1711 (return)
[ Secònt i comentatòus, Làpos e Bìndos a èrin nòns ca si’u cjatava par dut ta la Toscana daj timps di Dante.]

1712 (return)
[ “Ignorance,” a si dìs in inglèis, “is bliss.” Ta stu cašu a somèa ca sedi il contrari—almancu secònt Dante. Ma jò i no soj cunvìnt al sent par sent che la pošisiòn di Dante a è che justa. I staj pensànt a un puòr contadìn di chej timps là che, sensa nisùna scuela, dut sè cal sà al sà par via dal plevàn dal so paìs e di sè ca ghi conta. Se stu plevàn a ghi dìs che s’a nol vòu che la so ànima a zèdi a finila in ta chel fòr cal è ’l infièr, alòra a bisùgna ca ghi fedi na ofèrta al plevàn e cal otègni stu tocùt di tela che il plevàn a lu sigùra ca è un tocùt da la vela da la barcja di San Pieri, e che chistu tocùt di tela a bišugna ca lu impici insìma dal so armàr e ogni sera a ghi diši un paternoster o doj. In ta stu cašu se ’l àja da fà stu puòr contadìn? Al crompa la tela e ogni sera a ghi dìs il so paternostri o avemaria. Adès, secònt Dante e, i cròt, secònt chej san Tomàs prima di luj, stu contadinàt a nol và a pièrdi doma i bès ca ghi’a dàt al plevàn, ma encja la so puòra ànima. A mi pàr che chistu puòr disgrasiàt al vèn—par dìšila cun delicatèsa—freàt do vòltis, e a la granda!]

1713 (return)
[ Cal sarès, com’che ben si sà: “Euntes in mundum universum praedicate evangelium omni creaturae.” (Grasie, Vandelli.)]

1714 (return)
[ A vèn in mins una da li storiùtis di Chaucer (“The Pardoner’s Tale”) ca conta di un di scju predicjadòus cal fa sglinghinà li monèdis di arzènt ta li so sachètis contànt strambolòs dal zènar.]

1715 (return)
[ Scju fràris (di Sant’Antoni) e àltris a si profitàvin da la semplicitàt da la zent cul vèndighi “indulgènsis fàlsis.” (“Ca jodi chì, sjòra: chistu vuesùt—che in realtàt al era un vuesùt di na puòra bestia apena pursitada—al è na relìcua di San chistu o di San chel altri. Chèl che, furtunàt, a lu à al zarà a pasà di sigùr cualchi bièl àn di mancu tal purgatori. Ca lu crompi, su, pa la salvasiòn da la so puòra ànima.” E la sjorùta, benedèta, coma fàja a rešistilu?) A propòšit, la me puora mari a ghi voleva un ben dal mont a Sant’Antoni, chel di Padova e chel di Versuta. A ghi voleva cussì tant ben che cuant che, da pìsul, me fradi Esio—puarèt—al sufriva di epilèsia, a lu’a vistìt cul àbit di un frarùt di Sant’Antòni e tegnùt vistìt cussì par un àn a pat che Sant’Antòni a lu vuarìs. E Sant’Antòni a lu veva vuarìt. Che volta lì la “moneda” a no somèa ca sedi stada falsa, par via che fin in ùltin il barba Esio a no si veva pì malàt. Puòra mari e puòr barba Esio—requiescat in pacem!]

1716 (return)
[ Il timp esìnt curt, i vìn da sigurasi che il discòrs a si lìmiti al timp ca ni vansa.]

1717 (return)
[ La mins dal omp a no riva fin la sù.]

1718 (return)
[ “Miàrs e miàrs a lu servìvin; dèis mil vòltis dèis mil a ghi stevin in front.” (Danièl 7: [Footnote 10].)]

1719 (return)
[ La infinitàt di ànzui za minsonada.]

1720 (return)
[ Trònos, chì, al è da intìndisi in tal sens coletìf di ànzui.]

