Πάντως ενταύθα δεν δυνάμεθα να ποιώμεθα μακρόν λόγον περί πάντων των κορυφαίων του Γερμανικού Φιλελληνισμού, του Βασιλέως της Βυρτεμβέργης Γουλιέλμου Α', του επιδόξου Διαδόχου του Πρωσσικού Θρόνου και άλλων Γερμανών ηγεμόνων και ηγεμονοπαίδων και περί των μεγάλων κατά τους χρόνους εκείνους ηγετών του πνευματικού βίου των Γερμανών, οίτινες ήσαν και ηγέται του Φιλελληνισμού. Αρκεί ν' αναφέρωμεν ενταύθα εκ του καταλόγου των υπέρ του αγώνος ποιημάτων του ενθουσιωδεστάτου και κορυφαίου των φιλελλήνων ποιητών, του Γουλιέλμου Μυλλέρου (πατρός του περιφήμου Ασιανολόγου Μαξ Μυλλέρου) τα ονόματα των κυριοτέρων: 1) Οι φίλοι της αρχαιότητος, 2) Οι Έλληνες προς τους φίλους του αρχαίου βίου αυτών, 3) Ο Φαναριώτης, 4) Η Παρθένος των Αθηνών (Πρβλ. The maid of Athens του Βύρωνος), 5) Η Μανιάτισσα, 6) Ο γέρων της Ύδρας, 7) Ο ιερός Λόχος, 8) Οι Έλληνες προς τον Αυστριακόν Παρατηρητήν, 9) Τα ερείπια των Αθηνών προς την Αγγλίαν, 10) Ελλάδος ελπίς, 11) Η Πύλη, 12) Ο εξόριστος της Ιθάκης, 13) Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης εν Μουγκάζη, 14) Η εις πλοία επίβασις των Αθηναίων, 15). Η εν Ασία αιχμάλωτος, 16) Ο μικρός Υδραίος, 17) Διδασκαλία Μανιατίσσης, 18) Η γλαυξ, 19) Ο Μανιάτης, 20) Ο αποχωρισμός των Παργίων, 21) Η μετά του Θεού συνθήκη, 22) Οι διακόσιοι και ο είς (εις τον Κ. Κανάρην), 23) Η Χίος, 24) Αι Θερμοπύλαι, 25) Ο Μπότσαρης, 26) Η Ύδρα, 27) Η Μπουμπουλίνα, 28) Το Μανιατόπουλο, 29) Η Σουλιώτισσα, 30) Άσμα προ της μάχης, 31) Οι βασιλείς και ο Βασιλεύς, 32) Άσμα παραμυθητικόν, 33) Τα αρχαία και τα νέα ιερά, 34) Σταυρώσατε αυτόν (Crucificite eum), 35) Το νίψιμον των χειρών του Πιλάτου, 36) Η έπαλξις του ουρανού, 37) Το ελληνικόν πυρ, 38) Οι νέοι Σταυροφόροι, 39) Η Μούσα μου, 40) Η λοιμόβλητος ελευθερία, 41) Η χήρα του Μανιάτου, 42) Ο Κωνσταντίνος Κανάρης, 43) Έχ' ατρέμας, 44) Ο Αχελώος και η θάλασσα, 45) Ο Μάρκος Μπότσαρης, 46) Οι τελευταίοι Έλληνες, 47) Η Ελλάς και ο κόσμος, 48) Ο Βύρων, 49) Άνοδος του ουρανού, 50) Η εις ουρανόν άνοδος του Μεσολογγίου, 51) Το νέον Μεσολόγγι, 52) Το Μεσολόγγι έπεσεν.

Εκ των «Φίλων της αρχαιότητος» παραθέτομεν ενταύθα:

«Προς τι υμείς ενθουσιάτε υπέρ των μακρών ημών παναρχαίων
ηρωικών χρόνων;
Επιστρέψατε οίκαδε, υμείς οι υπερενθουσιασμένοι. Η οδός είνε
λίαν μακρά.
Το αρχαίον εγένετο νέον, το πόρρω λίαν πλησίον,
Ό,τι επί τοσούτον χρόνον ονειρεύεσθε, ενσώματον ίπταται
εμπρός Υμών».

