jaro 995 de la reĝo Olav Trygvason.
- Ragnarok
- — Fino de la mondo. Fina lukto inter la dioj kaj la gigantoj, aŭ inter kulturo kaj primitiveco, aŭ inter Bono kaj Malbono, aŭ inter Dio kaj Satano. Priskribita en la Edda-kanto «Voluspá».
- meandras
- — Serpentumas. En la helena arkitekturo serio de kurbiĝoj en ornama linio laŭ la randoj ekzemple de frontonoj. En norvega mezepoka arkitekturo tio reprezentiĝas per drako kiu meandre beligas ekzemple ambaŭflanke portalojn de fosto-preĝejoj.
KLARIGOJ
Prologo
La prologo fakte estis verkita post la plenumiĝo de la tuta poemaro. La poeto dediĉas sian verkon al la pejzaĝo de Jären, la vasta apudmara plataĵo en sudokcidenta Norvegio sude de la urbo Stavanger. Agrikultura regiono kaj bestobredado. Ŝafoj paŝtiĝas en la deklivoj de la malaltaj montoj iom interne en la regiono. Tiu pejzaĝo donis la poezian kadron al la poemaro.
Arne Garborg naskiĝis en la parenca bieno «Garborg» en la komunumo Time en Jären. Lia patro bone kultivis siajn kampojn kaj ankaŭ funkciis kiel instruisto. Li estis tre religiema, kaj opiniis ke la antikva, israela kristanismo, kiel ĝi prezentiĝas en la Malnova Testamento, do iu laŭlitera religio, estas la ĝusta kristanismo. Li estris sian hejman vivon kiel antikva israela tribestro kaj pastro. Fine li fariĝis tiel mense obsedata, ke li perdis liberan memregon kaj mortigis sin per pendiĝo. La instiga okazaĵo por tiu ago estis, ke Arne, la plej aĝa filo, rifuzis akcepti la bienon alode post la patro, kaj tiel daŭrigi la parencan, heredan linion sur la bieno. Arne volis fariĝi verkisto. Sekvo de tio estis, ke Arne sian tutan vivon havis malbonan konsciencon pro la sorto de sia patro.
«al vi mi kantas pri la viv’ / en sombra mond’.»
— estas ĝuste la pensoj kiuj torturis Arne ĝis li liberiĝis per verkado.
«La lukton pezan konas mi».
— La anima lukto kiu fine instigis la verkiston verki.
«rompitaj ostoj»
— Fizika bildo pri tio kio okazas en la animo.
«Mi konas vin»
— «vin» estas la patro.
«boat’, torent’»
— Fizika bildo pri la fatala fino.
«alaŭd’ ekŝvebas»
— Fakta bildo pri io, kio okazis kiam la verkisto post multaj jaroj vizitis la tombejon de sia patro. Vidu la poemon «Printempa tag’».
Injeto ĉe la ŝpinilo
La feliĉa komenco de la vivo de Injeto. Bildo de la hejma vivo en tiu kamparo. Medio kaj etoso antaŭ la tempo de industria revolucio kaj antaŭ la rapida kresko de urboj. «Aŭtunas. Veteraĉo» kaj «Ho-hu! La veteraĉo / kun pluv’ kaj venta frid’» donas al la leganto impreson kia estas la klimato en kiu Injeto devas vivi kaj paŝti. Komparu kun Ne estas facile kaj Malbona tago. La diversaj statoj de sano kaj animo en Injeto speguliĝas paralele en la statoj de la naturo.
Injeto estas en sia dekoka jaro kaj ankoraŭ ne spertis gravan malbonon aŭ seniluziiĝon. Ŝi havas viglan fantazion kaj facile inventas kaj rakontas fablojn, kiel en ĉi tiu poemo. La leganto notas, ke estas ama fablo kiun ŝi prezentas.
Dum siaj infanaj jaroj la verkisto ofte aŭskultis al folkloraj rakontoj, precipe de rakontkapabla junulino, kiu servis en tiu bieno. En sia matura aĝo li prilaboris tiun materialon por sia propra celo. La popolaj kredoj kaj vizioj estis konsiderataj veraj, kaj estas necesa fundamento por la ideoj de la poeto.
Vesperiĝo
Injeto faras sian ĉiutagan laboron en la bovinejo en akordo kun la gnomo de la bieno. Laŭ folkloro ĉiuj bienoj havas sian gnomon, kiu gardas precipe la bovinejon.
