Carena, Veicoli, 96: «Scia, quella traccia, o solco, o striscia che lascia sull'acqua dietro di sè la nave che cammina.»

L. Fincati (cap. di vascello). Dizionario di marina, in-16. Genova, 1870: «Scia, traccia lasciata dalla nave nel fendere il mare nel suo moto progressivo. Sciare, vogare in dietro in modo da far progredire colla poppa. Sciavoga, avanti da un lato, e indietro dall'altro per girare.»

192. Bartolommeo Crescentio, Portolano della maggior parte de' luoghi da stanziare navi e galèe in tutto il Mediterraneo, in-4. Roma, tipog. del Bonfadino, 1598, e 1602, p. 5.

193. Stratico, Vocab. di marina.

Fanfani, Vocab. dell'uso.

194. Ortiz cit., 381: «Intempestæ noctis conticinio, ecce tonitrua bombardarum quibus.... omnes vocabantur ad triremes.... illud signum omnibus comune.... multos remansisse suspicor.... quorum aliqui postea evecti sunt.... alii vero ad sua redierunt.»

195. Ortiz cit., 381: «In portu sancti Pauli, (Sampau) ventum est ad portum qui dicitur La Cala de Calella.... in portum cagnominatum Sancti Felicis (Sanfiliù) et de Rosas.... promontorium nuncupatum Cap. de Creus.... Palamox intactum reliquimus quia peste laborabat.»

196. Ortiz cit., 383: «Nostra classis, ne se committeret Francigenis, transivit.... ad insulas Errojas, inabitatas formidine piratarum.»

197. Ortiz cit., 383: «Fides pubblica data a Rege Franciæ.... Multi ex familia cum jumentis tum sarcinariis tum vectoriis.... per Gallias illæsi et incolumes transierunt.»

198. Ortiz cit., 383: «Ante noctis crepusculum magno tubarum clangore.... cantores Papæ Salveregina solemniter decantabant, quorum concentus suavissime resonabat.»

Cesare Magalotti, La legazione del cardinal Barberino nell'anno 1625. Mss. Casanat., XX, IV, 9, sotto il dì 22 marzo 1625, p. 31: «Al tocco dell'Avemmaria in ciascuna galera si cantavano le Litanie della Madonna insieme con altre preci. Di poi si domandava il nome alla Capitana, sì come si suol fare ne' luoghi pericolosi, acciocchè in caso di burrasca le galere possano essere unite ed ajutarsi l'una l'altra. Dal Comito reale, d'ordine di sua Eminenza fu dato il nome di san Giovan Battista.» — Sono certo di rinvendicare al cav. Cesare Magalotti giuniore l'opera predetta, quantunque anonima alla Barberiniana ed altrove; e da alcuni, col signor Lumbroso (Cassiano dal Pozzo, in-8. Torino, 1875, p. 15), attribuita per errore al predetto Cassiano. L'Autore, a p. 25, nominando Cesare Magalotti seniore, aggiugne Mio zio; ed a p. 353, afferma la sua ambasceria ai signori Lucchesi pel giorno 13 dicembre 1625. Ora nell'Archivio di Stato in Lucca, codice intitolato Libro visite di principi, Serie B, armadio 50, numero 13 pel detto giorno, mese ed anno, si riscontra Ambasciatore precisamente lo stesso cav. Cesare Magalotti: dunque il libro è suo. Così io alla Casanatense (quando ero bibliotecario) ho scritto sulla copertina del detto codice.

199. P. A. G., Marina del Medio èvo. Firenze, Le Monnier, 1871, vol. I, p. 420. — Le bussole primitive, e le seguenti.

200. Gazzetta Ufficiale del Regno, sabato 30 marzo 1872, n. 90, p. 2, col. 1.

201. C. Valerius Flaccus, Setinus, Argonaut., lib. I, vers. 481:

«Pervigil Arcadico Tiphys pendebat ab astro

Hagniades; felix stellis qui segnibus usum

Et dedit æquoreos, cælo duce, tendere cursus.»

202. Ortiz cit., 386: «Andreas de Oria, exul a die expugnationis Genuæ.... cum quatuor triremibus.... parum a portu Monæci descendens, huc et illuc navigando nostram classem versus, fœdera pacis igneis tonitruis demonstravit.... Inscio Pontifice, jussu centurionum, omnia nostra navigia parabantur ad arma.... Eo fortasse Andreas tam cito in suam stationem se recepit.»

203. Ortiz cit., 386: «Cum multi nobiles cum suis scaphis ad recipiendam benedictionem Pontificis advenissent, eumdem Andream de Oria inter eos adventasse ferebatur.»