Εκ του Φαναριώτου:

«Ιδού αι κεφαλαί των αδελφών ημών λάμπουσαι μετά στεφάνων
μαρτύρων.
Ιδού ο πρωτομάρτυς Γρηγόριος αναμένει ημάς μετά στεφάνων
νίκης.»

Εκ της Ελλάδος ελπίδος:

«Αδελφοί, μη ζητήτε βοήθειαν μακρόθεν.
Ελπίζεις πλέον; μη κτίζε πύργους επί της ελπίδος της
ελευθερίας σου.
Ησυχίαν και ειρήνην θέλει η Ευρώπη· διατί ετάραξες αυτήν;
Διατί αυθαιρέτως απετύφλωσας σεαυτήν μετά της μανίας της
ελευθερίας;»

Ο νους του ποιήματος εναντίον των πολιτικών της ιεράς συμμαχίας· έτι σαφέστερος ο νους ούτος εν τοις Σταυροφόροις (ιδίως εναντίον των περί τους Μέττερνιχ και Γεντζ):

«Έξω συ όστις μετ' αναιδούς στόματος την ελευθερίαν καλείς
ανταρσίαν
Και τον ηρωικόν αγώνα των Ελλήνων οικτείρεις ως τύφλωσιν.
Συ, όστις μετά της λεπτής σου πολιτικής τορνεύεις τας αποδείξεις,
Ότι δύναται τις να πνίξη την ανθρωπότητα διά της οδού της
νομιμοφροσύνης.»

Εκ του Ποντίου Πιλάτου εναντίον του Μέττερνιχ και Γεντζ:

«Ω! φέρετε χέρνιβα ιερόν αμίαντον.
Πιλάτε, νίψον την χείρα σου, νίψον το στόμα σου.
Η χειρ σου είνε μαύρη από μέλανος, το στόμα σου ελκώδες
από δηλητηρίου».

Εκ του εξορίστου της Ιθάκης:

«Άγγλοι, εξαλείψατε εκ των καταλόγων υμών το όνομα το εμόν.
Εξελάσατέ με εκ της προστασίας υμών, πωλήσατε και την
οικίαν μου.
Θα υπερασπίζω εγώ εμαυτόν, τον Θεόν ο Ουρανός είνε η
στέγη μου».

Εκ της λοιμοβλήτου ελευθερίας (εναντίον του διατάγματος του αυτοκράτορος της Αυστρίας του απαγορεύοντος εις τους πρόσφυγας Έλληνας την εις το έδαφος της αυτοκρατορίας είσοδον):

«Τι τοσούτον αγωνιωδώς κράζει ο των Φαρισαίων λαός, ανά
πάσας τας χώρας,
Τας κεφαλάς πεπασμένος παχυλώς μετά κόνεως και
διαρρηγνύων τα ιμάτια ;
Βοώσιν αυτοί: «Κλείσατε τους λιμένας, περιφράξατε αυτούς
ταχέως,
Τα μεθόρια κλείσατε και τας παραλίας διά πλοίων και λέμβων,
Ο λοιμός είνε εν ταις τάξεσιν αυτών.
Η ελευθερία αυτή προσεβλήθη υπό λοιμού.
Μη επιτρέψατε είσοδον μηδενί φυγάδι εξ Ελλάδος ερχομένω,
Ίνα μη η ελευθερία φέρη τον λοιμόν αυτής εις τας καλάς ημών
χώρας».

Εκ των ερειπίων των Αθηνών προς την Αγγλίαν (εναντίον της μισελληνικής πολιτικής του παρά τη Πύλη πρέσβεως λόρδου Στραγγφόρδου, ενός των αισχίστων μισελλήνων, οργάνου αξίου του αισχίστου μισέλληνος Κοστλρήγου (Λονδονδέρρυ):

«Ευδόκησον να δεχθής, Αγγλία, φρουρά της ελευθερίας τας
ημετέρας ευχαριστίας!
Έπεμψας εις τον Κύριον της Πύλης ευγενή τινα λόρδον
Ίνα μεσιτεύση υπέρ ημών και ποιεί τούτο ιπποτικώς.
Έλληνες, ακούσατε, τι ούτος διά καλάμου οξυγράφου κατώρθωσε.
Και όταν της νεαράς ελευθερίας τα άνθη καταπατηθώσιν εν κόνει,
Και όταν η ιερά της Αθηνάς πόλις γίνη βορά του μεγάλου
απίστου,
Και τότε, και τότε, νοήσατε αυτόν, ω Έλληνες, πρέπει να
ιστάμεθα απαθείς,
Ημείς φρουρούμενοι εν τη θυέλλη των όπλων υπό του ξίφους
του αγρίου ημών πολεμίου.