1721 (return)
[ ’L amòu che i ànzui a esprìmin pa la prima lus (Diu) ca ju iradièa a vària, dipendìnt da la capacitàt di amà dimostrada daj ànzui—che coma ch’i vìn jodùt a no sòn dùcjus compàis.]

1722 (return)
[ Encja s’a si divìt in ta un nùmar infinìt di spièlis ang èlics, al resta sempri un—coma prin ca ju vès creàs.]

1723 (return)
[ Il misdì.]

1724 (return)
[ Cul rivà da l’aurora cualchi stela la sù a stà svanìnt.]

1725 (return)
[ L’aurora. Pì ca dovènta dì e pì il cjèl a si’mpalidìs, fašìnt scomparì li stèlis, fin a la pì luminoša.]

1726 (return)
[ Il insièmit daj ànzui—i nòuf òrdins ca zìrin atorotòr dal punt.]

1727 (return)
[ Tal sens di imbarlumìt.]

1728 (return)
[ Il punt (Diu) al era inglusàt da chèl che luj stes al inglusava—tal sens ca ghi conferiva il so splendòu.]

1729 (return)
[ La bielèsa di Beatrìs a và cresìnt cussì tant che encja si ušàsin dùtis li làudis ch’i ghi vìn fàt fin chì, a no sarèsin asàj par descrivi nencja na pìsula part da la so luminoša bielèsa.]

1730 (return)
[ Da chel ch’i mi recuardi jò, cuant che a San Zuan i jodèvin na biela fruta e i volèvin ušà il pì grant cumplimìnt par laudala, i vegnèvin fòu cul superlatìf “Ma a è pròpit na roba da jodi!” Chistu i dišèvin—si rivàvin a sierà la bocja ca ni restava spalancada in tal jòdila.]

1731 (return)
[ Comic o tragic: un scritòu di na comèdia o di na tragedia.]

1732 (return)
[ Un cal à la vista debulùta.]

1733 (return)
[ In realtàt, che il suridi di na fantasuta al insiminìsi un fantàt a no’a di pari roba strana. Tal cašu di Dante, però, ’l insiminimìnt al è adiritura un turbo-insiminimìnt.]

1734 (return)
[ ’L Empireo (il cjèl di pur lušòu).]

1735 (return)
[ Tal Empireo Dante al jodarà i beàs e i ànzui (li do milìsis). I beàs a ghi vegnaràn mostràs coma ca somearàn tal dì dal judìsi universàl, cuant che li ànimis a cjolaràn sù di nòuf i so cuàrps.]

1736 (return)
[ A si è necuàrt che adès al veva na capacitàt di jodi tant pì granda da la so sòlita capacitàt.]

1737 (return)
[ S’i si recuardàn coma che la Comedia a taca, cun Dante pierdùt in ta la foresta, sensa pì la capacitàt di cjatà la strada justa, alòra i podìn ben capì cal à a la fin cjatada sta strada.]

1738 (return)
[ Il flun, li falìscjs, i flòus in ta li rìvis—dut chistu al è un preavìs di sè cal vòu diši.]

1739 (return)
[ L’idea, sedi sè ca sedi, a è chè di un cal ingropa li sèis cuant cal fa il sfuàrs di pensà, o di jodi sè ca no è normàl di jodi.]

1740 (return)
[ A stu punt a ghi’a parùt che l’onda a no fòs pì dreta e lungja coma un flun, ma ca vès forma circolàr.]

1741 (return)
[ Se un a si gjava la so mascara al somèa sè cal era prin di meti sù la mascara.]

1742 (return)
[ I ànzui e i beàs.]

1743 (return)
[ I comentatòus a ni recuàrdin che il sìrcul al è, tra ’l altri, sìmbul da l’eternitàt, di na roba ca no’a nè inìsi nè fin.]