204. Ortiz cit., 387: «Conspeximus quamdam navem non procul a piratis captam.... qui nostram classem prospicientes sicut nebulæ repente evanuerunt.»

205. Ortiz cit., 381: «Nunciatum fuit quædam navigia prope adesse.... oportuit subsistere, quousque per exploratores patesceret...» 396: «Parantur bellica tormenta et milites ad arma, nuncius asserit Turcarum fustas adesse....» 399: «Multæ insulæ circa Plumbin, et crebra pericula piratarum.»

206. Ortiz cit., 391 a 394.

Gregorio Cortese, Del sacco di Genova nel 1522, recato dal latino in italiano da G. B. Queirolo, in-8. Genova, 1845.

Giustiniani cit., 276

Bizarus cit., 454.

207. Blasius de Cœsena, Diaria cæremonialia sub Hadriano VI. Mss. alla Barberiniana, segnato 1102: «Die XXVI augusti MDXXII et segg.: In Civiate Veteri, hora prima noctis, venerunt custodes deputati dicentes se vidisse qualiter velæ numero XVIII aut XX erant in mare ad vistam.... tota nocte stetimus speculando an essent illæ galeæ Papæ, vel infidelium. Supervenit brigantinus et nunciavit de adventu Papæ et Curiæ, et quod omnes illa hora quiescerent. Ea nocte fuit ordinatum ut in aurora archiepiscopus Cosentinus et magistri cæremoniarum irent primo diluculo ad visitandum Papam in navi, et ad faciendam primam reverentiam. Deinde prope Arcem, in fine pontis erecti ibi, porrigeretur Papæ Crux osculanda; et sub baldachino associaretur usque ad ecclesiam a cardinalibus Legatis.»

208. Idem: «Die xxvii augusti summo mane, Papa descendit de navi, et super mulam intravit Civitatemveterem cum cardinalibus.»

209. Ortiz cit., 399: «Ibique ad Centumcellas aderant aliquot Cardinales et nonnulli nobiles romani.... ibique familia pontificis in palatio ipso Tinellum, ut ita loquar, romanum agnoscere cœpit quo se familiares vescendi causa conferebant.»

210. Ortiz cit., 399: «Iterea visimus Urbem et Castrum nondum consummatum, et Cellas centum ut fama erat, et nomen vetus civitatis adhuc continet. Castrum munitum instrumentis ferreis necnon aquosa fovea, quod quidem postquam fuerit perfectum inexpugnabile fore creditur.»

211. Litta, Famiglie celebri. Della Rovere, e le Tavole delle medaglie di Giulio II.

Bonanni, Numismata Rom. Pont., in-fol. Roma, 1699, I, 157: «Portus Centumcellæ — Julius Ligur Papa Secundus.» — «Julius Secundus Arcis Fundator. — Civitavecchia.»

Venuti, Numism., p. 51.

212. «Julius III Pont. Max.Portus et Refugium Nationum.» Medaglia in oro prodotta dal Bonanni, p. 243, fig. XVI; e rispondente alle lapidi di quel tempo e di quel Pontefice in Civitavecchia, pubblicate dal Torraca, 50; e dall'Annovazzi, 271.

213. Diodoro Siculo, Hist., lib. XIV: «Ædificavit multas domos navium in ambitu novi portus centum sexaginta, quarum quæque duas naves capiebat.»

P. A. G., La Storia del Medio èvo, I, 6, 13, 58, 60.

214. Ortiz cit., 400: «Ostium Tyberis obstitit. Aditus enim nequaquam profundus, sed prope vadosus est.»

215. Francesco Cancellieri, I possessi dei romani Pontefici, in-4. Roma, 1802, p. 84.

216. Raynaldus, Ann., 1522, 22: «Julius Medices cardinalis ac plures alii Pontificem ursere precibus, mox atque pervenit, ut classem egregie instructam Rhodum ad ferendas obsessis equitibus suppetias mitteret.»

Bosio cit., III, 40: «Il cardinal de' Medici et il Cesarino.... pregavano papa Adriano di voler mandare da Civitavecchia le galere et vasselli insieme colle genti che di Spagna condotto l'avevano.... a soccorrere Rodi.... Ma in Roma.... pel duca di Sessa, et per don Carlo di Lannoi, si mutò di parere.»

Giovio cit., Vita di Adriano, 417.

Belcairus cit., lib. XVII, n. 21.