Από του Μάρκου Μπότσαρη:

«Ελευθέρα απέπτη η ηρωική αυτού ψυχή εκ των χαινουσών του
στήθους πληγών εις το κράτος της ελευθερίας».
 
Παραθέτομεν ενταύθα και δύο επιγράμματα του Γ. Μυλλέρου, το μεν εις τον Κανάρην (επί τη ψευδεί ειδήσει του θανάτου αυτού).

«Κωνσταντίνος Κανάρης καλούμαι ο εν τω τάφω τούτω κείμενος.
Δύο στόλους Οθωμανικούς ανετίναξα εις τον αέρα.
Εκοιμήθην εν Κυρίω εν τη κλίνη μου ως καλός Χριστιανός.
Είς μόνος πόθος μου εκ του κόσμου τούτου ετάφη μετ' εμού,
Ο πόθος ίνα εν συγκρούσει μετά τρίτου στόλου του εχθρού ημών
Πεταχθώ εις τον θάνατον εν μέσω αστραπών και βροντών».

Το άλλο επίγραμμα είναι εις τον τω 1822 εκ των πολλών μισελληνικών πολιτικών αυτού ασχολιών παραφρονήσαντα και είτα αυτοκτονήσαντα και άφατον θλίψιν εις τον Μέττερνιχ και Γεντζ παράσχοντα Καστελρήγου και εμπνεύσαντα τω Γεντζ θερμούς υπέρ αυτού εν τω ημερολογίω αυτού λόγους. Το επίγραμμα τούτο λέγει επιγραμματικώτατα:

«Ακούσατε! Χριστιανός τις Υπουργός παρεφρόνησεν εκ των
πολλών εργασιών.
Επιθυμούμεν να θεωρήσωμεν τον κατάλογον των εργασιών αυτού».

Βεβαίως ο ημέτερος ατημέλητος πεζός κάλαμος δεν δύναται ν' αποδώση εν μεταφράσει άπασαν την ποιητικήν δύναμιν και το ψυχικόν σθένος και προ πάντων την αρμονίαν των αισθημάτων του ποιητού προς τα έργα των υμνουμένων ηρώων ή στιγματιζομένων πολεμίων του υπέρ ελευθερίας αγώνος των Ελλήνων. Ως έξοχος αρετή του Γ. Μυλλέρου θεωρείται ιδίως ότι εν τοις ισχυροίς παλμοίς της ιδίας αυτού καρδίας ευρίσκει την γλώσσαν, εν ή λαλούσιν οι τε ήρωες αυτού και οι στιγματιζόμενοι πολέμιοι, χωρίς εν τούτοις ο ποιητής να εξέλθη των ορίων της πραγματικής αληθείας και αντικειμενικότητος, ως λέγουν οι φιλοσοφούντες. Οπωσδήποτε ο Γ. Μύλλερος θεωρείται ο κυριώτατος μετά του βασιλέως Λουδοβίκου υμνητής του ελληνικού αγώνος.

Υπέρ του ελληνικού αγώνος τοσαύτα εποιήθησαν και εν πεζώ εγράφησαν εν Γερμανία και ο φιλελληνισμός τοσούτον πλουσίαν παρήγαγεν ιδίαν γραμματείαν γερμανικήν, ώστε περί ταύτης ολόκληροι πραγματείαι δύνανται να γραφώσιν. Ενταύθα προσθέτομεν εις τα περί της γραμματείας ταύτης ολίγα τινά απλώς προς καθολικόν χαρακτηρισμόν του γερμανικού φιλελληνισμού.

