Cuant che par dilèt o encja par dolòr
          che na virtùt nustra a comprènt,
          l’ànima cussì ben a ic si fà intòr,

          ca pàr che altri no podarès vej che chel intènt;
          e chistu al è cuntra chel sbàliu cal cròt
          che’n nu n’ànima a à su n’altra’l comànt.295
          A susèit che cuant che alc si sìnt o jòt
          che fuàrt al tegni l’ànima ’ndafarada,
          il timp al scòr e’l omp nol fà nisùn mot;

          chè su na roba a’è la so mins pojada
          mentri che altri a à la so mins intera:
          l’una’è libera e l’altra leàda.296
          Di chist i vevi jò vùt esperiensa vera
          cuant ch'i vevi sintùt chel spìrit e amiràt;
          che ben sincuanta gràdos zùt sù al era

          il soreli, e jò i no lu vevi notàt,
          cuant che rivàs i èrin ’ndà che ducju chej spìris
          ni vèvin sigàt, “Chì ’l è chèl ch’i vèis domandàt.”297
          Bus pì larcs al stropa spes ta li vìs
          cun menàdis e ramàsis spinòšis
          il contadìn cuant che l’ùa a si scurìs,

          di chel trojùt par indulà che partìs
          i’èrin, nuàltris doj, cun me davòu, besoj,
          cuant che chej spirs da nu a èrin sparìs.

          Fin sù a Sanleo o jù par chel scoj
          di Nol o sù a Bismantov’e Cacum298          si pòl zì cuj piè, ma àlis a vòlin’n ta stu troj;299
          cun l’àlis, i dìs, slancjàdis e cul plum300          tant bramòus, davòu di chèl che fin chì condòt301          mi veva e mi deva di sperà un barlùm.

          Sù i zèvin dentri di chel rivòn rot,
          tegnìnt i flancs pocàs cuntra la parèit,
          ušànt piè e mans’n ta li ròcis di sot.

          Dopo che’i nustri flancs tocjàt a vèvin il vuèit302          insima dal muròn dret, tal mancu ’nclinàt,
          “Mestri me, se strada i cjapànu?” i vevi dìt.

          E luj: “Si và’n sù da lì ch’i ti’as sostàt:
          tenti visìn; pur pì’n sù i zìn ta stu mont,
          fin che cualchidùn cal sà i varìn scuntràt.”

          Par jodi fin’n sù, masa alt al era’l mont,
          e’l zì’n sù al era cussì tant inclinàt
          ca someàva d’èsi’n miès d’un cuadrant.303
          Strac i’eri cuant che jò cussì i vevi tacàt:
          “O bon pari, vòltiti, e chì mira
          cuant che, pal pas to, indavòu i ’soj restàt.”304
          “Fiòl me,” al veva dìt, “fin chì li gjàmbis tira,”
          e mostràt  mi veva un puc pì’n sù un pajòu picinìn
          che da che banda lì dut intòr al zira.

          Li so peràulis, che sempri un bon sburt a dèvin,
          sfuarsàt mi vèvin di zighi a gjat davòu
          fin che’l troj livèl i me piè cjatàt a vèvin.

          Lì i si èrin sintàs in ta stu pajòu,
          e par là ch’i èrin vegnùs, dal oriènt voltàs,
          che’l vuardà tant ben mi feva al còu.305
          Prin di dut i vuj i vevi puntàt vièrs il bas;
          dopo, voltàs vièrs ’l est, mi maraveàvi
          che da sinistra i vegnèvin luminàs.306
          Il poet si’a ben necuàrt ch’jò i stevi
          mirànt il cjàr da la lus coma un balùc
          che tra nu e l’acuilòn i jodevi.

          Alòr luj a mi: “Se Castor e Poluc
          dal gran spièli compagnìa ’tegnèsin,
          che lus al parta, sù e jù307, in ta ogni lòuc,

          un puc rosùt il Zodiac ’jodarèsin
          encjamò visìn da li Òrsis rotà
          se fòu al vegnès dal so vecju cjamìn.