«kun la kat’ dancadas»
— Unu el la ŝercemaj versoj en tiu ĉi serioza poemaro. Ĝi spegulas la rilaton inter la homoj kaj la bonvolemaj gnomoj (Norveg-lingve: «Nisse» aŭ «tuftekall») La biena gnomo estis malalta kaj havis ruĝan trikitan ĉapon.
Rimarku la oftan ŝanĝon de metrika sistemo inter la opaj poemoj.
Ĉe la fajrejo
En la kamparo estis kutimo vespere kolektiĝi en la hejmo de iu kiu lerte povis rakonti, kaj tiu estas Injeto. Ŝi havas nekutiman kapablon rakonti kaj memori kaj vidi plion ol aliuloj. La vilaĝanoj ankoraŭ ne komprenis la supernaturan vizian vidkapablon de Injeto. Estis por la aŭskultantoj nur fabloj, kion ŝi rakontis, tamen realaj. La vizia kapablo rivelas sin en «La vidaĵo».
«nupton festos vi»
— La huldroj provis logi al si virojn. Tiel ili havigis al si eternan vivon, kion subteruloj ne havas.
Vidu la antaŭlastan strofon: «povintus savi vi ambaŭ nin».
«tranĉilon»
— Kiel la biblio, nomoj de sanktuloj, la signo de la kruco ankaŭ nuda ŝtalo rompus la sorĉon.
La pasero
«Veslemey» (prononco: —mej)
— Norveglingva karesnomo de Injeto kiu vere baptiĝis «Gislaŭg». Je Julo estas kutimo meti garbon sur stango ĉe la ponto de la fojnejo kiel Jul-donacon al la birdoj.
Kantiĝas
La subteruloj provas tenti Injeton per ĉiaspecaj valoraĵoj kaj brilaĵoj. Ŝi estas en la sama situacio kiel Jesuo sur la monto. (Mateo IV). Arĝenta ŝpinilo estas en folkloro kutima donaco por logi inojn.
«tago»
— la mondo de la homoj kie la suno lumas. La subteruloj ne toleras la sunlumon. Al ili donas lumon oro kaj arĝento kaj aliaj glimaj valoraĵoj el la rokoj. Por logi Injeton la subterulo devas favore priskribi la subteran vivon.
La stato de la vetero korespondas al la anima stato de Injeto. Tiel la verkisto donas paralelan evoluon inter ekstera realeco kaj tranca animstato, kaj tiu lasta atingas spiritan realecon.
Antaŭsciigo
Injeto vidas la reaperantan fratinon Lizabet’, kiu estas kvazaŭ ŝia gard-anĝelo. Ŝi inicas Injeton al supera servo post kiam ŝi trinkis la enhavon de la kaliko. Tiu trinkaĵo reprezentas la dolorigajn spertojn, kiujn ŝi trapasos dum ĉi tiuj 70 poemoj. La Kreanto metas ŝin antaŭ vico de provoj por vidi ĉu ŝi estas matura por eniri en lian servon, ĉar li bezonas ŝian kapablon. En tia servo nur akceptiĝas la plej kapablaj kaj tute puraj homoj.
Mateo 26 39: Jesuo: «Ho mia Patro, se povas esti, ĉi tiu kaliko pasu for de mi; tamen ne kiel mi volas, sed kiel Vi volas.»:
Jesuo sciis kio okazus pri si kaj akceptis la sorton kun malfermaj okuloj. Injeto estis sensperta kaj timis nenion. Ŝi ne antaŭvidis ion malbonan, ĉar vidiĝis ankoraŭ neniu kaŭzo. Ŝi vivas en kompleta nescio. Tial ŝi ne petas esti liberigata de iuj postuloj ligitaj al la kaliko.
Injeto travidas ĉiujn falsaĵojn. Gravas dungi en la batalo kontraŭ malbono la plej dotitajn karakterojn. Tamen ne nur taŭgas rifuzi kaj venki la malbonon ekster si. La malicajn sentojn en la persono mem devas ankaŭ esti elradikataj, tiel ke la homo povas ekstari tute pura antaŭ la homaro por kiu ĝi estu gvidanto.