Μετά τον Λουδοβίκον και Γ. Μύλλερον, ποιητής ονομαστότατος Γερμανός, υμνητής του ελληνικού αγώνος, είνε ο Φρειδερίκος Τύκερτ, ο ειπών «η μικρά της Ελλάδος χώρα είνε αρκούντως μεγάλη, ώστε να φέρη μέγαν λαόν». Έπειτα ο Ερρίκος Στήγλιτς, και ο Ερνέστος Γρόσι. Ο Αρνόλδος αναγράφει τα εξής ποιήματα των άλλων ονομαστών Γερμανών ποιητών: «προς τους νέους Έλληνας» (Geibel), «Ποιήματα υπέρ του ελληνικού αγώνος» (Σούμαν), «Ο φόβος του Θεού» (Φέλδμαν) πάντα αναγόμενα εις το 1821, «Θρήνος Ελλάδος» (Βλουμ), «Προς τους νέους Έλληνας» (Κρούγιος), «Ελλάδος ηώς [30] » (Ρελστάβ) του έτους 1822, «Έργω και δυνάμει ελεύθεροι Έλληνες» (Βόρα), «Έλληνες» (Πέτρι), «Δύο ποιήματα» (Χόφμαν Φάλερσλέβεν), «Υπέρ της Ελλάδος» (Κάμμερερ), «Αι Θερμοπύλαι» (Δαίβες) του έτους 1823. Των ετών 1824-25: «Προς τους μαχητάς τους καταβαίνοντας εις την Ελλάδα» (υπό Αδελαΐδος Στόλτεφορδ), «Ποιήματα» (υπό Βούβε). Τω 1826: «Η πτώσις του Μεσολογγίου» (υπό Walther), «Το Μεσολόγγιον» (υπό Μπύλωβ), «Μετά την πτώσιν του Μεσολογγίου» (υπό Δέππου), «Λόγοι προς την Ελλάδα» (υπό Δεύερν), «Προς τον λόρδον Κόχραν» (υπό Βούρεν), «Δεν είμαι χριστιανός;» (υπό Χελ), «Αθήναι» (υπό Λάουτς), «Ελληνικόν πυρ επί του βωμού ευγενών δεσποίνων» (υπό Σαφίρ). Τω 1827: «Ελλάδος θάνατος και ανάστασις» (υπό Ρίχτερ), «Ελλήνων ευτυχία» (υπό Σάλλερ). Τω 1828-1829: «Ελληνικά άσματα» (υπό Weiden), «Προς τον υιόν του Μάρκου Μπότσαρη» (υπό Harring), «Το γένος των Ελλήνων» (υπό Ρίου), «Ο Ιμβραήμ προ του Μεσολογγίου» (υπό Φράιλιγραθ). Τα ποιήματα ταύτα είνε πάντα λυρικά.

Δράματα δ' εποιήθησαν «Η κόρη της Άνδρου» και «Αμαζόνες εν Λήμνω» (υπό Klarwasser 1823), «Αι γυναίκες των Μανιατών» (υπό Χάρριγκ τω 1824), «Ο πειρατής» (υπό Χάρριγκ 1825), «Η έφοδος του Μεσολογγίου», «Οι Χίοι» (υπό Ράουπαχ 1826).

Μυθιστορίαι δε εγράφησαν και εξεδόθησαν.

«Ο νέος Αχιλλεύς», εκδιδόμενος επ' ωφελεία των απορούντων Ελλήνων (υπό Έλσχολτς 1821), Εκ του βίου του Αλή πασσά (υπό Αμαλίας Σόπι 1821), «Η Μπουμπουλίνα η της καθ' ημάς Ελλάδος ηρωίς» (υπό Βουλπίου 1822), Η εις την Ελλάδα σταυροφορία» (υπό Ράιγχαρτ), «Περιπέτειαι εθελοντού κατελθόντος εις την Ελλάδα μετά του στρατηγού Νόρμαν» (υπό Φέλδχαμ), Επιστολαί εξ Ελλάδος» (υπό Χάρριγκ 1823), «Αγών και έρως, ήτοι δύο Έλληνες αδελφοί» (υπό Δέμελ 1823), «Η κόρη της Ιθάκης» (υπό Ch. Müller), «Περιγραφή ενθουσιώδους αποδημίας εις Ελλάδα (υπό Λέσσεν 1823), «Hellas und Helianor» (υπό της βαρωνίδος Richthofen 1823), «Μπότσαρης και Θεώνη» 1823 (ανώνυμον), «Οδυσσεύς Ανδρούτσος» (υπό Λύδεμαν 1823), «Το Τάγμα των Φιλελλήνων» (υπό Έλστερ), «Ο Σουλιώτης» (υπό Μόγκε), «Ο Νότης Μπότσαρης» (υπό ψευδωνύμου Φιλώτα), «Ο φιλέλλην» (υπό Βεχστάιν). Πλην τούτων εξεδόθησαν εν Γερμανία διαρκούντος του αγώνος και πλείστα πολιτικά φυλλάδια υπό των εξοχωτέρων συγγραφέων της Γερμανίας υπέρ του ελληνικού αγώνος Φοσσίου, Arndt και άλλων. Καθόλου δε ειπείν, αναρίθμητα εισι τα προϊόντα της υπό της ελληνικής επαναστάσεως εμπνευσθείσης και τοιαύτην υπόθεσιν εχούσης γερμανικής φιλολογίας. Και, ως λέγει ο Αρνόλδος» «ο φιλελληνισμός ενεφιλοχώρησεν εις όλον το έθνος από των ανωτάτων αρχόντων μέχρι των εσχάτων υπηρετών, επί πολύν δε χρόνον εδέσποσε της φιλολογίας» .

