The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Purgatòri

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.
*** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook. Details Below. ***
*** Please follow the copyright guidelines in this file. ***

Title: La Divina Comèdia: Purgatòri

Author: Dante Alighieri

Translator: Ermes Primiano Culos

Release date: July 3, 2005 [eBook #16188]
Most recently updated: May 28, 2019

Language: Friulian

Credits: Produced by Al Haines

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMÈDIA: PURGATÒRI ***








LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006


CONTENTS

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul



PURGATORI

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèsin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjacuatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèsin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin

FOOTNOTES












DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN








Translator’s note

Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. What’s Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old “Saxon” language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasants—you know, the lower sort—went on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them. No—their masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli. Italian has been—and continues to be—the educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking Friulan in a public, “polite” setting, would give away your “peasant” origin, and that wouldn’t do. But let’s not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the “classical” Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulian—the lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolini’s Casarsa—cope with the supreme sophistication of Dante’s language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dante’s muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.








(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul

Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis rašòns. Ta li mès ùltimis vìšitis a San Zuan i’ai notàt che i zòvins a no ùšin cuaši maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuaši sempri a si esprìmin in taliàn—encja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta ušansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuaši sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul rišultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curiošitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca ušàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la prešervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incuriošarà a leši Dante—ca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà tradušuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé ch’i saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis tradušùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjašarsa—cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par traduši Dante a no mi ocorarès altra rašòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paešùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèša di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt ušà il furlàn coma il so “dolce stil novo” invensi dal toscàn—che lì a è stada na roba ca mi’a incuriošìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj ušàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è ušàt par indicà la sìlaba ca risèif ’l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par ešempli “nòta” e “notà.” Par rašòns di semplicitàt a no sòn ušàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cašu di “nòta” e “notà,” la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è ušada par indicà il sun da la “j” in peràulis coma “jò” e “cjàša.” 2. La “z” a è sempri dolsa, coma ta li peràulis “zìn” e “zìmul.” 3. La “s” a è cuaši sempri dura, coma in ta li peràulis “stala,” “strapàs” e “mestri.” Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par ešempli “sdrondenà, “sbati,” e “slungjà.” Cuant che la “s” in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic “?”, coma in ta scju ešèmplis chì: “cauša,” “mulišìn,” “Cjašarsa.” 4. La “c” o la “g” seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la “c” o a la “g” il sun mol coma ta li peràulis “dincj” e “grancj” o pùr “dongja” e “stangja.” 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la “c” dura e la “q.”Ešigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra l’ùltima e basta), càšus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al uša cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mi’a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi’a pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjašarsa, i’ai ušàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardišà la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019









PURGATORI








Cjànt Prin

          Par zì’n tà miej àghis sù’a vàn li vèlis
          uchì’n ta la navuta dal me inzèn,
          che’n davòu’a lasa òndis tant crudèlis.

          I vuej adès cjantà di chel secònt règn
          indulà ca si purga’l spìrit umàn
          e di zì sù’n tal cjèl al doventa dègn.

          Ma uchì, santi Mùšis, dèimi na man:
          vustri i soj; elevàit la me cansòn;
          e Calliope a no mi scoltarà invàn,

          ma ghi darà al me cjantà chel sun bon
          che li puòri Chèchis, cuant ca lu vèvin sintùt,
          a vèvin disperàt pròpit a colp dal perdòn.228
          Com’d’un presiòus zefìr il colòu dolsùt229          ca s’jodeva in ta chel serèn aspièt
          dal aria, pùr, visìn e lontàn, par dut,

          ai me vuj a ghi veva di nòuf donàt dilèt
          apena vegnùt fòu da l’aria muarta230          che urtàt a veva tant i vuj mes e’l pèt.

          Il bièl planeta231 ch’a volej ben ni parta
          dut al feva ridi là’n tal orient,
          e’l velava i Pes ca ghi fèvin scorta.