1744 (return)
[ Clif = rivòn di culina = clivo tal taliàn di Dante (Vocabolario della lingua friulana, di Maria Tore Barbina). ’L interesànt chì al è il fat che encja in inglèis a si dìs “cliff” par significà un straplòmp, o rivòn. A pòl dasi che la etimologìa da li do peràulis a sedi diferenta. Il inglèis “cliff,” al deriva dal inglèis antìc, mentri che i pensi che il clif furlàn (= clivo taliàn) al derivi dal latìn. Ma i no esclùt che tant ’l un che ’l altri a vèdin la stesa radìs.]

1745 (return)
[ Beatrìs a ghi mostra il grant nùmar daj beàs ca fòrmin sta roša.]

1746 (return)
[ Il paradìs.]

1747 (return)
[ Il nùmar daj beàs al è cuaši complèt. A mancja puc post in taj scjalìns di stu empìreo.]

1748 (return)
[ Il zì in paradìs al è paragonàt al zì a na fiesta di nòsis.]

1749 (return)
[ Rico VII al à, di fat, intivàt di vignì in Italia cun l’intensiòn di regolà li ròbis, ma, secònt i comentatòus, al à cjatàt tanta ostilitàt tra i Guelfs e àltris che i so bòis propošis a sòn zùs a mont.]

1750 (return)
[ Ta stu periodo il papa al sarà Clement V che, par di fòu, al farà fenta di zì d’acòrdu cun Rico VII; ma di sot al farà coma il vièr, cal guasta sè che ’l imperatòu al vorès fà.]

1751 (return)
[ Simon Magu a si veva meretàt un postùt tal sercli otàf dal infièr; cussì tant Clement V che Bonifàs VIII (chel d’Alagna) a vegnaràn butàs encja pì’n sot!]

1752 (return)
[ I beàs.]

1753 (return)
[ La compagnìa daj ànzui.]

1754 (return)
[ Descrìt chì al è un sbušighès di às ca vàn e vègnin daj flòus e daj poscj’ indà ca làsin la so mièl.]

1755 (return)
[ Diu.]

1756 (return)
[ Pì di chel tant dovùt a li variasiòns dal mèrit.]

1757 (return)
[ A mi vèn in mins la situasiòn dal Iraq che, mentri chi scrif ( [Footnote 16: di Avrìl dal [Footnote 04]) a somèa ca stedi doventànt sempri pešu. Tant par dà un par di ešèmplis: un daj cuatri ostàgjus taliàns al è stàt gjustisiàt qualchi dì fa e i àltris a pòl dàsi ca vègnin fàs fòu in taj pròsins dìs; i mericàns a’an pierdùt na otantìna di soldàs in ta li ùltimi dos setemànis, sensa contà chel nùmar amondi pì alt di irachèns ca sòn stàs fàs fòu in tal stes timp—un milesincsènt, pì o mancu. Èco, la comunitàt internasionàl a vorès ristabilì ’l òrdin, la pas, in ta sta nasiòn disgrasiada e introduši libertàt e democrasìa. Ma libertàt e democrasìa—un vivi pì o mancu normàl e godìbil, insoma—a nol è pusìbul fin ca no vègnin ristabilìdis il òrdin e la pas. A è par na rašòn coma chista che Dante al dìs che il “gjoldi” in tal post celestiàl cal stà descrivìnt al pol èsi realtàt doma se il post stes al è “sigùr.”]

1758 (return)
[ Ta stu nustri mont—in particulàr, Firense.]

1759 (return)
[ Enìs = la orsa granda; so fì = l’orsa pìsula. Sti dos costelasiòns a si li jòdin sempri insièmit ca fàn il so ziru atòr da la stela polar.]

1760 (return)
[ Roma di bielèsis di stu mont a’n d’aveva pì di ogni altri post.]

1761 (return)
[ Di Diu.]

1762 (return)
[ Stu pari al è San Bernart di Clairvaux. Al è chì coma sìmbul da la contemplasiòn.]