Τα μέχρι τούδε εκτεθέντα μαρτυρούσι και ερμηνεύουσιν αρκούντως και σαφώς τον καθόλου χαρακτήρα του Γερμανικού φιλελληνισμού εν αντιθέσει προς τον εν άλλαις τισί χώραις της Ευρώπης και ιδίως εν Γαλλία, εν μέρει δε και εν Αγγλία και Βορείω Αμερική διαρκούντος του αγώνος μετά το 1822 και ιδίως κατά το έτος 1825-27 εκδηλωθέντα φιλελληνισμόν, τον προελθόντα εκ φιλανθρωπικών αισθημάτων διά τα εν τω αγώνι παθήματα του ελληνικού λαού, τας φοβεράς καταστροφάς, σφαγάς και αιχμαλωσίας, έτι δε και εκ του θαυμασμού προς τα πολεμικά ανδραγαθήματα των Ελλήνων και την εν κινδύνοις αντοχήν. Ο Γερμανικός φιλελληνισμός προήρχετο από συμπαθείας πνευματικής προς το Ελληνικόν Έθνος, επί αιώνας διά της σπουδής των ελληνικών γραμμάτων και του προς τον ελληνικόν κόσμον θαυμασμού αναπτυχθείσης και αυξηθείσης. Ο Γερμανικός φιλελληνισμός δεν προήλθεν απλώς από των εν τω αγώνι ανδραγαθημάτων των Ελλήνων μαχητών και των επελθουσών εις τον ελληνικόν λαόν συμφορών εκ τούτων επερρώσθη μόνον αλλά προήλθεν απ' αυτής της ιδέας της Ελληνικής εξεγέρσεως της ενυπαρχούσης εν τη Γερμανική συνειδήσει προ της εκρήξεως της επαναστάσεως, απ' αυτής της ιδέας της επαναστάσεως, ήν προσεδόκων και επόθουν πολλοί επιφανείς Γερμανοί, και διά τούτο εξεδηλώθη ευθύς άμα τη ενάρξει του αγώνος μεθ' όλης της δυνάμεως της ηθικής και ενισχύθη έτι μάλλον εκ της πορείας του αγώνος. Διά τούτο ο Γερμανικός φιλελληνισμός υπήρξε τις δύναμις πνευματική και ηθική, μετέχουσα πολύ λογισμού και φιλοσοφίας, ουχί απλώς αίσθημα συμπαθείας. Και κατά τούτο οι Γερμανοί εθεώρουν τον αγώνα τον ελληνικόν ως αγώνα ίδιον και κατά τούτο ο φιλελληνισμός ο Γερμανικός, καίπερ μετέχων πολύ του ιδεώδους, υπήρξεν αρχήθεν θετικός, ευσταθής, διαρκής και διαρκώς πιστός προς εαυτόν, έτοιμος προς πάσαν θυσίαν, αδάμαστος υφ' οιασδήποτε συμφοράς. Αν απέναντι τοιούτου ενθουσιασμού υπήρχε τότε ενιαίον Γερμανικόν Κράτος ή Κράτος ακραιφνώς γερμανικόν ισχυρόν και μη εδεσπόζετο η Γερμανία υπό κράτους ονόματι Γερμανικού, πράγματι δε ουδέν κοινόν ηθικώς και πνευματικώς και αισθηματικώς έχοντος προς την Γερμανίαν και καταδυναστεύοντος του εθνικού πνεύματος και αισθήματος του Γερμανικού· αν η Γερμανία διείπετο υπό τον βασιλέως της Βαυαρίας Λουδοβίκου ή του βασιλέως της Βυρτεμβέργης Γουλιέλμου ή του βασιλέως της Πρωσσίας Φρειδερίκου Γουλιέλμου Γ' ή τον υιού και διαδόχου αυτού, πάντως το ελληνικόν ζήτημα απέναντι της Ευρώπης ήθελε διατελεί εν πάντη αλλοία θέσει και σχέσει και η λύσις αυτού ήθελεν επέλθει πολλώ ταχύτερα και πληρεστέρα.