Imagu la tragedion sentatan de juna homo kiu antaŭvidas tian sorton, kiel faras Injeto en la poemo «La Montarino». Tiu estas la momento kiam Injeto, kiel Jesuo, estus petanta pri liberigo de la kaliko. Malaperas por Injeto la ebleco vivi la ĝojan vivon de juna kaj gaja knabino sen bezono okupiĝi pri homaro kaj peko kaj maldeco kaj perfido kaj venko. Plej feliĉa estas tiu, kiu nenion vidas kaj tial ne kulpas pro respondeco.
«kaptiloj»
— tentoj de la malbonuloj. Injeto estas danĝero al la malbonuloj.
Rimarku kiel la verkisto utiligas la naturon por ŝanĝi inter supernatureco kaj realeco. Li mole glitas el la sonĝo, for de la vidaĵo, pere de matena glimo kaj fine pere de fru-matena vento. Kiom el tio estas reala? Kio estas la vera realeco?
Dimanĉ-trankvilo
Jen bildo de la feliĉa juneco antaŭ ol la enhavo de la kaliko komencas havi efikon. Nenio stranga ĝis nun ligiĝas al Injeto. La junuloj senkulpe fritas tranĉaĵojn el terpomoj kaj dume babiladas kaj ŝerce provokas unu la alian diveni enigmojn. La enigmoj estas malnova folkloro; kelkaj el ili troviĝas en la Edda-kantoj.
Panjo atendas
La patrino scias pri la vizia kapablo de Injeto. La medio ĉirkaŭ ili do havas multe pli da estaĵoj ol tiujn, kiujn ordinaraj okuloj vidas. Tio kreskigas la zorgan timon de la patrino, ĉar Injeto ofte estas sola ekstere en mallumo pro atento pri la brutoj. Kredo pri antaŭfantomoj estas kutima en folkloro, kaj la verkisto konscie utiligas ĝin por sia arta verko: (norveglingve: fylgje, vardöger).
Injeto
Jen Injeto, sur kies junaj ŝultroj estas metita la peza ŝarĝo esti tiu, kiu sola vidu la kaŝitajn verojn, kaj tiu ĉi estas la unua momento kiam ŝi konscias pri la graveco de la tasko metita sur ŝin de la Kreanto. Li bezonas puran animon por sia servo.
Ne strange ke ŝi eksidas en silento. Tiu ĉi estas la momento kiam ŝi komprenas kia estos ŝia sorto. Ŝi do vidas la malsamecon inter si kaj aliuloj. Kiel ŝi de nun rilatiĝu al siaj geamikoj?
La vidaĵo
Jen la unua fojo kiam Injeto rigardas tra la fendo enen en la mondon de la mortintoj. Ŝi ne teruriĝas pro la vidaĵo mem, sed pro tio ke ŝi de nun estos hantata de ĉiaspecaj vidaĵoj, kaj ŝi komprenu kaj spertu ĉiajn fiaĵojn en la mondo.
La montarino
Pruviĝis ke estas vero kion Injeto vidis, kaj ŝi komprenas nun kia estos ŝia sorto inter la vilaĝanoj, kio signifas esti la pioniro inter la homaro, kaj tia sorto ne estas agrabla. Ankaŭ la patrino komprenas ke ŝi havos bedaŭrindan sorton, sed Injeto subigas sin al la tasko donita pere de la kaliko, kiun ŝi devis malplenigi. Fieraj sonas ŝiaj vortoj:
preferas mi
ol iri blinda
tra l’ mondo ĉi
sen eblo veron distingi!»
Junuloj
Jen prezentiĝas scenoj kaj scenejo de tio kion Injeto devas vidi, kaj kion Arne Garborg estis vidinta. El tio ĉi li evoluigas la universalan vizion.
Festeno
Detaloj el tiu ĉi longa kaj komplika poemo troviĝas en folklora historio, kiun la verkisto utiligas por sia celo priskribi la staton en la siatempa socio, nome pri konduto kaj moralo kaj sociaj rilatoj.
«Eksidis Injet’ en malluma angul’»
— Neniu volas aŭ kuraĝas danci kun ŝi ĉar «Diriĝis: Mankas prudento». Ŝi sidas kaj devas vidi la fantomojn sekvantaj al ĉiu ajn el la festenanoj, kaj tiel riveliĝas al ŝi la karaktero de ĉiu opulo kaj sekve la karaktero de la festeno. El tio ni suspektas la socialan sintenon de Arne Garborg.