          A destra il me vuli voltàt si veva, lent,
          vièrs ’l altri polo, ’ndà che cuatri stèlis
          a èrin, jodùdis prin dom’da la prima zènt.232
          Godi al pareva’l cjèl da li so flàmis:
          oh vèdul mont lasù’n tal nort, puarèt tant
          da no podej mirà sti ròbis bièlis!

          Straviàt chì ch’i vevi i vuj par un istànt,
          par dàighi al altri polo na ocjada,
          indulà che zà sparìt al era’l cjàr grant,233
          jodùt i vevi un vecju besòu, in banda,
          dal aspièt degnu di vignì tant onoràt,
          com’che tant rispièt il fì al pari a’i dà.

          Na barba lungja d’un blanc misturàt
          coma la so cjavielada al veva,
          e chista e chè al veva’n tal pèt ’nsembràt.234
          Da li cuatri lus sàntis al ornava
          ogni raj la so muša di tal lustri
          che’l soreli di vej’n front mi pareva.235
          “Cuj sèišu vuàltris che par chel flun neri
          i sèis scjampàs da la prešòn eterna?”
          al veva tacàt, dut luminòus, stu pari.

          “Cuj vi’aja guidàt, o fàt da lanterna,
          in tal vignì fòu da la profonda nòt
          che la val infernàl sempri a’mbruna?236
          In ta la lès dal abìs a eše dut rot?
          o cambiàdis sònu’n cjèl li  règulis
          che’n ta li me crètis, danàs, i vi jòt?”237
          Il duca alòr mi veva tiràt pa li mànis,
          e cun peràulis e cun mans e cun mòtus238          par rispièt mi veva fàt sbasà cjàf e gjàmbis.

          E a luj ghi vevi dìt: “Besoj no sìn vegnùs:
          dal cjèl vegnuda, na fèmina mi veva preàt
          chistu d’judà ulà ca si pòl zì pierdùs.

          Ma se’l to volej al è che pì miej spiegàt
          i vèdin la nustra condisiòn vera,
          alòr nol pòl il to dal me èsi negàt.239
          Chistu nol à maj jodùt l’ùltima sera;240          ma vìnt vùt puc judiši, ’ghi è zùt visìn,
          cussì visìn che cuaši lì al era.

          Coma belzà dìt, mandàt i eri stàt tal so cjamìn
          par salvalu241; e a no er’altra strada
          che chè par indulà che nu zùs i sìn.

          Jodi ghi’ai fàt duta la zent danada;
          e adès i vorès mostràighi chej spìris
          ca si pùrghin chì, in ta la to contrada.

          Com’che chì i sìn rivàs a sòn ròbis lùngis;
          ma jù a vèn dal’alt na virtùt che judàt mi à
          fin chì, che chì luj a t’jòt e’l scolta sè ch’i ti dìs.242
          I speri ca ti plaši che chì al è, ’ndà
          che’n sercja al và di libertàt243 tant cjàra,
          com’cal sà chèl che par ic la vita’l dà.244
          Tu, po, no ti l’às cjatada amara
          a Utica la muàrt, ’ndà ch’i ti’as lasàt
          la vestàja245 che’l grant dì a sarà tant clara.

          No vìn ’l etèrno decrèt par nuja violàt;
          chè chistu’l vif, e Mìnos me nol lèa;
          dal Limbo’i vèn, ’ndà che plens di cjastitàt

          a sòn di Marsia i vuj ch’encjamò ti prèa,
          o pet sant, che to pur adès ti la tègnis:
          par amòu so, mòstrini buna plèa.

          Làsini zì paj sièt ziròns ch’i ti règnis:
          a ic di te il bièl fà ghi contaraj,
          se d’èsi minsonàt la jù ti dègnis.”

          “Di jodi Marsia vùt tant plašej i’ai
          mentri ch’i’eri par di là,” alòr al veva dita;
          “da me sè c’a volùt, a à vùt; un no, maj.