Αλλά και ως είχον τα πράγματα, ο γερμανικός φιλελληνισμός πολλά ηθικώς και εμμέσως διέπραξεν υπέρ της Ελλάδος, εξ αυτού δε προήλθεν ως ανταύγεια και ο φιλελληνισμός των λοιπών Ευρωπαϊκών χωρών. Εν πάση περιπτώσει υπό έποψιν ιστορικήν, ο Γερμανικός φιλελληνισμός υπήρξεν έν των λαμπροτάτων και θαυμασιωτάτων ηθικών μεγαλουργημάτων του ανθρωπίνου γένους, τιμών αυτόν τον ανθρώπινον βίον και μαρτυρών εν τω ιστορικώ βίω της ανθρωπότητος ύπαρξιν κράτους πνευματικού, κράτους ιδέας και ιδεώδους, κράτους της ιδέας των μεγίστων αγαθών του πνευματικού βίου της ανθρωπότητος, κράτους φιλανθρωπίας υπό την υψίστην ηθικήν έννοιαν του ονόματος και του πράγματος, κράτους υπεροχής του υψίστου ανθρωπίνου πνευματικού ιδεώδους υπέρ το κράτος της ύλης και υλικών συμφερόντων, υπέρ το κράτος του φυσικού και ηθικού εγωισμού. Κατά τούτο ο Γερμανικός φιλελληνισμός δύναται να χαρακτηρισθή θρησκεία και λατρεία της ιδέας και του ιδεώδους.

Σήμερον δεν άγεται η Ευρώπη εν τοις περί Ελλάδος βουλεύμασιν αυτής ούτε υπό ιδέας, ούτε υπό ιδεώδους. Αλλά καθ' όν χρόνον αι λεγόμενοι τρεις προστάτιδες Δυνάμεις καθίστανται πολέμιοι βαρέως πιέζοντες το στήθος της Ελλάδας και του ελληνικού Γένους, ταύταις δε προσέρχεται πρόθυμος συνεργός και η νεαρά Ιταλία, και αύτη κατέχει δυναστικώς πλειάδα ολόκληρον ελληνικών νήσων, Αγγλία δε και Γαλλία κατέχουσιν άλλην πλειάδα νήσων και της ηπειρωτικής Ελλάδος ου σμικρόν μέρος, το δε δεινότερον, η Ρωσία η μόνη δυναμένη εν τω παρελθόντι εξ αντικειμένου να καλήται προστάτις και ευεργέτις Ελλήνων τε και πάντων των Χριστιανών της Ελληνικής Ανατολής, η μέχρι προ μικρού αποκηρύττουσα πάντοτε εμφαντικώς ως διαβολάς και συκοφαντίας μισορωσικάς τα αποδιδόμενα αύτη επί τον Βόσπορον, την Κωνσταντινούπολιν και τον Ελλήσποντον σχέδια, νυν απαρνουμένη και αποκηρύττουσα την Ρωσίαν της Αικατερίνης Β ' και του Αλεξάνδρου Α', κηρύττει εμφαντικώτατα δια πρωθυπουργού προς την εθνικήν Ρωσικήν αντροσωπείαν, διά δε του Τσάρου αυτού προς τον στρατόν, ότι τα αποδιδόμενα αυτή βουλεύματα ήσαν αιώνιοι πόθοι της Ρωσίας και ότι ο νυν πόλεμος γίνεται προς πραγμάτωσιν των πόθων τούτων, ούτω δε πλήττεται μεν καιριώτατα και καταρρακούται η Μεγάλη ιδέα του Ελληνικού Γένους, ακρωτηραίνεται δε το υπάρχον Κράτος, εν μέσω δε της παχείας αχλύος και του πυκνού και ζοφερού νέφους του δεινώς καλύπτοντος τον ορίζοντα του εθνικού και πολιτικού βίου και υποστάσεως του Γένους ημών, μακρόθεν από των όχθων τον Γερμανικού Σπρέα φαίνεταί τις ηώς, ηχεί τις φωνή εκ του Γερμανικού Κοινοβουλίου κράζουσα και βοώσα ότι η Ελλάς είνε ιδέα και ως ιδέα δεν αποθνήσκει, και επαναλαμβάνουσα το Ελληνικώτατον Τρικούπειον απόφθεγμα «Η Ελλάς προώρισται να ζήση και θα ζήση,» και ότι το μέγα και κραταιόν Γερμανικόν έθνος θεωρεί δι' εαυτό ζήτημα τιμής την αποκατάσταση της Ελλάδος, εν τοιαύτη, λέγω, συνδρομή περιστάσεων, φόβων και ελπίδων φθοράς και ζωής, δεν θα ήναι αλυσιτελές [31] να ρίπτωμεν οι Έλληνες, ως προλαβών είπον, βλέμμα τι επιστρεπτικόν προς το ανεπίληστον παρελθόν, ίνα μη απογνώμεν βλέποντες προς το αχανές μέλλον. Η γνώσις δε και μελέτη του ενταύθα σκιαγραφουμένου Γερμανικού φιλελληνισμού δεν θα ήναι άχρηστος προς το έργον τούτο.