Tamen kreiĝas io nova inter la homoj, nome mensaj statoj sendependaj inter ili. Tiuj abstraktaj statoj kreitaj de sentoj fariĝas el si mem aktivaj kaj agantaj fortoj, kiuj kaŭzas novajn kaj neatenditajn reagojn. Ĉio estas prezentata pere de transnaturaj aperaĵoj: «Jen nova bruad’, alsturma kurad’, ensaltas amaso en miriad’!» La abstraktaĵoj inter la homoj, do sentoj, malamo, atakemo, perfido, fuĝo, envio kaj tiel plu fariĝas en si mem instigaj kaŭzoj de agoj; kaj tiel en la poemo ili reprezentiĝas kiel estaĵoj, tute kiel sur scenejo. Injeto estas la sola, kiu vidas tion kio estas en kaj inter la homoj.
«Nun suben kaj norden drivas la hord’,»
— al neniiĝo — al Infero aŭ al glacia trola mondo. Esprimo el la antikva lingvo. Iu iom pesimisma vivaspekto. La lukto kontraŭ malbono ne havos finon. Optimisma kontraŭo troviĝas en la poemo «Neĝego».
Estas du gravaj kialoj por la subteruloj logi al si Injeton. Ŝi estas la sola kiu povas travidi ilin kaj ilin senvualigi. Due estas dirende ke pro ŝiaj kapabloj gravas gajni ŝin kiel kunbatalanton en la lukto inter la bono kaj la malbono en la mondo. La malbonaj fortoj logas al si talentulojn. Tamen se temas pri moralo, novuloj devas esti cerbolavataj por ke ili tute akceptu la vivkoncepton de la subteruloj, kaj ke ili tute forgesu la homan vivon kaj moralon. Rimarku la molan transiron ĉi tie al nova temo kaj nova metriko:
sonas harp-sonor’;
logas ama sent’
kvazaŭ milda vent’;
flata la lul’,
kiel onda rul’
dormiĝas ĝi en sonĝ-trankvilo;
vekiĝas el silent’,
ŝvelas en potenc’,
kiel ŝaŭm-susur’
en la mar-murmur’;
el la dorma ĉarm’
ŝvebas tona svarm’
amovarma, dolĉa trilo ...
EN LA PAŜTEJO
La verkisto metas Injeton en naturan medion. Tiel li sukcesas priskribi sian propran hejman regionon kun klimato kaj birdoj kaj aliaj bestoj. Jen la ekstera kadro de la tuta poemaro. Estante simboloj la spiritaj rivelaĵoj do celas kaj aludas al reala homa vivo.
La vento-troloj
Tute realisma, sed samtempe poezia priskribo de la ventoj en tiu regiono. La fina strofo ligas tiun poemon intime al la anime intensa evoluo de Injeto.
Ne estas facile
Realeca priskribo de paŝtista vivo en tiu regiono. Samtempe la interligo kun la subteruloj fariĝas pli videbla, kaj la subteruloj fariĝas pli kaj pli realaj estaĵoj.
Birdoj
Ĉarma kaj petolema priskribo de la birdoj en la ĉirkaŭaĵo de la bienoj en Jären. Estas la verkisto mem kiu ekstaras en la poemo. La kompato kun aliaj estaĵoj kaj malbona konscienco pro malbona konduto ligas la sentojn de la verkisto al la ideo kaj temo de la poemaro. Postuliĝas pura animo:
Sekve rabiĝis ĝi.
Birda patrino dolore pepis;
— neniam plu faros mi.
velurflugila trezor’;
kiam ŝi fajfas en erikejo,
varmiĝas en mia kor’.
Je somermezo
Estas bona ekzemplo ĉi tie kiel vizio grade malkaŝas sin al Injeto:
pro impreso de la sensoj
kaj en senpripensaj pensoj
glitas for, vizie revas:
vidas ke herbej’ viviĝas,
ke vekiĝas ĉe ŝtonaro
kaj rekreskas la herbaro
kie jen brutar’ paŝtiĝas.
Montulin’ en blua jupo,
sur la brust’ arĝent-folioj,
sidas sur tufo sub deklivo.
Ŝutas ŝi salon al bovinoj.
kaj tiel interplektiĝas la vivo de la huldro kaj tiu de Injeto.