          Èco, a’è cussì: s’i ti lu vùs pensà,
          tenti ben atènt; imagina Siòn
          che cun stu crèt in ta la cjera al stà,308
          sì che ducju doj a àn un ùnic orišòn
          e divièrs emisfèrs; ’ndà che la strada
          tant mal manovrada ’era stada da Fetòn,

          t’jodaràs com’che da chistu a sarès ušada
          par zì da chì a Gjerušalèm stesa,
          se il to intelèt ben ghi stà a bada.309
          “Mestri me, maj prin,”ghi vevi dìt sensa pàuša,
          “d’jodi no’ai podùt sè ch’jòt clar adès,
          là ’ndulà che d’inzèn i parevi sensa,

          che’l miès sìrcul che pì alt di ducj’ al stà
          ca si clama Ecuatòu’n ta na cert’art,
          e che sempri tra’unvièr e soreli al resta,310
          pa la rašòn ch’i ti’as dìt, ma da sta part
          vièrs’l setentriòn al và, cuant che’i Ebrèos
          a lu jodèvin là che il cjàlt al è pì fuàrt311,

          ma tant contènt i sarès se bon i fòs
          di savej cuant’n sù ch’i zìn; che’n sù’l và’l mont
          cussì alt che’l me vuli zì tant alt nol pòs.”

          E luj a mi: “Cussì a’è cun stu mont:
          che al inìsi, a bas, al è sempri dur;
          ma pì’n sù che l’omp al và, pì al vèn tegnùt cont.312
          E cuant che’l zì ti vèn pì dols e sigùr,
          cussì che’l zì’n sù ti cjataràs amondi lišej,
          com’che seguìnt la curìnt a và na nàf pur,

          alora ti saràs al fin di stu troj:
          uchì di ripošà ’l afàn al speta.
          Basta; di chistu amondi sigùr i soj.”

          La so vòus si’er’apena fata cujèta
          che n’altra i vèvin sintùt, ca veva à dìt: “Encja prin
          di rivà ti’as di stu post na voja mata!”

          Al sinti sta vòus sùbit ziràs si vèvin,
          e a man sanca jodùt i vèvin un pieròn,
          che di chèl nè luj nè jò prin necuàrs si’èrin.

          Là’i èrin zùs, ’ndà che zent i vèvin jodùt benòn
          ta l’ombrena davòu dal clap sintada
          e ognùn al someàva un grant poltròn.

          E un, strac, tal miès di che zent sdrajada,
          sintàt al era, cuj bras atòr daj zenoj
          e cu la muša’n taj so bras sbasada.

          “O bon’l me siòr,”ghi vevi dìt, “jòitu ch’i soj
          ch’jòt chèl ca si mostra cussì tant svojàt
          che luj e’un mus fràdis a sarèsin ducju doj?”

          Alora voltàt si veva vièrs me e vuardàt,
          movìnt la muša un puc sù pa la cuèsa,
          e dìt al veva: “Và sù tu, che àris ti ti sòs dàt!”

          I lu vevi alora cognosùt, e la straca stesa
          che’l flat mi feva tirà ’pen’apena
          no mi veva'mpedìt di zì da luj, chist si sà;

          na volta lì, al vev' alsàt il cjàf apena,
          dišìnt: “Àtu jodùt com’che’l Fetòn
          da la spala sinistra’l cjàr al mena?”

          Il diši striminzìt e’l fà da poltròn
          cal veva a mi vèvin fàt un puc ridusà.
          Dopo i vevi tacàt: “Bielaga, ti sòs benòn

          e’i soj contènt; ma dišmi cualchicjusa:
          parsè pròpit chì? Spètitu na scorta?
          O àtu encja chì la to vecja ušansa?313
          E luj: “O frari, zì pì’n sù no’mpuarta,
          chè a pajà’l figo no mi lasarès
          ’l ànzul di Diu sintàt ta la puarta.

          A ocòr prin che’l cjèl mi fedi zirà adès
          fòu di chè, a a lunc, com’ch’i’ai fàt in vita,
          ’ndà che dom’in fin i’ai tiràt suspìrs dres,314
          se pì che na bun’orasiòn no vegnès dita
          par me da’un gran bon còu che’in gràsia al è:
          n’altra puc a val, se’l cjèl nencja a la scolta.”315
          E il poeta, belzà davànt di me,
          al diševa: “Zìn via; che zà da’un toc
          alt al è’l soreli, e là da la riva al è

          belzà cal cujèrs la nòt cul so piè’l Maròc.