1763 (return)
[ Beatrìs a è metùda in tal ters scjalìn. Tal pì alt a è Maria, tal secont Eva, tal ters Rachel, e cun ic Beatrìs. Chì—secont i comentatòus—a si jòt dut un incrošamìnt di aritmetica simbolica. (Il tre al è la radìs dal nòuf; e sta radìs a raprešenta la trinitàt, e Beatrìs a ghi fà part dal nòuf, che in ta stu intresamìnt al à tanti corispondènsis ca sugerìsin la perfesiòn.)]

1764 (return)
[ Il paragòn chì al è che luj al è tant lontàn da la višiòn di Beatrìs la sù in tal alt di luj, coma che un sprofondàt tal mar al è visìn dal mont indà ca “tona.”]

1765 (return)
[ Tal Limbo, prin sercli dal Infièr, a era zuda par suplicà Virgìlio di judà Dante.]

1766 (return)
[ Serf dal pecjàt.]

1767 (return)
[ Encjamò.]

1768 (return)
[ San Bernart di Clairveaux.]

1769 (return)
[ Coma ca ni dìšin chej che di latìn e di grec a s’intìndin, Veronica a vòu diši “figura vera.” Si chè, la Veronica a sarès chel sudàri, ušàt da Crist zìnt sù’n tal Calvari, cal à ritegnùt la imàgin da la muša dal puòr Signòu, imàgin ca è encja il dì di vuèj conservada in ta la bašilica di San Pieri. La Croàsia ta chej timps là a era un post na vura lontàn. Vuèj, par significà la stesa roba a si dišarès, forsi, che par jodi sta Veronica a vègnin fin “da li ’mèrichis.”]

1770 (return)
[ A ešìst na storiuta ca dìs che na dì un al à scuntràt San Bernàrt cal cjaminava besolùt ta la banda di un bièl lac. “Bun dì, Siòr Bernàrt,” a ghi veva dìt stu chì. “A nol eše amondi bièl stu lagùt?” San Bernart al veva scjasàt il cjaf e vignìnt fòu da li nùlis al veva rispundùt: “Lagùt? Cual lagùt?”]

1771 (return)
[ Maria.]

1772 (return)
[ Ca sarès il post indà cal va jù il soreli.]

1773 (return)
[ Una part dal scjalìn pì alt, indà che Dante al jòt il splendòu di Maria.]

1774 (return)
[ Stu post indà ca stà par spuntà Maria al è pì luminòus di cualsìasi altra banda dal scjalìn, o almancu cussì a mi pàr di capì.]

1775 (return)
[ Chista, a mi par a mi, a è una da li rari vòltis che Dante al uša un paragòn ca nol somèa adàt a la situasiòn. Tal cašu di Maria il lustri al è una roba da dešiderà; tal cašu di Fetòn, il lustri cal ilùmina il timòn al è un lustri cal parta il puòr Fetòn a la so distrusiòn.]

1776 (return)
[ I comentatòus a jòdin sta oriflama coma na antica bandiera di combatimìnt fransèsa, colorada di ros e di zal. In ta stu cašu, la lus di Maria.]

1777 (return)
[ Ca è doma just, par via che Bernart al era partàt a la contemplasiòn. A è da notà da l’ùltima riga che encja Dante al stà otegnìnt chista capacitàt.]

1778 (return)
[ Gràsis a Maria, la ferida lasada in tal omp dal pecjàt originàl a è stada metuda in via di redensiòn.]

1779 (return)
[ Eva.]

1780 (return)
[ Il cjantòu (o cjantadòu) al è David, cal veva cometùt il fàl di fa copà Uriah par imposesàsi da la so fèmina, Betseba. La bišàvula di David a era Ruth.]

1781 (return)
[ La roša.]