La subteruloj ne toleras sunlumon:
malheligas teron,
ni vagante laŭ altej’
ĝuas la liberon.
Dum nebulo sur dekliv’, —
sendanĝera huldra viv’.
La herbsezono
Plia realisma bildo de vivo kaj laboro en la kamparo. Regas feliĉo, sed el tiu Injeto tiriĝos por supera servo.
Injeto miras
La malsameco inter Injeto kaj la aliaj gejunuloj estas substrekata de la eldiroj de Injeto. Tamen la verkisto ruze finas la poemon per:
sed kisi barbulon? Ho fore de ĝi!
— — Sed tamen, — se l’ sorto regus?
Kondamnita
Prezentiĝas la ne nur mezepoka kredo pri peko kaj eterna puno. Sed eterneco estas ligita al la stato de la animo. Do ne ekzistas «tempo». Ne temas pri la tempodaŭro de la puno. Gravas la anima stato en kiun la pekulo metis sin. La peko kvazaŭ materialiĝas kiam ĝi fariĝas vibranta bildo en la konscio de homo kaj tiel sekve influas ĝian konsciencon.
Translokigi partigan ŝtonon inter la bienoj estis grava peko laŭ la antikvaj leĝoj.
La lunluminoj
Foje kaj foje la subteruloj provas logi Injeton, kaj tion ŝi prisentas. Nek al Injeto, nek al la leganto estas facile distingi inter realeco kaj sonĝo:
rigardas sonĝe al tiu danc’.
Kapklinas ili salute,
kaj dissolviĝas en bruma trans’.
Profanado
Laŭ popola kredo osto de mortinto povus sanigi aŭ forigi malsanon. En la sekvantaj poemoj okazas la kontraŭo.
La postulanto
«draŭga fato»
— esti reaperanto kiu ne trovas ripozon en la tombo. Fizikaj reaperantoj estas necesaj en literatura verko. Tamen ili reprezentas ion kio devas esti ordigata aŭ kio estas kontraŭa al la rilato inter fortoj kaj sintenoj aperantaj inter homoj. La pastroj, kiuj estis aŭtoritatuloj, ja kredis pri reaperantoj; kial do ne ordinaruloj?
En la nebulo
La provo redoni la ŝtelitan oston malsukcesas por Injeto. Kaj tion ŝi ŝuldas al hazarda forgeso. La gnomo sentas kaj kondutas kiel homo.
Injeto malsana
Sekvo de la peko, sed ankaŭ severa provo por ŝi. Ĉio okazanta estas iel ligita al kaŭzoj. La korpa malsano sekvas al spirita streĉego. Por Injeto ne estas sole fizika malsano. Ŝi baraktas sur pli alta nivelo kontraŭ malico kaj fiaĵoj:
lamentas en halucinoj.
Kun monstroj kaj draŭgoj baraktas ŝi,
kaj murmuras pri lunluminoj.
Neĝego
Terura vintra ŝtormo okazas paralele kun la malsano de Injeto. La lukto inter bono kaj malbono fariĝis universala:
dancejo satana dum Julo,
kunsidas vice trolinoj dek du
sorĉantaj per raŭka ululo
estingon de l’ sun’ en nebulo.
por troloj estus konkero;
la viv’ estingiĝus treme en gel’;
kaj regus mallum’ sur la tero.
kaj kovrus ĉion glaĉero.
La drako
Poezio estas la armilo de la poeto. Arne Garborg multe pensis pri la ekonomia stato en la kamparo. En ekonomie premaj tempoj la kamparanoj devis hipoteki siajn bienojn aŭ pagi la ŝuldojn per vendo de siaj kampoj. Garborg donas en la poemo «La Drako» ekzemplon pri la mizera stato de la etuloj en la kamparo. La patrino en tiu ĉi poemaro estas tute senhelpa kontraŭ la potenco de la kapitalo kaj kontraŭ senindulga ekonomia sistemo en la socio. La verkisto tenas sin al la folklora tradicio, kaj en la poemo la kreditoro ŝajnigas sin bonanima riĉulo, kiu ruze helpis la Patrinon, sed Injeto vidas la veron. Li estas la drako de Infero, kiu glutas ĉion sur sia vojo.