          Jò i eri belzà da che òmbris partìt
          e davòu ghi zevi a li tràcis dal me duca
          cuant che dongja di me, alsànt il so dèit,

          un al veva sigàt: “Jòt, a nol pàr luši ucà
          il raj a sinistra di chèl par di sot316          e coma vìf a somèa cal sedi cà!”

          Vièrs il sun di sta vòus i me vuj i vevi mòt
          e jodùt i vevi ca ocjàvin cun maravèa
          me, doma me, e’l lumìn cal era rot.

          “Parsè’l zìria’l to spirt coma na fuèa,”317          al veva dìt il mestri, “che’l zì ti ralèntis?
          Se cèntria sè che sta zent a cjacarèa?”

          Vèn cun me, e ca pàrlin pur scju spìris:
          stà ben fer com’na tor ca no ghi cola
          maj la pica, nencja’n ta grandi bufèris;

          chè sempri ’l omp cal à'un pensej ca ghi svuala
          sovr’altri pensej da sè’l lontana’l sèn
          pars’che’l podej di un chèl dal altri’l mola.”

          Se podèviu jò diši sino “I vèn”?
          Cussì i vevi dìt, di che tinta tant cujerzùt
          che a vòltis a rìnt ’l omp di perdòn dèn.318
          E intànt a travièrs la riva i vévin jodùt
          un puc davànt di nu zent ca vegneva
          cjantànt, vers a vers, il Miserere, dut.319
          Cuant ca si èrin necuàrs ca nol lasava
          il me cuàrp trapasà i ràis dal soreli,
          a colp il sàlm in un lunc Oh si mutava;320
          e doj di lòu, coma mesagèrs di lì,
          vièrs di nu corìnt ni vèvin domandàt:
          “Parsè i sèišu chì? Alsàit il veli.321
          E’l me mestri: “A chej che chì vi’an mandàt
          i podèis ben tornà par ripuartàighi
          che’l cuàrp di stu chì di cjàr vera al è fàt.

          Se par jodi l’ombra so a sòn fers chì,
          com’ca pàr, alora a sàn zà asaj:
          ch’onòu ghi fèdin, che a lòu al pòl ben zìghi.”322
          Vapòus impijàs cussì svels i no’ai maj
          jodùt rompi’l serèn da la prima nòt,
          nè’l nul d’avòst cuant che’l dì al cala ormaj,323
          che di tornà chej premuròus fàt a vèvin mòt;
          rivàs là, cuj àltris vièrs nu ognùn si veva voltàt,
          com’un flun che fòu dal’àrzin al vèn a diròt.

          “Na sgaravana di lòu chì si vèvin aviàt
          par preàti,” al veva dìt il poeta:
          “ma và pur, e zìnt tèn ognùn ben scoltàt.”

          “O ànima ch’i ti vàs par stà contenta324          cuj piè, mans e cjàf da la to nàsita,”
          a vegnèvin implorànt, “il pas ralenta.

          Àtu maj jodùt nisùn di nu’n vita
          che di luj di là nòvis ti pòsis contà?
          Stà fer chì; daj, slungja la to vìšita!325
          Muàrt par fuarsa ognùn di nu chì al stà
          e fin a l’ùltima ora pecjadòu:
          uchì la lus dal cjèl ni’a fàt voltà,

          cussì che, pentìs e dut perdonànt, fòu
          di vita i sìn vegnùs, cun Diu in pas,
          che’l dešideri d’jòdilu tant ni’è’n tal còu.”

          E jò: “par cuant ch’i vi tegni oservàs,
          i no cognòs nisùn; ma s'i sèis contèns
          che alc i fedi, spirs che ben nasùs i sèis stàs,326
          dišèit pur, e jò lu faraj pal ben imèns
          che davòu daj piè di una tal guida
          da mont a mont in sercja a vàn i me sens.”