          Adès che par di là dal mal flùn246 si cjàta,
          mòvimi a no pòl ic pì, par che lès
          che, dopo vegnùt jò fòu, a’è stada fata.

          Ma se chè dal cjèl247 a ti mòuf e protès,
          com’ch’i ti dìšis, n’ocòrin cumplimìns:
          mi basta savej che ic chist’a vorès.248
          Duncja, và, ma’ntòr di chistu—tèn in mins—
          mètighi un vènc lìs249, e la muša làvighi
          da la cragna ’ngrumada’n ta chej brus cjamìns;

          ca no zàrès ben, cuj vuj velàs, zìghi
          davànt—cu la vista nulada—dal prin
          ministro250, sensa’l miej di tè mostràighi.

          Atòr di st’išuluta, da l’aga visìn,
          la jù ’ndulà che tant fuàrt a sbàt l’onda,
          a si pòl cjatà vèncs tal pantàn mulišìn;

          nisun’altra ramasa’n ta sta sponda,
          s’a s’indurìs, par lunc a pòl vej vita,
          se a li sbatùdis a no si seconda.251
          Na volta prons252, no stèit tornà par chista;253          zèit cul soreli, cal è cuaši spuntàt;
          lasù a è la riva pì lišeruta.”

          Cussì al era sparìt, e jò sù’i eri levàt
          sidinùt; e’i me pas si èrin ritiràs
          lì dal me duca, e’i vuj a luj i vevi alsàt.

          Luj cussì al veva tacàt: “Seguìs i me pas:
          voltansi ’ndavòu, che di cà a s’inclina
          sta planùra vièrs ’l orli dal mar, là a bàs.”
          Il cricà dal dì al scorsava la matina
          che ’ndavànt’a scjampava, cussì che da lontàn
          jodùt i vevi ogn’onduta picinina.

          Movùs si èrin par chel terèn dešèrt e plan
          com’omp cal sèrcja di nòuf la so strada,
          che fin ca no la jòt ghi par di zì invàn.

          Cuant ch’i èrin rivàs ’ndà che la rušada
          cul soreli a barufava, e in part,
          pal frescùt, dur a tegneva la so sblancjada,

          li do mans’n ta l’erbuta, i mi eri necuàrt,
          cul so fà amondi dols al veva pojàt:
          e alòr jò, rindùt cont da la so art,

          plen di làgrimis la me muša ghi vevi mostràt:
          e luj uchì ai vuj ghi veva di nòuf vièrt
          chel colòu che ’l infièr al veva platàt.254
          Di lì a’un puc rivàs i èrin tal post dešèrt
          che maj jodùt al veva l’àghis sos navigàdis
          da omp che di tornà’l fòs dopo stàt espèrt.255
          Il vènc atòr mi veva metùt, com’d’altri volùt:256          Se maravèa! che chel ùmil àrbul
          da luj sielzùt, ti feva rinasi dal dut,

          apena che cun stu vènc ti fèvis un sìrcul.








Cjànt Secònt

          Al era zà’l soreli al orišònt rivàt,
          chèl che cul sercli meridiàn al cujèrs
          Gjerušalèm cul so punt pì elevàt;

          e la nòt, che plan a plan ghi zeva vièrs,
          fòu a vegneva dal Gange cu li Balànsis257          che di man ghi còlin cuant ca si fà tars;

          cussì che li mosèlis, blàncis e ròsis,
          lì che jò’i eri da la clar’Aurora
          pa la bièl’etàt a doventàvin zàlis.258
          E’n ta stu mar lì i èrin nu, a chist’ora,
          coma zent ca pensa al so cjaminà,
          cul cuàrp fer, ma cul spirt ca si mòuf bunora.

          E jòt tu, coma che prest di matìna
          Marte un puc fuscàt a si jòt rosùt,
          la jù amònt da l’estensiòn marina,

          jodùt i vevi, e d’jodi pur lu speravi dut,259          un lumìn che tant svèlt’l vegneva pal mar
          che nencja svualànt al varès podùt.