1] Ανεπίληστον: που δεν θα ξεχαστεί ποτέ. ↩

2] Αριδήλως: Εμφανώς, ευκρινώς. ↩

3] Καθόλου: Εν γένει. ↩

4] Συνελόντι ειπείν: Συνοψίζοντας. ↩

5] Αλκή: η σωματική δύναμη, η ακμή των σωματικών δυνάμεων, ευρωστία, σφρίγος. ↩

6] Παρομαρτέω-ώ: Συνοδεύω, ακολουθώ. ↩

7] Ακραιφνής: Αυτός που δεν νοθεύτηκε με ξένα στοιχεία, καθαρός, πραγματικός. ↩

8] Εθελοθυσία: Αυτοθυσία, αυταπάρνησις. ↩

9] Έκθυμος: Εγκάρδιος, πρόθυμος, ειλικρινής, ολόψυχος. ↩

10] Περίπυστος: Ξακουσμένος, φημισμένος. ↩

11] Διαπρύσιος: Διαπεραστικός, δυνατός ↩

12] Αναθρώσκω: Αναπηδώ ↩

13] Ανάλωμα: Κόστος, έξοδο. ↩

14) Πρβλ. Θουκυδίδ. Β' 49. «Τα δ' εντός ούτως εκάετο, ώστε μήτε των πάνυ λεπτών ιματίων και σινδόνων τας επιβολάς μήδ' άλλο τι ή γυμνόν ανέχεσθαι, ήδιστά τε αν ες ύδωρ ψυχρόν σφας αυτούς ρίπτειν· και πολλοί τούτο των ημελημένων ανθρώπων και έδρασαν ες φρέατα, τη δίψη απαύστω ξυνεχόμενοι· και εν τω ομοίω καθειστήκει το τε πλέον και έλασσον ποτόν και η απορία του μη ησυχάζειν και η αγρυπνία επέκειτο διά παντός· και το σώμα, όσον περ χρόνον και η νόσος ακμάζοι, ουκ' εμαραίνετο αλλ' αντείχε παρά δόξαν τη ταλαιπωρία, ώστε ή διεφθείροντο οι πλείστοι, εναταίοι και εβδομαίοι υπό του εντός καύματος, έτι έχοντές τι δυνάμεως, ή ει διαφύγοιεν, επικατιόντος του νοσήματος ες την κοιλίαν και ελκώσεώς τε αυτή ισχυράς εγγιγνομένης απεφθείροντο. Εισί δ' οί και των οφθαλμών στερισκόμενοι διέφευγον, τους δε και λήθη ελάμβανε παραυτίκα αναστάντας των πάντων ομοίως και ηγνόησαν σφας τε αυτούς και τους επιτηδείους». ↩