          E un di lòu tacàt: “Ognùn si fida
          dal to bon udisi sensa zuralu,
          se al to volej fàt no ghi vèn sfida.327
          E jò, ch’i soj chì’n front a domandalu,
          i ti prej che se maj chel post t’jodaràs
          fra Romagna e chèl di Carli d’Angjolu,328
          che’n tal preà cortèis par me’i ti saràs
          a Fan329, di mòut che ben par me a prearàn,
          che al pì prest i me pecjàs ’saràn purgàs.

          Ferìt a muàrt i eri stàt, là’n tal Padovàn;
          il sanc i vevi pierdùt, ca mi veva ospitàt;
          tal grin d’Antenori mi era stàt fàt stu dàn,

          ulà che sigùr i crodevi d’èsi stàt:
          chel d’Èste al era’n colpa, ca mi odiàva
          tant pì di chèl ca si varès spetàt.330
          Ma se jò’i fòs scjampàt par là ca si zeva
          vièrs Mira, da Oriac, là ca mi vèvin cjapàt,
          ulà ’ncjamò i sarès, ulà ca si rispirava.331
          Ta la palùt i vevi corùt dut infangàt,
          e da li èrbis intorgolàt jù’i eri zùt
          e’n cjera li me vènis a vèvin un lac formàt.”

          Alòr n’altri: “Se’l to dešideri, dut,
          ti otèns ca ti tira lasù’n tal mont,
          par pietàt fà ch’encja’l me’l vèdi frùt!332
          Da Montefeltro i’eri e’i soj Boncont:
          nè Gjovàna333 nè altri di me si cura;
          par chèl jò cun chìscjus basa i tèn la front!”

          E jò: “Ma se mal o brut’aventùra
          a ti aja tiràt tant fòu dal Campaldìn334          che maj savùt si à da la to sepultura?”

          “Oh,” rispundùt al veva luj, “jù dal Cašentìn
          si pasa n’aga ca si clama l’Archiàn,
          che’nsima ’l Ermo335 al nàs tal Apenìn.

          Là ’ndulà che’l so nòn al doventa van,336          rivàt i eri jò cun’un bus ta la gola,
          che a piè i scjampavi e'i’nsanganavi'l plan.

          Chì i vevi pierdùt la vista e la peràula,
          ca finiva cul nòn di Maria; e chì
          i eri colàt, lasànt la me cjàr besola.

          Se ca’è ver i dìs; il stes ai vifs dìsghi:
          il ànzul dal Alt cjòlt mi veva, e chèl dal infièr
          al sigava: “Parsè mi cjòitu stu chì?

          Cun te ti pàrtis ’l etèrno di stu cuàrp fer337          che par na lagrimuta mi’è stàt robàt;
          ma altri i faraj cul toc che chì ’l è fer!”

          Ben ti sàs com’ che’n ta l’aria’l vèn adunàt
          chel ùmit vapòu che aga’l doventa
          cuant che’n sù’l và’ndà che dal frèit’l vèn cambiàt.

          Alòr chel mal volej che malìsia tanta
          al à’n tal cjàf, movùt al veva'l fun e’l vint
          par naturàl virtùt so, tant puc santa.338
          Cussì la val, cul dì cal zeva finìnt,
          da Pratomàn al grant zòuc  si veva cujerzùt
          di caligu, cul nul ’mparzora bulìnt,

          chè l’aria plena a plovi si veva metùt:
          l’aga a colava e’n taj fosaj a zeva;
          bèvila nol podeva’l terèn dal dut;

          e com’che’n taj rìvuj pì grancj’ jù a vegneva,
          a coreva vièrs’l flun real339, ràpida,
          cun fracàs; fermala nisùn al podeva.

          Al sbocà dal grant flun la me cjàr frèjda
          scuntrad'a la veva l’Archiàn furiòus e butada
          tal Arno e la cròus tal pet disfada

          che fàt i vevi a lota finida:
          pal font e rìvis mi menava l’onda
          fin che cujèrt mi veva cu la so preda.”340
          “Sìnt, cuant ch’i ti saràs tal mont tornàt, ’ndà
          che la straca dal viàs ti sarà zuda via,”
          la ters’ànima a veva dìt dopo la seconda,

          “recuàrditi di me ch’i soj la Pia:
          Siena fàt mi veva, e disfàt la Marèma:341          ben lu sà chèl che anelada342 pri’a

          mi veva e spošada cu la so gjema.