          Dopo vejghi straviàt al mestri’l vuli par vej pì clar
          il pensej sul lustri ch’jodùt i vevi,
          alòr pì’l luševa260, com’na flama dal fogolàr.

          Da ogni banda che vuardànt lu stevi,
          un sàju sè di blanc, e a luj di sot,
          un’altri plan plan vignì fòu i’jodevi.

          Encjamò nol veva’l me mestri fàt mòt
          fin che’i blancs puc distàns a parèvin àlis:
          vìnt il timonej ben cognosùt, i cròt,

          al veva sigàt: “Sù, i vuej che’i zenoj ti càlis:
          èco ’l ànzul di Diu: unìs li mans:
          da chì’n sù ti’n jodaràs di sti ròbis.

          Jòt ben ca nol vòu ušà strumìns umàns,
          cussì ca nol uša nè rèmos nè vèl
          ma l’àlis sos par zì’n ta poscj’ tant lontàns.

          Jòt com’che drètis li tèn vièrs il cjèl,
          e’l mòuf l’aria cun sti etèrnis plùmis
          ca no cambièjn com’cal fà’l mortàl pel.”

          E pì visìn cal vegneva vièrs nuàltris,
          st’usièl divìn cussì clar al luševa
          che’l vuli nol rivava a vuardalu fìs,

          ma jù sbasàt lu vevi; e èco a riva
          cal riva cu’ na navuta lišera
          che l’aga cuaši cuaši a no tocjava.

          A popa’l celestiàl pilota261 al era,
          che beàt al pareva ’ntòr vej scrìt;
          e pì di sent spìris cun luj a'n d’era.

          ‘In exito Israel de Aegìt’262          ducju’ insièmit a cjantàvin cu’ na vòus
          cun chèl che’n ta chel salm a vèn dopo scrìt.

          Dopo vèighi fàt il sen da la santa cròus,
          dùcjus in ta la spiàgja si èrin butàs:
          luj al era zùt, com’tal vignì, svèlt e silensiòus.

          Chel scjàp di spirs, puarès, ulì restàs,
          tòntos, atorotòr par dut a vuardàvin,
          com’un che sercjà’l vòu dut sè ca è’n taj plàs.

          Par ogni banda, dal dì a saetàvin
          i ràis dal soreli, che cu li so saètis
          dal miès dal cjèl’l cjavròn263 via a scorsàvin,

          cuant che cun muša alsada sti ànimis
          ni vèvin domandàt, “Mostràini
          coma zì’n ta la montagna, s'i savèis.”

          E Virgìlio al veva rispundùt, “Vuardàini,
          di stu post nuàltris i no vìn pràtica;
          coma vuàltris, pelegrìns i sìn, crodèini.

          Un puc prin di vuàltris i sìn rivàs cà
          par n’altri tròj, tant dur e dirocàt
          c’adès ni sarà fàsil  zì sù par cà.”

          I spirs che necuàrs si’èrin, dut un tràt,
          che dal me tirà flat i’eri’ncjamò vif,
          palidùs si èrin fàs, ognidùn maraveàt.

          E coma’l mesagèr cal parta ’l ulìf
          zent al clama par sinti ròbis nòvis,
          e tal pocà ognidùn si mostra ben atìf,

          cussì davànt di me si èrin metùdis
          che ànimis furtunàdis a fisami tant,
          par puc dismintiànt di zì a fasi bièlis.

          Una in d'avevi joduda vignì ’ndavànt
          par imbrasami cun grant sen di afièt
          ca mi veva sùbit movùt a fà altritànt.

          Oh òmbris vuèitis fòu che  in tal aspièt!
          tre vòltis a imbrasala i vevi provàt,
          ma’nvàn; vuèitis a tornàvin li mans al pèt!

          Maravèa’n muša i vevi da vej mostràt,
          pars’che ic suridìnt ’ndavòu si veva movùt;
          e jò, par stàighi visìn, pì dongja mi eri fàt.