15] Οτρηρός: Εργατικός, φιλόπονος, ακάματος, δραστήριος. ↩

16) Οι φιλελληνικώτατοι των ηγεμόνων και ηγεμονοπαίδων της Γερμανίας είνε, πλην του βασιλέως της Βαυαρίας Λουδοβίκου Α', ο βασιλεύς της Βυρτεμβέργης Γουλιέλμος Α', ο βασιλεύς της Πρωσσίας Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γ' και ο υιός και επίδοξος διάδοχος αυτού Φρειδερίκος Γουλιέλμος. ↩

17] Έκθυμος: Αυτός που εκφράζεται με θέρμη και προθυμία, ειλικρινής, ολόψυχος. ↩

18] Φοιβόληπτος: Εμπνευσμένος από τον Φοίβο (Απόλλωνα). ↩

19] Έμπνους: Αυτός που ανασαίνει, ζωντανός. ↩

20] Στόνος: ο αναστεναγμός στον θρήνο και γενικά ως εκδήλωση μεγάλης θλίψης. ↩

21) Ο Αρνόλδος αναβιβάζει τα υπό του βασιλέως Λουδοβίκου υπέρ του ελληνικού αγώνος δαπανηθέντα εις 2 εκατομμύρια φρ. περιλαμβάνων εν τω ποσώ τούτω ως φαίνεται και τας δαπάνας των περί Εϊδέκερ εθελοντών. ↩

22) Καθά γίνεται γνωστόν εκ της «Αλληλογραφίας» του Καποδιστρίου, ούτος είχεν υποσχεθή τη χήρα Μάρκου Βότσαρη να ενεργήση ίνα ο υιός αυτής παιδευθή εν Ρωσία ως υπότροφος του Αυτοκράτορος. Αλλ' η χήρα μαθούσα ότι ο Βασιλεύς Λουδοβίκος ήτο πρόθυμος να προστατεύση τον υιόν αυτής, προυτίμησε την εις Μόναχον αποστολήν αυτού. ↩

23) Ο Βασιλεύς Λουδοβίκος διέταξεν ίνα ο Δήμος του Μονάχου δωρήσηται μίαν των Καθολικών εκκλησιών του Μονάχου εις χρήσιν των υπ' αυτού προστατευομένων Ελληνοπαίδων. Και η εκκλησία αύτη μένει μέχρι σήμερον Ελληνική, επιζήσασα και τη επαναστάσει του 1862. ↩

24] Περίνους: Αυτός που διακρίνεται για την συγκρότηση της σκέψης και την σύνεσή του. ↩

25) Ο Καραϊσκάκης είχεν αποθάνει 10 ημέρας προ της ημέρας, καθ' ήν έγραφε ταύτα ο Λουδοβίκος· αλλά δεν ήτο δυνατόν τότε εντός δέκα ημερών να λάβη γνώσιν τούτου. ↩

26) Ούτοι φαίνεται ότι είναι ο Α. Ραγκαβής και ο εξάδελφος αυτού Σούτσος, υιός του τα πάντα απολέσαντος τω 1821 ηγεμόνος της Μολδαυίας Μιχαήλ Σούτσου, ή πιθανώς ο Δ. Βότσαρης και ο συνοδός αυτού. ↩

27) Εις τούτο συνήνεσεν η Αυστριακή Κυβέρνησις μετά την πτώσιν του Μεσολογγίου, ότε σύμπας ο πεπολιτισμένος κόσμος κατελήφθη υπό βαθυτάτης συγκινήσεως προς τα θύματα του ηρωισμού εκείνου. ↩

28) Ο Λουδοβίκος μετεπέμψατο από Τεργέστης τον Αρχιμανδρίτην Μισαήλ Αποστολίδην, και διετήρει αυτόν εν Μονάχω ιδίαις δαπάναις. ↩

29) Τα πρώτα όρια του ελλην. κράτους περιωρίσθησαν τω 1828 κατ' επίμονον απαίτησιν της Αγγλίας εις Πελοπόννησον και τας Κυκλάδας και τούτο μετά περιωρισμένης αυτοτελείας και φόρου υποτελείας. ↩

30] Η ηώς: η αυγή ↩

31] Αλυσιτελής: Αυτός που δεν αποφέρει ωφέλεια ή κέρδος, ανώφελος. ↩