          Cuant ca si finìs il zòuc da la zara,343          chèl cal pièrt al resta doloràt,
          rišujànt i colps344, e dulìnt al impara:

          duta la zent a và cul pì furtunàt
          che’n davànt al và, e un davòu ghi vèn,
          cun n’altri cal vòu che alc ghi vegni dàt:

          parànt via, chistu e chèl al scolta ben,
          chèl che la so man al tòcja, pì nol sburta;
          cussì si para da chej ca ghi fàn sen.345
          Jò pur da ducju chej spirs i stevi in vuàita,
          la muša vièrs lòu cà e là voltànt,
          e alc prometìnt i la fevi curta.

          Chì ’l Aretìn a si veva fàt ’ndavànt
          che dal crudèl Ghin dal Tac vùt al veva la muàrt,
          e ’l altri che a’nnegasi ’l era zùt scjampànt.346
          Cun mans spuàrtis chì’l preàva pur, in part,
          Federico Novèl e chèl di Piša
          cal veva fàt someà’l bon Marzuc fuàrt.347
          Jodùt i vevi'l Cont Ors e chel spirt di cjàša
          so gjavàt fòu348 par fastidi o invìdia,
          secònt luj, no par colpa so o cauša;

          e chì’l sufrìs, chistu Pièr da la Brocja,
          mentri ca’è ’ncjamò cà chè daj Brabàns,349          che però a pòl èsi ’ncjamò pì sporcja.

          Na volta restàt lìbar da ducju cuans
          chej spirs che preàt a vèvin che àltris a preàsin
          di mòut che lòu a podèsin prest doventà sans.

          Tacàt alòr i vevi, “A pàr ca mi nèghin,
          O lus me, certi peràulis dal to test350          che decrès dal cjèl il preà a plèjn;

          e dom’di chistu a prèjn chej di stu post:
          invàn al eše alòr dut chèl ch’ognùn’l spera,
          o no mi eše’l to diši ben manifèst?”

          E luj “La me peràula a è clara;
          e a no è inùtil la so speransa,
          se ben la zent a lès la me scritura;

          che’l tant alt judìsi a no si sbasa
          cuant ch’un fòuc d’amòu al fà’n ta un istànt
          chèl cal sodisfa chèl che chì s’incjaša;351
          E là ch’jò’i stevi stu punt considerànt,
          il preà ’nol comedava il difièt,
          pars’che a Diu’no ghi si fev’avànt.352
          Ma s’encjamò dùbis ti’as o alt suspièt,
          no fermati, che ic ben a ti lu dìs
          cu la lus ca è fra il ver e ’l intelèt:

          no saj s'i t’intìns; i dìs di Beatrìs:
          ti la jodaràs la sù, insima’l crèt,
          lasù di stu mont, suridìnt e felìs.”

          E jò: “Messèr, fami zì sù svelt e dret,
          che zà’i no mi stràchi pì coma prima;
          zà’i ti jòs se ombrena cal fà il crèt.”

          “I paràn via provànt a zì’nsima,
          e vuej,” al veva dìt, “i farìn sè ch’i podìn;
          ma la roba na forma a à che di ic no ti’as adès stima.

          Ma davànt di èsi lasù, t’jodaràs prin
          chèl ca si plata davòu da la culina,
          cussì che’i so ràis da tè ròs no vègnin.353
          Ma jòitu là che ànima sidina354          che vièrs di nu besoluta a vuarda?
          Chè a n’insegnarà la via pì visina.”

          A ic i èrin zùs: o ànima lombarda,
          com’ch’i ti stèvis lì, supiarba e spresànt,
          cun tanta dignitàt tal vuli, vuarda!

          Ic no ni zeva nuja domandànt,
          ma zì ni lasava e oservava dut
          com’un leòn cuant ca si stà ripošànt.

          Par preàla, Virgìlio visìn ghi era zùt,
          volìnt da ic savej la via pì dreta;
          chè a la so domanda ’no veva rispundùt,

          ma dal nustri paìs e da la vita
          domandàt ni veva; e’l bon duce al veva tacàt:
          “Mantova…,” ma doma chist al veva dita

          che chèl vièrs di luj a colp avànt si veva fàt,
          dišìnt: “O Mantovàn, jò’i soj Sordèl
          dal to paìs,” e ’l un al veva ’l altri ’mbrasàt.