          Cun tant riguàrt ch’i smetès a veva ’nsistùt:
          capìt cuj ca era, i la vevi preàda tant
          di cjacarami par qualchi minùt.

          A veva dìt: “Com’che ben ti vevi volùt e tant
          tal cuàrp mortàl, pur ben ti vuej sleàda:
          chì i smèt; ma tu parsè vatu’ndavànt?”264
          “Caro’l me Casela, par tornà’n strada
          ’ndà ch’adès i soj265, stu viàs i ti mi jòdis fà,”
          ghi vevi dìt, “ma la to ora parsè tant rinviàda?”266
          E luj: “Cun nisùn i’ai vùt di barufà,
          ma chel stes267 cal cjoj chèl e cuant ca ghi plàs,
          ’ndavòu mi’a lasàt pì vòltis, cun biel fà,

          che’l volej divìn e’l so d’un stamp a sòn fàs:
          ver al è che par tre mèis al à partàt
          chej ca’an volùt entrà, in santa pàs.268
          Alora jò, ch’i eri vièrs il mar voltàt,
          ’ndà che l’aga dal Tèvar a s’insala,
          cun gran bontàt da luj cjòlt sù i eri stàt.

          Vièrs che fòs ’l veva luj adès ’ndresàt l’ala;
          e a è chì che sempri al vèn cjòlt sù
          chèl che jù vièrs’l Acherònt nol cala.”269
          E jò, “Se lès nova ’no ti’a robàt sù
          nè memoria nè’l ušu dal to bièl cjànt
          che li me vòis na volta’l cuietava jù,

          di consolà ti displašarèsia tant
          il me spìrit che cu la me persona
          plen di afàn al è stàt vegnìnt in davànt!”

          “Amor che ne la mente mi ragiona,”
          al veva tacàt cun vòus tant biel’e dolsa
          che dentri ’ncjamò i la sìnt che ben mi suna.

          Jò e’l me mestri e la zent che fìsa
          ghi steva ’ntòr, a parèvin dùcjus tant contèns,
          com’che altri no fòs ca tocjàs la mins stesa.270
          Nuàltris  i èrin dùcjus fìs e atèns
          al so cjantà; ma èco’l vecju onèst271          cal vegneva sigànt: “Spirs, parsè cussì tant lens?

          No stèit èsi negligèns; sèit zent di sest,
          zèit zvèls tal mont a cjòivi la scusa272          ca v’impedìs di vej Diu manifèst.”

          Coma che blava e altra siminsa
          a becotejn i colòmps’n ta la verdura,
          cujès, tegnìnt la plumarola lìsa,

          s’alc a càpita ca ghi fedi poura,
          dut ta’un colp, èco, a smètin di mangjà,
          chè altri a’an cal scuèit pì’ncjamò la so cura;

          cussì jodùt i vevi che frescja marmaja
          lasà la cansòn e zì vièrs la riva
          coma zent che, puc savìnt sè fà, a si sparpàja:

          e coma lòu encja nu svels via di lì si zeva.








Cjànt Ters

          Mentri ch’ognùn di scju spirs al scjampava,
          e a si spierdeva in ta sta cjampagna,
          ma vièrs’l mont ’ndà che’l just al spùns273 al zeva,

          jò di strìnzimi al mestri i vevi vùt bišugna:
          e sensa di luj ’ndà i sarèšiu zùt?
          coma’i varèsiu scalàt sta montagna?

          A mi par che luj rimuàrs al vès sintùt:
          O cosiènsa dignitoša e clara,
          se amàr ca ti’è il fal pì pisulùt!

          Cuant che’i so piè lasàt a vèvin la primura
          che il decoru al fà sempri calà,
          la me mins ch’era prin plena di poura,

          si veva calmàt e, com’usièl cal taca a svualà,
          il me vuli’n alt al era zùt’n ta chel mont
          che sù’n tal cjèl pì alt d’àltris jodi si fà.