La helpo
La folklora popola kredo rilate al la religio, do kun kredo al transnaturaj fenomenoj, estas libere utiligata de la verkisto. La pastro havas same sorĉan kapablon kiel la subteruloj:
li diras la preĝon dian;
«okulo lia prilumu vin,
kaj donu li pacon sian!» —
Ĝuste la samaj vortoj estas uzataj en la norvega diservo.
Je sunsubiro
La eksteran bildon donas la sunsubiro vidata ekde la apud-mara plata lando «Jären», sed «feolando» kompreneble estas la spirita lando kiun la poeto vidas en sia animo, iu spirita celo por la vivo kaj al kiu li sopiras, iu onta hejmo por homaro kiu finvenkis en la lukto kontraŭ la Malbono.
La poemo estas mirinda flamo de koloroj. Komparu kun Vekiĝas.
Printempa tag’
Paralele kun la veno de la printempo Injeto saniĝas. La temoj de la poemoj troviĝas nun en ŝia propra psikologia, ĉiutaga rilato al la okazaĵoj ĉirkaŭ ŝi. Ĉi tiu poemo estas unu el la plej belaj en la tuta poemaro:
kaj suk’ leviĝas sub la ŝel’.
Ho, dolĉa sent’! Vekiĝas ĝi ...
Beate juna estas mi!
Sur monta vojeto
Homoj vivas sub devigo de la destino. Injeto estas destinita al paŝtado kie abundas troloj. La Kreanto donis al ŝi tian postenon. Ŝi ne povas forfuĝi de ĝi. Ĉiu homo devas akcepti la postenon en la vivo kien la Kreanto metis ĝin malgraŭ obstakloj kaj tentoj:
por vid’, anim’ kaj sens’.
Per griza kruta krest’ de l’ mont’
bariĝas mia mens’.
La ĝentila knabo
Per ĉi tiu poemo komenciĝas la amrilato de Injeto. Ĝis nun Injeto luktis kontraŭ eksteraj tentoj, ekzemple riĉeco, belaj vestaĵoj, oro kaj arĝento, vivo en kastelo. De nun la persona, interna riĉeco, nome la amo, estas la temo kiu anstataŭas la trolan mondon. Kiel reagos ŝi se ŝi estos elmetata al provado rilate al tiu amo?
Sur la paŝteja monteto
La fabelanta kapablo de Injeto kreas scenejon kie luktis la gigantoj sen alia celo ol frakasadi, kaj ŝi imagas al si la batalojn, kiuj havas post si la krutejojn kiel memoraĵojn. Komparu kun «Kanto de Gumlo».
Dokka
Amo al la bovino kiun Jon karesis.
Injeto sopiras
Kortuŝe bela bildo de la familia vivo kiel ĝi realiĝas en la sopiro de Injeto kaj en la reala kampara vivo.
Mirtelejo
Humurplena bildo de paŝtista tago; kaj Injeto ĉiam fabelas eĉ por si mem.
Renkonto
Atendo kaj sopiro kvazaŭ brulas en la interno de Injeto. La sango fluas pli forte je la vido — je la miraĝo kiu ŝvebas al ŝi.
Kortuŝa bildo de renkonto inter knabo kaj knabino, kiuj ankoraŭ ne estas certaj pri la sentoj, kaj ankoraŭ ne povas paroli libere. Do la naturo devas helpi ilin: Tondro, eta ŝirmejo malvasta, sopiro, juna brako celas, kolo, premo kunen.
Kaprida danco
Poezie ritma ludo kiu redonas la viglan kuran ludon de la du en ilia unua amo.
Amo
La ama sento kiel ĝi riveliĝas en la koro de la knabino.
Arbar-ĝoja
Kroma ekzemplo pri la ege riĉa metriko en tiu ĉi verko. Ne oftas strofaj poemoj krom la kantoj de la gnomo, kiuj havas la saman metrikan sistemon.
Demando
Ŝercmoko pri superstiĉo kaj skeptikismo. Samtempe vorta lukto inter edzo kaj edzino. Ne estas malfacile kompreni, ke estas viro kiu verkis la poemon.
Bovin-voko
Balance kanta ritmo en la versoj.
Malbona tago
La unua provo ĉu la amo estas sincera ambaŭflanke.
Ĉe la paŝteja rojo
Pro la perfido Injeto estas nun malforta kaj matura por esti tentata de la malbonaj estaĵoj. La huldro kvazaŭ svatas por sia frato. Kaj ŝi informas, ke Injeto estos trance portata sur la monton «Skarekula», kie «ni», nome la subnaturaj estaĵoj, festenos Antaŭ-Julon.