          Ahi serva Italia, di dolòu ostèl,
          naf sensa timonej in ta na gran tampièsta,
          siora no di provincja ma di bordèl!

          Che bun’ànima ’era stada oh cussì svelta
          al sinti’l sun tant dols da la so cjera
          di fàighi chì al so paešàn fiesta;

          e adès da tè no sòn sensa guera
          i vifs, che ’l un ’l altri si stàn rošeànt
          par chèl che’un mur o un fosàl al siera.

          Puor’ Italia, vuàrditi atòr e’ndavànt,
          vuarda i to mars, e vuarda pur’l to sèn;
          par poscj’ ca gòdin pas ti vuardaràs dibànt.

          Se àja zovàt ca ti scurtàs il fren
          il Justiniàn se la sela ’è vuèjta?
          Sensa chèl355 i no varèsin di vergogna’l plen.

          Ah zent ch’i ti dovarès èsi devota
          e lasà ca si sinti Sešar’n sela,
          se ben ti capìs sè che’l Signòu al nota,356
          ma jòt com’che la bèstia si ribela
          pars’che daj spiròns a no vèn corešuda357          e la rèdina no ti sàs ušala.358
          O Berto todèsc359, no l’àtu joduda
          sta puor’Italia doventada salvàdia?
          No postu tu domà sta bèstia cruda?

          Ca coli pur dal’ alt la vera gjustìsia
          sul to sanc360, e ca sedi nova e clara,
          cussì che’l sucesòu to gòdila 'l pòdia!

          Tant tu che to pari i vèis fàt gara
          par dàighi profìt a chej todèscs di distrès,
          curànt puc dal ort e dal impèr la cjera.361
          Vèn a jodi i Montècs e i Capulès,
          Monàldos e Filipèscs, omp sensa cura:
          chej mal ridušùs e chìscjus pur, puarès.

          Vèn, crudèl, vèn, e jòt se vita dura
          ca’an i to siòrs, e cura i so malàns;
          e t’jodaràs Santaflou362, com’ca è scura!

          Vèn pur a jodi la to Roma ca plans,
          puora vedula363, e di nòt a clama:
          “Sešar, parsè sinu cussì tant distàns?”

          Vèn a jodi cuant che la zent si ama!
          E se nisùn ti mòuf a vej di nu pietàt,
          vergògniti almancu da la to fama.

          E s’a mi permèt, Gjove, la to divinitàt,
          tu che par nu ti sòs stàt crucifìs,
          al eše’l to vuli just a àltris voltàt?364
          O eše preparasiòn che dal abìs
          dal to savej ti fàs par fani dal ben,
          encja se’l coma nisùn di nu’l capìs?

          In ta ogni sitàt d’Italia a è dut plen
          di tiràns, e un Marcèl al doventa
          ogni vilàn ch’a fà da partišàn al vèn.

          O Firense, ti pòs ben stà contenta
          di chista digresiòn ca no ti tocja365,
          par gràsia da la to zent, ca no stenta.366
          Tàncjus’an gjustisia’n còu, ma sta frècja
          tars a vèn fòu par no rivà sensa pensej al arc;
          ma’l to pòpul a l’à doma in bocja.367
          Tàncjus a rifiùtin il comùn incàrc368          ma’l to pòpul al è pront a rispundi,
          di volontàt so, e’l siga: “Dèimi’l carc!”

          Contenta ti sòs, ch’i ti’as di se godi:
          tu siora, tu’n pàs, e tu cun judiši!369          Se jò’i dìs il just, ’l efièt si pòs ben jodi.

          Atene e Lacedemona370, che cussì
          civìlis a èrin che fàt a vèvin l’antìchi lègis,
          al bon vivi li dos fàt a vèvin sen di sì;

          mentri tu ti zèvis tant pa li sutìlis371          ta li to dispošisiòns ch’a miès novembri
          no si’a’ncjamò sè ch’in otobri ti fìlis.