          Davòu’l sflameàva’l soreli, rotònt,
          ma rot al era davànt da la me figura
          che ai so ràis gh’impedìva di zì’n front.

          Jò’i mi eri voltàt in banda par poura
          di èsi stàt bandonàt, cuant ch'i vevi jodùt
          besòu davànt di me la cjera scura;274
          E’l me cunfuàrt: “Parsè difìditu di dut?”
          voltàt vièrs me a dìšmi al veva tacàt:
          “di crodi che cun te’i soj ti varès podùt.

          A è zà sera là cal è soteràt
          il me cuàrp cul cual i fevi ombrena:
          Napoli a lu’a, da Brindisi partàt.

          S’adès davànt di me nuja si ombrena ,
          nosta maraveàti pì che daj cjèlos
          ’ndà che sens’intrìc raj’n t’altri raj al mena.275
          A sufrì turmìns cjàls, o chej daj gèlos,
          cuàrps coma il me la virtùt a dispòn,
          ma’a no vòu ch’i savèdin li vìis sos.276
          Mat al è chèl cal cròt che la nustra rašòn
          a rivi a capì l’infinita via
          d’un’unitàt in tre—e capì benòn.277
          Contentàisi, umana zent, dal quia;278          che s'i vèsis pudùt jodi pròpit dut,
          parsè a varèsia parturìt Maria?279
          E la voja’i jodarèsis, sensa frut,
          di chej ca varèsin’l dešideri calmàt
          che’n eterno’nvènsi a ghi era dàt par lut:

          d’Aristòtil e Platòn i dìs, in fàt,
          e d’àltris pur”; e chì al veva sbasàt la front,
          e nuja pì ’l veva dìt, restànt turbàt.

          Rivàs i èrin intànt al piè dal mont:
          uchì la parèit a zeva sù cussì dreta
          che di scalala no vèvin nencja fàt cont.

          Tra Lericj’ e Turbia280, la pì dešerta
          e salvàdia riva a è na scjala
          ben còmuda in paragòn di chista.

          “Cuj sàja ’dès pa’ndà che’l rìpid al cala,”
          al veva dìt il me mestri, fermànt il pas,
          “di mòut cal posi zì sù chel sens’ala?”281
          E mentri che luj, penseròus, cul cjàf bas,
          pa’ndà zì al era cal meditava,
          e’i me vuj atòr dal mur a èrin voltàs,

          da sinistra jodùt i vevi zent ca vegneva,
          spirs che vièrs nu i piè a movèvin,
          ma planìn, che cuaši fer ognùn’l pareva.

          “Mestri,” i vevi dìt, “lasa che’i to vuj si àlsin:
          chì ca sòn chej che consej a ni daràn
          s'i no ti lu cjàtis in te medèšin.”

          Alòr’n alt al veva vuardàt, e sens' afàn
          al veva dìt: “Zìn par là, ca vègnin a plèn;
          il to sperà, fiòl me, a nol è invàn.”

          Chel grup di lòu al era ’ncjamò lontàn,
          dopo che nu i vèvin fàt un miàr di pàs,
          sì e nò com’un clap tiràt da na man,

          cuant che di front ’la rocja’si èrin pojàs
          dal grant rivòn, e lì a èrin stàs fers e stres
          coma se plèns di dùbis a fòsin stàs.282
          “O bunànimis, o spirs belzà elès,”
          Virgìlio al veva scuminsiàt, “par che pas
          che, i cròt, ognùn di vuàltris al vorès,

          dišèini’ndà che cjatà i podìn un pàs
          ca ni permeti di zì sempri pì’n sù;
          che chèl che pì ’l sà pì ’l pièrdi timp ghi displàs.”