Notu la molan transiron al alia ritmo kaj al alia temo: Dolĉe kiel plor’ ...
Rimarku, en la lasta strofo, kiel la poeto utiligas naturan fenomenon por glate gliti de superstiĉa aŭ sonĝa stato al vekita, tiel ke oni ne povas scii kio estas sonĝo kaj kio vero. Komparu ankaŭ la finan strofon de la poemo «Antaŭsciigo».
SUR TROLA MONTO
«Skarekula» korespondas al la germana «Brocken» (norvege: «Blokksberg»).
Vekiĝas
El radioj fariĝas enorma halo sur la monto kie kolektiĝas la regatoj de Satano.
En la sekvaj poemoj Arne Garborg montras en la satana regno tion, kion li detale vidas en la vera norvega mondo. Li akre kritikas la politikajn asociojn, la praktikatan religion kaj socian konduton.
Troldanco
Buĉado de infanoj fare de patrino kaj pretigo al la patro por manĝo estas folklora fabelo kiu unue okazis en la Edda kantoj kaj en la sagao pri Gudrun kaj Atle en Snorra Edda. Eble Arne Garborg aludas al la sorto de la malsuperuloj en la socio, ĝuste kiel li faras en la poemo «La Drako».
Montaj troloj
Trola versio de kunvenoj en urba asocio. Arne Garborg estis kritikema al la moralo kaj vivkonceptoj de urbanoj. «Ŝveba danco» estas ironia esprimo pri la valso, kiu venis de eksterlando kaj fariĝis kutima danco en la kunvenoj en la urboj. Ĝi estas kontrasto al la vigla norvega danco «springar» («saltodanco»). La poemo estas akra kritiko kontraŭ la formo de kulturo en la ĉefurbo.
Gruntejo
Sterila restaĵo de la antikva kulturo.
«olda Gumlo-kantaro».
— imito de la Edda-kantoj. Kanto signifas ĉi tie deklamon.
Kanto de Gumlo
Krom ritmo la kanto havas en la norvega lingvo ankaŭ aliteracion, kio oftas en la tuta poemaro, tamen ĝi estas malfacile redonebla en Esperanto, ĉar tio kondukus al tro da artefaritaĵoj. Aliteracio postulus vortojn kun akcento sur la unua silabo.
La kanto donas vizion super la historio ekde la tempo kiam la naturaj fortoj regis sub la nomo de «gigantoj». La naturaj fortoj agas sencele. Do la «luktoj» inter la «gigantoj» fariĝas nur por la celo de lukto. Neniu kultura vivo:
«Tempo staris / Ĉio mutis.»
— Antaŭ la ekzisto de vivo.
«Kreskis Alvo»
— la unua viro.
«Venis Azoj.»
— la norenaj dioj; tio signifas kulturo; tempo de la ĝermanaj popolaj migradoj (350–550 de nia erao).
«Kovris vilaĝojn sub gruz’ kaj sablo.»
— La «jotuno» devis kaŝi sin en la rokoj, sed foje li elvenis por kaŭzi naturkatastrofojn.
parencaro.
Krevis sub suno.
Ekŝtoniĝis
pro di-martelo
kaj blanka kruco.»
— komparu kun «Sur paŝteja monteto».
«Nun la gnomoj / estras la regnon.»
— pikvorto al la estrantoj de la socio je la tempo de la aŭtoro mem. Kritiko kontraŭ la registaro kaj la ministroj.
«nigraj libroj»
— Komparu kun «Sorĉisto kun Vergo».
LA GRANDA LUKTO
La finaj kaj plej fortaj tentoj prezentas sin al Injeto, nome tiuj ligitaj al la intimaj sentoj kaj deziroj pro la perfidita amo. Paralele okazas ŝanĝoj en la naturo. Injeto metiĝas en elekton inter silenta akcepto de la sorto kaj venko pere de malico.
Ŝi vekiĝas
La spiritaj fortoj en Injeto en formo de la vizio de Lizabet’, ŝia reaperanta fratino kaj gard-anĝelo, ne cedas al la tentoj.