1782 (return)
[ Il mur cal divìt i òrdins daj beàs—chej dal Vecju Testamìnt e chej dal Nòuf Testamìnt.]

1783 (return)
[ Plen, complèt.]

1784 (return)
[ Scju poscj’ a no sòn encjamò stàs ocupàs da beàs ca àn da vignì.]

1785 (return)
[ La separasiòn a è tra chej—inclùšis li fèminis ebrèis—che crodùt a ghi vèvin a un Crist futùr e chej, sot di lòu, ca ghi vèvin crodùt a un Crist zà vegnùt.]

1786 (return)
[ San Zuan Batista e i sans ca vegnaràn sùbit nominàs a sègnin la granda separasiòn no doma fra il Vecju e Nòuf Testamins, ma a mòstrin pur la corispundensa fra li fèminis e i òmis.]

1787 (return)
[ Ta chel intervàl di doj àis fra la so muàrt e la muàrt di Crist, San Zuan al veva lambicàt—se lambicà a era pusìbul—in tal limbo.]

1788 (return)
[ An d’è di comentatòus ca si gràtin il cjaf pensànt a stu pensej. A eše pusìbul che il nùmar daj “elès” al sedi il stes tant par chej ca’an vivùt prin di Crist che par chej ca’an vivùt dopo la muàrt di Crist—e ca pàrin via a nasi e a vivi in nùmars sempri pì als? Jòi i cròt che scju comentatòus a’an ogni rašòn di gratàsi il cjaf, ma i’ai il timòu che cul tant gratà a pierdaràn ducju i so cjavièj, e a la fin a no ghi’n savaràn nè pì nè mancu di prima.]

1789 (return)
[ Par via di esi muàrs prin di vej savùt distìnguj fra ben e mal.]

1790 (return)
[ Chej che pì’n bas a sarèsin chej muàrs da frutùs che se di mèrit a’n d’àn, a lu’an par via daj genitòus.]

1791 (return)
[ I varès preferìt il paragon cal fa Dante fra la inevitabilitàt e gjustìsia di dut sè ca è cu la curispundensa fra dèit e anèl. Ma stu paragon a nol à curispundùt a li me ešigènsis di rima. E alòra a bisùgna contentàsi di cussì.]

1792 (return)
[ Di latinìšmos ’l originàl a’n d’à encjamò di pì! (La zent imprimurida—“festinada” par Dante—a sarès che rivada chì prima dal so timp: i frutùs.)]

1793 (return)
[ Sta peràula i no l’ai cambiada par nùja: il furlàn a ghi è còmut encja a Dante ogni tant!]

1794 (return)
[ Diu, al spiega San Bernàrt, al conferìs li so gràsis coma cal vòu luj. Li so rašòns a sòn sè ca sòn. A Dante—e al rest di nuàltris—a ghi basta jodi ’l efièt da li gràsis conferìdis: a no ocòr cal savedi li rašòns.]

1795 (return)
[ Ešau e Jacu (Gen. XXV: [Footnote 25]) a vèvin mostràt di odiàsi cuant ca èrin encjamò dentri di so mari.]

1796 (return)
[ Ta la prima etàt—chè di Adàm a Abràm.]

1797 (return)
[ Coma che la circuncišiòn a ghi conferìs virtùt ai màscjus a mi’è difisilùt capì.]

1798 (return)
[ ’L Arcànzul Gabrièl.]

1799 (return)
[ Maria, chì clamada Augusta pal fat che ic a regna’n ta stu impero. I doj minsonàs a sòn Adàm e San Pieri.]

1800 (return)
[ San Pieri, sintàt a la destra di Maria, al vèn fàt rišaltà da Dante pì di Adàm, sintàt a la so sinistra.]

1801 (return)
[ San Zuan il Evangelista, cal veva vùt la višion daj momèns brus che la Glišia a varès vùt da frontà in taj timps da vignì.]

1802 (return)
[ Visìn di San Pieri.]