          Com’agnèlis che pì no sòn sieràdis sù,
          fòu, besòlis o’n grups, a vègnin plan plan,
          e àltris’n davòu a rèstin cul vuli’n jù;

          e com’ca fà la prima li àltris a fàn,
          e ghi vàn dongja se ic a si ferma,
          cujètis, sensa un bè, e’l parsè ’nol sàn;

          cussì jodùt i vevi jò vignì la prima
          ànima di che mandria furtunada,
          timiduta, ma dal mòvisi calma.

          Cuant che i prins jodùt a vèvin dividuda
          la lus in cjera a la me destra,
          e l’ombrena fin a la ròcja zuda,

          spostàs si èrin di lì che l’ombrena a era,
          e’i altri spirs che’n davòu a vegnèvin,
          puc savìnt, il stes a vèvin fàt, vuardànt in cjera.

          “Jò’i vuej che dùcjus chì a savèdin
          che chistu chì ’l è cuàrp umàn ch’i jodèis;
          i ràis dal soreli a è par chèl che  jù no rìvin.283
          N’ocòrin maravèis, ma da crodi i vèis
          ca no è sensa virtùt che dal cjèl a vèn
          che stu chì’l provi a scalà sti parèis.”

          Cussì’l mestri; e lòu, vìnt capìt dut ben,
          “Tornàit in davòu,” a vèvin dìt; “zèini’n davànt,”
          cu la schena da li mans fašìnt pur sen.

          E un di lòu al veva tacàt: “Tu là ’ndavànt,
          cuj ch’i ti sòs no’l saj, ma vuàrdimi’n muša:
          mi’àtu maj jodùt prin di chistu istànt?”

          Vièrs luj voltàt, ghi vevi dàt n’ocjada fisa:
          biòndu al era e di gentìl aspièt
          ma na sèa’l veva da’un colp diviša.284
          Cuant ch’i ghi vevi fàt sen di no, a stu puarèt,285          di vèjlu maj jodùt, “Jòt chì,” al veva dìt,
          e na plàja ’mi veva mostràt in tal so pet.

          Suridìnt al veva dopo dìt: “Jò’i soj Manfrèit,
          nevòut da la imperatrìs Costansa;
          ti prej che, cuant ch’i ti sòs di chì partìt,286
          i ti zèdis da me fìa, mari—pensa—
          dal onòu di Sicilia e Aragona,
          e dìšghi che dal sperà’i no soj sensa.287
          Dopo che ferìt i eri stàt di persona
          da doj colps mortaj, i mi eri bandonàt
          planzìnt a chèl che volentej al perdona.

          Orìbil al er’ognùn daj me pecjàs stàt;
          ma bras tant grancj a à la ’nfinida bontàt,
          ca risèif di nòuf chèl che da ic si veva voltàt.

          Se il pastòu di Cošensa, che cjasàt
          mi veva seguìnt di Papa Clement ’l òrdin,
          e mi vès in Diu bon ben oservàt,288
          i vuès dal me cuàrp ’ncjamò a sarèsin
          visìn di Benevìnt, in cjàf dal so punt,
          protešùs daj claps ca lu soteràvin.289
          Adès ju bagna la plòja e ju mòuf il vint
          dal di fòu dal cunfin, cuaši lunc il Vert,
          ’ndà che sensa lus i'u veva partàs avànt.290          Un cussì maladèt pròpit dut nol pièrt,
          ca nol posi tornà al etèrno amòu,
          mentri ch’al sperà ’ghi resta un puc di vert.291
          Ver’al è che un che fòu di gràsia’l mòu
          da la Santa Glìšia, s’a la fin ’si pentìs,
          al è costrèt a stà di stà riva al di fòu292
          trenta vòltis pì dal timp sensa gràsis,
          prin da pentisi, sè pì che’l decrèt
          scurtàt a nol vegni da buni prejèris.293
          Jòt tu se contènt ti pòs fami e cujèt,
          dišìnghi a la me puora Costansa
          com’ch’i ti mi’as jodùt e di stu divièt;294
          che chì par gràsia daj vifs tant si’avànsa.