          Cuanti di che vòltis in ta st’ùltin cuadri,372          lès, moneda, ufìsi e costùm
          mutàt i ti às e rinovàt menbri!373
          E se ben ti ti recuàrdis e ti jòs un barlùm,
          in te t’jodaràs na puora malada
          ca no cjatà pì ripošu nencja’n tal plum,

          e puc ghi zova ogni so zirada.374

          Dopo che sti bieli fièstis a ni veva fàt
          cun pì e pì gust tre o cuatri vòltis,
          “Cuj sèìšu,” al veva dìt Sordèl, ’ndavòu tiràt.

          “Prin che’n ta stu mont a fòsin vegnùdis
          l’ànimis dègnis da zì sù da Diu,
          soteràt i eri stàt par mans Otaviànis.375
          Jò’i soj Virgìlio e se colpa i vèviu
          altri che’l cjèl i’ai pierdùt par no vej vùt fede?”
          cussì chej doj; e jo lì a scoltàju.

          Com’chèl che’n front di sè al jòt ch’an d’è
          roba ca lu fà plen di maravèis,
          che crodi al stenta, e’l dìs: ‘A è…a no è.’

          Cussì’l pareva luj; e dopo jù li sèis,
          e cul fà ùmil al era tornàt vièrs di luj
          e’ntòr di nòuf ghi veva butàt i bras intèis.376
          “O Gloria dal Latìn,” al veva dìt, “par cuj
          sè ca pòs la nustra lenga al à mostràt,
          o eterno valòu di ’ndà ch’i’ai prin vièrt i vuj,

          cual mèrit o gràsia ti àja chì menàt?
          S’jò’i soj di sinti li to peràulis degnu’n dut,
          dìšmi’n ta cual clàustri dal infièr ch’i ti sòs stàt.”377
          “No par fà ma par no vej fàt no’ai podùt
          jodi ’l alt soreli che tu ti dešìderis
          e che purtròp i’ai masa tars cognosùt.

          Al è un post378 la jù no brut par martìris
          ma doma pal scur, ’ndà che i lamìns
          a somèjn suspìrs e no sigà di malòris.

          Lì i’eri jò cun chej ’nocèns di ninìns
          ch’èrin stàs muardùs daj dincj’ da la muàrt prin
          che’l prin pecjàt’l vès molàt i so rimpìns;379
          Chì i soj cun chej che vistìs no si’èrin
          cu li tre virtùs sàntis, e sensa vìsi
          li àltris380 cognosùt e seguìt a vèvin.

          Ma se tu ti sàs e pòs, un indìsi
          dani che pì svels a ni fedi rivà
          ’ndà che’l purgatori ver al à’l inìsi.”

          Al veva dìt: “I saj ben par’ndà ca si và,
          e lècit mi’è di zì’n sù e zirà atòr;
          fin ch’i pòs i pòl guidati, s’a ti và.

          Ma jòt coma cal cala’l dì cà atòr
          e di zì lasù di nòt a no si pòs;381          alòr vuardàn di un bièl post chì atòr.

          Un puc’n là’n d’è ànimis ch’i no ti jòs:
          s'i ti vòus i pòl menati là di lòu;
          gust d’jòdilis a varàn i sintimìns tòs.”

          “Ma coma?” al veva dìt Virgìlio, “s’un al vòu
          zì sù di nòt, al vegnaràja ’mpedìt
          d’àltris, o nol podaràja da besòu?”

          E’l bon Sordèl ’n cjera ’l veva rusàt’l dèit,
          dišìnt, “Jòt, nencja sta pìsula riga
          no ti pasarès dopo che’l soreli ’l è partìt:

          e di altri ’mpedimìnt non d’è miga
          che’l scur da la nòt par zì pì in sù:382          chèl amondi a la voja gh’intrìga.

          Cun chel lì si podarès ben tornà in jù,
          al piè dal mont, timp pierdìnt zìnt ’torotòr
          mentri che’l orišònt il dì al tèn sièràt sù.”383
          Uchì, un puc maraveàt, il me siòr
          al veva dìt: “Pàrtini pur là ch’i ti ni’as contàt
          ch’encja spetànt si pòl vej plašej, alòr.

          Da lì i si vèvin da puc distansiàt
          cuant ch’un intaji vevi notàt tal mont lì visìn,
          com’che’n taj nustri mons daj buròns a vèn fàt.