1803 (return)
[ Mošè, sintàt visìn di Adàm.]

1804 (return)
[ Ana, la mari di Maria.]

1805 (return)
[ Lùsia a ghi veva racomandàt di judà Dante in tal so momènt di pì grant avilimìnt.]

1806 (return)
[ Vùt = risevùt. Il sartòu a si adàta a fà’l so indumìnt cu la stofa ca ghi vèn data. Cussì San Bernàrt a si adàta a la capacitàt di scoltà e capì cal à Dante.]

1807 (return)
[ Maria.]

1808 (return)
[ Su li cualitàs di Maria, descrìtis chì taj tre paradòs di stu tersèt, i sugerìs di consultà i comentatòus.]

1809 (return)
[ Tu i ti sòs chè che….]

1810 (return)
[ N’altri paradòs: il fatòu di Maria a si a fàt fà da chè che luj al à fat.]

1811 (return)
[ La “roša càndida” dal Empireo.]

1812 (return)
[ Tal sens di lus dal misdì, cuant che il soreli al è’n tal punt pì cjalt.]

1813 (return)
[ Pal me jodi. San Bernàrt, coma ca si jòt, al fà dut il pusìbul par judà Dante.]

1814 (return)
[ Ta la so maniera sidina, encja Beatrìs e i àltris beàs a stàn suplicànt Maria, coma cal stà fašìnt San Bernàrt.]

1815 (return)
[ I pensi che Dante al intindi diši che Maria a gradìs il preà di dùcjus—no doma daj beàs. Ma a pensala ben, nuàltris ca jù cuant ch’i preàn i preàn par l’intercesiòn di chistu o di chel altri sant o beàt. Cussi chè, a la fin daj cons, i no sìn pròpit tant lontàns ’l un dal altri. Sinò a no ni resta che sperà che cualchi sant o beàt la sù a ni perdoni.]

1816 (return)
[ Tal alt di Diu stes.]

1817 (return)
[ La lus di Diu a è sostansa in se stesa, mentri che ogni altra lus a no è che riflesiòn di chista.]

1818 (return)
[ I oràcuj da la Sibila, scrìs su fuèis, a vegnèvin spierdùs dal vint.]

1819 (return)
[ S’interna…si scuaderna: stes vocàbuj dal originàl. La metàfora a funsiona tant ben in tal furlàn che’n tal taliàn.]

1820 (return)
[ Espresiòns tomìstichis: sostànsis = sè ca è in se stes; acidèns = manifestasiòns (variàbilis) da li sostànsis.]

1821 (return)
[ La “naf” daj argonàutos a ghi veva fàt ombrena al oceano, roba ca veva lasàt Netùn a bocja vierta. Che tersina chì a è comentada a lunc da Vandelli e àltris. Jò i interpreti l’espresiòn “letargu” coma na maniera di diši di Dante che’n ta stu momènt, jodìnt la conesiòn universàl fra sostànsis e acidèns, roba che nencja i pì grancj’ filòsofos a jòdin cun claresa, a si sìnt cussì ešaltàt da restà sensa peràulis, a bocja vierta, coma cal era restàt Netùn stes in tal jodi, pa la prima volta, n’ombrena insima di luj. E par via da la straordenaria importansa di sta visiòn, Dante al pensa che un istànt (punt) e basta di straviamìnt (letargu) al sarès ’l ecuivalènt di vincjasìnc sècuj di straviamìnt da chel altri straordinàri momènt, chel di Netùn e Argos.]

1822 (return)
[ Diu al restava il stes in ta la so eterna imutabilitàt; ma jò, cul vuardalu, i rivavi a jòdighi aspiès ch’i no vevi maj jodùt prin di adès.]

1823 (return)
[ Iris = il arcobalèn. (Iris = il Fì; ir’s = iris = il Pari.)]

1824 (return)
[ ’L altri ziru (il ters) al sarès il Spìrit S