Peza momento
Neniu indulgo estas por Injeto. Ŝi devas vidi la knabon rajdi al nupto kun alia knabino. Tiel ŝi metiĝas al la fina provo. Ŝi volas morti, kaj renkonti lin survoje kuŝante en la nigra ĉerko. Tiel ŝi venĝus sin vekante lian konsciencon. Do Injeto ankoraŭ ne purigis malicon el sia koro, kaj sekve ankoraŭ ne estas matura por servo al la Kreanto.
En «Blua-Monto»
La belaj subterulinoj ofertas al ŝi belecon, riĉecon kaj eternan forgeson. Tamen tra la suferoj Injeto evoluis al supera homo. Ŝi rifuzas fuĝi de sia sorto. La suferoj kiujn ŝi spertis dum ĉi tiu tempo, estas ŝia vivo, kaj ŝi ne volas forgesi ilin, ĉar tio signifus forigi sin mem.
— Por nenio perdu mi mian amon.»
Libera
Injeto estas nun malpleniginta la kalikon, kaj estas preta por servo al la Kreanto kune kun la «muzo de saĝec’». Tiu servo estas priskribita en la dua volumo de la poemaro, «En Infero».
LOKO DE «LA MONTARINO» EN LA NORVEGA BELETRISTIKO
Arne Garborg naskiĝis kamparano. Li volis fariĝi verkisto, kaj terkulturado ne logis lin. La sola vojo el kampara vivo estis tra instruista lernejo. Li havis brile klaran cerbon kaj plenumis la ekzamenon. Li transloĝiĝis al la ĉefurbo, kie li studis en la universitato. Li aliĝis al la radikalaj verkistoj en la sepdekaj kaj okdekaj jaroj de sia tempo, kiuj verkis laŭ la naturalismaj ideoj. En la naŭdekaj jaroj li forlasis tiun tendencon. La spirita vivo de homo fariĝis grava por li kiel filosofo kaj verkisto. Li tute forlasis la naturalisman tendencon en la literaturo, kaj vivkoncepto fariĝis la vortoj de Sankta Mateo (16 26): «Ĉar kiel profitus homo, se li gajnus la tutan mondon kaj perdus sian animon.» («Kondamnita»).
Laŭ tiu tendenco li verkis plurajn romanojn kaj la grandan teatraĵon «La instruisto» (Läraren), en kiu li sekvis la ideojn de Leo Tolstoj, kaj tiel li daŭrigis dum la resto de sia vivo.
«La Montarino, Injeto, la Vizianto» fariĝis lia plej ŝatata verko. Granda nombro de la poemoj estas verkita laŭ popolaj melodioj. Edvard Grieg, faris melodiojn jam kiam Arne Garborg vivis. Kirsten Flagstad frue akceptis ilin por siaj koncertoj. Hodiaŭ kantistinoj prezentas tiujn poemojn laŭ sia propra maniero per memfaritaj melodioj. Ili akceptas la defion kanti ilin tiel kiel ili en iliaj animoj travivas la amhistorion de Veslemey.
La trola parto de la poemaro ne estas tiel ŝatata. Tamen estas tiu, en kiu Arne Garborg donis sian universalan vivkoncepton kaj ankaŭ siajn opiniojn pri la socia, morala, politika kaj ekonomia stato inter la homoj je sia propra tempo. La homo estas tirita en aspekte eternan lukton inter Bono kaj Malbono, kaj tiuj ecoj havas lokon en lia propra animo. Tiuj ecoj aperigas sin en la ĉiutaga vivo kaj postulas ĉiutagan lukton kontraŭ Malbono; kaj la ĉiutagaĵoj respegulas universalan staton. Por montri tion Arne Garborg elektis la folkloran mondon kun ties ecoj, kiujn reprezentas multspecaj trolaj estaĵoj, kiaj ja estas la multspecaj animaj statoj de la homoj.
La titolo de la dua volumo de tiu ĉi poemaro (En Infero) montras ke Arne Garborg intencis montri al la homaro vojon al savo el Malbono pere de Veslemey, Injeto. Sed unue ŝi devis pruvi ke ŝi estas digna por tiu alta tasko. Ŝi devis elradikigi el sia animo ĉiun eron de malico antaŭ ol esti matura por servo por la Kreanto. Tiel ŝi reprezentas la homon, aŭ alie dirite Nin Mem.
«La Montarino» estas tradukita island-lingven 1906 sub la nomo «Huliðsheimar» kaj svedlingven 1916 sub la nomo «Ingrid Sierskan».