          “Ulà,” chel spirt al veva dìt, “zì i volìn,
          ’ndà che’l flanc dal mont al fà un grin;
          e pròpit lì il nòuf dì i spetarìn.”

          Ta’un troj d’un plan inclinàt i cjaminàvin,
          che tal flanc da la val a ni menava
          e là’n tal miès di sta conca i zèvin.

          Blanc, ros, oru e arzènt si jodeva;
          blu scur, tìntis di avòriu e len lustràt,
          e smeràlt fresc intòr si godeva;

          da l’erba e daj flòus dentri di chel prat
          ducju chej àltris colòus sbladìs a èrin,
          com’ che dal grant il pìsul al è superàt.

          Erba e flòus no doma coloràs a vegnèvin
          da la natura, ma di mil odòus
          a’n feva un besòu, che tant lu gustàvin.

          ‘Salve regina’ in tal vert e’n taj flòus
          ànimis sintàdis cjantà i vevi jodùt
          che dal di fòu no si sinteva la vòus.

          “Prin che’l soreli’l zedi a’nnidasi dal dut,”
          al veva dìt il mantovàn, che chì ni veva partàt,
          “fra chìscjus no vorèis ch’jò vi guidàs dal dut.

          Di stu scjalìn pì ben il aspièt e ’l àt
          di ognidùn i cognosarèis vuàltris
          cuant che lòu la jù i varèis višitàt.

          Mòtus al fà chèl sintàt pì alt daj àltris
          di no vej fàt sè che fà’l varès dovùt,
          e cul rest nol cjantava cansòns sàcris.384
          Rodolf imperatòu al era, che podùt
          sanà’l varès che plàis d’un’Italia muarta,
          che n’altri385 par risanà al à fàt di dut.

          ’L altri ca pàr che cunfuàrt ghi parta386          al regnava’n taj poscj ’ndà che l’aga a nàs
          che Molda’n Elba e Elba’n mar a parta:387
          Otacheri al era che coma frut in bras
          al era miej di Vincislàu, chel barbùt
          di so fi, di vìsis plen, ròbis da mas.

          E chèl cal stà cjacarànt—i dìs di Našùt—
          cun chel là che di bonari al à’l aspièt388          scjampànt e sfigurànt ’l gìlio, a murì ’l è zùt.

          Vuardàit là coma ca si bàt il pet!
          Dèit n’ocjada encja al altri, cal à fàt
          da la so man, cun tant di suspìrs, un lièt.

          Pari e misièr a sòn dal fransèis malàt:389          la vita so a sàn ca è sporcja e visiàda;
          par chèl ch’ognùn si sìnt tant disturbàt.

          Chèl cussì ben tresàt e ca si’ncuarda,
          cjantànt, cun chèl cal à’l našòn cussì grant,
          d’ogni virtùt’l veva plena la cuarda390
          e se dopo di luj re’l fòs stàt pì avànt
          chel zòvin che davòu di luj al era sintàt,
          alòr da vas a vas391 a sarès zùt ben dut cuant;

          chist diši no si pòs daj fràdis dal fantàt;
          Jacu e Federìc: ognùn al era re,
          ma nisùn al era coma'l pari dotàt.392
          Ca rispùnti di nòuf amondi rara a è
          la probitàt umana, e cussì’l vòu
          chèl ca la dà393, che da luj da ’nvocà a è.

          Encja al Našòn il me pensej’l và, e nol mòu
          cun chel altri, Pieri, che cun luj’l cjànta,
          che Pulia e Provensa zà a sìntin dolòu.394
          Tant mancu di so siminsa a vàl stà planta,
          Com’che pì di Beatrìs e Margh’rita
          Costansa dal so omp ’ncjamò si vanta.395
          Jodèit il re da la buna vita
          sintàt là besòu, Rico d’Inghiltera:
          a la so siminsa sì ca ghi và dreta.

          Chèl che fra chìscjus ’si sbasa fin in cjera,
          e’l vuarda’n sù, al è Gulielmo Marchèis,
          che par chèl Alesandria e la so guera

          planši a fàn Monferàt e’l Canavèis.