Kaatsbaan (1780).

Het kaatsen, eene der oudste en der natie eigen lichaamsoefeningen, was in vroegeren tijd zoo algemeen, dat men in de steden overdekte en gepriviligeerde kaatsbanen had. In zijn „Historie van Holland” beschrijft Francq van Berckey zulk eene kaatsbaan en geeft daarbij eene verklaring van het spel, zooals het omstreeks 1780 in Holland gespeeld werd.

De kaatsbanen besloegen altoos een vrij groot plein en waren des te beter, naarmate ze grooter en ruimer waren. De bal, die er buiten geslagen werd, rekende men voor kwaad. Als nu nog telde zulk een slag 2 punten voor de tegenpartij.

De lengte en de breedte der baan werd bij afspraak tusschen de partijen bepaald en hing af van de krachten der spelers. De baan lag steeds voor het spel gereed, op de wijze dus als bij ons nog op sommige kaatspleinen.

In de teekening zijn de lijnen AB en CD rollagen op de geplaveide baan. Men onderscheidde toen 2 perken, uitslag- en opslagperk, zooals nog heden bij het Belgische Pelotespel en het Fransche „Au tamis”. Een partuur heette toen een cabel. Soms werd gespeeld 6 tegen 6, of ook wel 4 tegen 4. Het meest echter bestond een cabel uit 3 spelers, wat het sterkste spel geacht werd, zooals nog thans bij het Friesche spel het geval is.

Veelal geschiedde een partij bij uitdaging. De uitdagers sneden daartoe een bal in zooveel kerven, of bijhangende lappen als er uitdagers waren, legden den gesneden bal bij de baan of staken hem in een beugel bij de baan vast. Dit heette „balopsteken”. Andere spelers informeerden naar de opstekers. Vertrouwden ze zich, zoo namen ze den bal af en de partij begon.

(Deze gewoonte was in mijne jeugd nog in den kaatshoek in zwang, en naar ik meen, geschiedt zulks op onze kaatspleinen van het platteland nog wel. De bal wordt bevestigd in een ijzeren beugel aan den voormuur eener herberg op het kaatsplein. Zij, die de uitdaging aanvaardden, namen den bal uit den beugel, en maakten te voren een afspraak, om hoeveel geld of „gelag” de partij gespeeld zou worden).

In het opslagperk der teekening ziet men een zeef afgebeeld, een rond net van gevlochten snaren, trommelsgewijze gespannen, rustende op 3 pootjes en een weinig schuin van den grond verheven. Aan de zijde der baan stonden de toeschouwers. Hieruit koos elke cabel een aanteekenaar.

Tot beter begrip van den loop eener partij zullen we de makkers van den eenen cabel Dirk, Jaap en Kees noemen, die van den tegencabel Arie, Leen en Piet. Ze staan 3 bij 3 recht tegenover elkaar. Op onze teekening staat Dirk in het uitslagperk tegenover Arie bij de zeef. Jaap en Kees staan tegenover Leen en Piet in het middenperk tusschen de rollagen AB–CD.

Doch treft Dirk den bal en drijft hij hem met kracht weer naar Arie, zoo telt cabel-Dirk 2 punten, indien de tegenpartij den bal niet terugslaat. Gebeurt het echter, dat Arie den uitslagbal terugkaatst, dan schieten Jaap en Kees toe om hem terug te drijven, of ook Piet en Leen snellen toe om den door Dirk geslagen bal terug te kaatsen over lijn AB.

Dit heen- en terugslaan geschiedt zoolang tot de bal blijft liggen, bijv. bij + d of + c. Een slag is gewonnen door cabel-Arie, als de bal achter lijn AB blijft, door cabel-Dirk, als hij teruggeslagen is achter lijn CD. Is de bal dus bij + d komen liggen, dan is de slag voor cabel-Arie; doch bij + c tot rust gekomen is hij voor cabel-Dirk. Dan riep de winnende partij tot zijn aanteekenaar: „Schrijf!”

Het kan echter ook zijn, dat de bal geslagen wordt of tot rust komt tusschen de twee perken in, dat is tusschen AB en CD. Dan stelt men daar ter plaatse een teeken. Dit heet een kaats, bijv. bij + e. Heeft Arie of een zijner makkers den bal gekeerd, dan komt hun aanmerker de kaats aanteekenen. Kaatsen ontstonden toen dus alleen in de ruimte tusschen de beide perken.

Even als nu werd ook toen bij één of meer kaatsen van perk en opslag gewisseld. Zou de kaats gewonnen worden, dan moest zij voorbij geslagen worden over een der lijnen AB of CD en telde de cabel daarvoor 2 punten. Dat Jaap en Kees ter eener, en Piet en Leen ter andere zijde hierbij een werkzaam aandeel nemen, spreekt vanzelf. Vele malen ging de bal tusschen de cabels heen en weer. (Triktrakslag).

Gebeurde het echter, dat onder het spelen om eene kaats, de bal na eenige heen- en terugslagen weer terecht kwam tusschen de lijnen AB–CD, dan was de kaats onbeslist gebleven en ontstond er een nieuwe kaats. Zoo konden er bij den strijd om eene kaats wel eens drie andere kaatsen gemaakt worden. Om de kaats te winnen, moest een der cabels den bal over lijn AB of CD hebben geslagen.

Bij het slaan van de eerste kaats of van meerdere kaatsen gingen de cabels wisselen. Dit geschiedde beurtelings, nadat men met de meeste kunst den opslag zijner tegenpartij afwon. Ook werd elke maat op zijn beurt opslager, bij het slaan van een kaats. Dus alle drie maats werden op hun beurt opslager. Dit kon toen, omdat men dikwijls met meer dan 2 kaatsen verging, zooals hier boven is aangewezen.

Een zeer eigenaardige afwijking van ons tegenwoordig spel was het volgende. Stel, dat Arie om kaats + b te winnen, den bal naar Dirk slaat. Deze drijft hem terug, maar Piet pakt hem en werpt hem op zijn beurt terug. Nu schiet echter Kees toe en deze slaat den bal schuin over, waarop zijn eigen maat Jaap er op inloopt en den bal terugslaat tot + c bijv. Doch Leen, die dezen slag voorziet, is achteruit geloopen en drijft hem over alles heen, zoodat hij bijv. bij + d blijft liggen. Dirk had bij dezen strijd zijne plaats verlaten, en was meer vooruitgeschoten. De bal vliegt hem nu over. Cabel-Arie won dus de kaats en riep: „Schrijf”! Bij het tegenwoordige spel mag echter de bal slechts geslagen worden in dezelfde vlucht door één der partuurmakkers.

Gewoonlijk bestond toen een partij uit 6 spellen, soms meer, soms minder. Een spel bevatte meestal 12, soms ook 16 punten. Zulks werd te voren vastgesteld. Voor elken gewonnen slag werden 2 punten genoteerd.