217. Sebastiano Paoli, Codice diplomatico gerosolimitano, II, 182. — Breve di papa Leone nel gennajo del 1517 per le fortificazioni di Rodi.

218. Jacobus Fontanus, De bello Rhodio, edit. a Clausero, in-fol. Basilea, 1556, p. 451: «Propugnaculum a Basilio, architecto Cæsaris Caroli quinti, magistratu Fabricii Carrectani modulatum....» 445: «Norunt qui mecum in parte laboris et periculi fuerunt.» (Cito sempre la suddetta edizione.)

219. Jacomo Bosio, Storia della sacra religione et illustrissima milizia di san Giovanni Gerosolimitano, in-fol. t. II, 621, A (cito sempre la seconda edizione fatta in Roma dall'Autore l'anno 1602, lasciando la prima imperfetta del 1594.)

220. Carlo Promis, Gli Ingegneri militari che operarono o scrissero in Piemonte, in-8. Torino, 1871, p. 92: «Un insigne maestro (sconosciuto pur esso agli Italiani ed ai conterranei suoi) Basilio della Scala, vicentino, uno degli ignorati e primi fondatori di questa scienza, e del quale dirò qui brevemente.»

221. Battista Pagliarino, Cronache di Vicenza, in-4. 1663, p. 319: «Famiglie nobili vicentine.»

222. Marin Sanudo, Annali veneti. Mss. alla Marciana, t. I, p. 70, B: «Basilio de la Scola vicentino, che era stato col re di Francia sopra le artiglierie.»

223. Sanudo cit., Mss.: «Addì 13 maggio 1496 fo principiato di fare alcune artiglierie da bombardare, come fanno le bombarde grosse, le quali viene menate sui carretti al costume dei Franzesi. Basilio della Scola vicentino che era stato col re di Francia sopra le artiglierie, incominciò a gettarne cento pezzi in Canareggio; et mandato detto Basilio per le terre nostre a torre legnami per far fare li carri.»

224. Bartolommeo Cartari, oratore di Ferrara in Venezia, lettera al duca Ercole I, data del 7 febbrajo 1501, pubblicata dal marchese Campori, Lettere artistiche inedite, in-8. Modena, 1866, p. 1. (La stampa moderna dice Scala.)

225. Archivio dei Frari in Venezia. Deliberazioni del Senato. T. R. 16, dal 1508 al 1509: «A dì 17 febraio 1509 (in stile veneto 1508) A Basilio de la Scola, probo e fedelissimo nostro, che s'altrova a servigi nostri, persona molto necessaria al bisogno delle artiglierie nostre, così per experientia avuta di lui, come per relatione dell'illustrissimo capitano et gubernatore nostro gienerale, annui ducati dusento.» (Ricevuto dal baron Gio. Scola con sua lettera del 24 marzo 1871, presso di me.)

226. Luigi da Porto, Lettere storiche, scritte dall'anno 1509 al 1528, ora per la prima volta raccolte interamente e ridotte a corretta lezione, e annotate da Bartolommeo Bressan. Firenze, Le Monnier, 1857. — Lettere del 2 e 7 marzo 1509, p. 1: «Già si è fatta la lega palese.... I Veneziani hanno mandato Basilio della Scola, nostro vicentino, a rivedere tutte le artiglierie che sono nelle loro città e fortezze di terra ferma, come uomo che essi tengono provvisionato sopra le munizioni e terre loro.»

227. Castellini, Storie vicentine, in-4, tip. Parise, 1822, t. XIII, lib. xvi: «Che la città sia in debito di fare edificare un castello fortissimo, secondo il disegno di Basilio della Scola vicentino.» — (La stampa dice Scala: ma nell'originale, mi avvisano, è scritto Scola.)

Il Padre Barbarano, Annali di Vicenza, Mss. in quella città. (Narra l'istesso fatto del principe di Anhalt, riporta le medesime condizioni, e scrive Basilio della Scola.)

Ab. Antonio Magrini, Reminiscenze vicentine, in-8. Vicenza, tipografia di Gius. Staider, 1869, p. 47: «La caduta di Rodi mi porge il destro di rischiarare una reminiscenza vicentina nella persona di un architetto.... che è ancora quasi sconosciuto in patria.... È questi Basilio della Scola....» — (Esso pure Scola.)

Idem, Discorso dell'architettura in Vicenza, in-8. Padova, tip. del Seminario, 1845, p. 36: «Basilio della Scola che l'imp. Massimiliano presceglieva ad innalzare in Vicenza una cittadella.»

228. P. A. G., Storia della marina nel Medio èvo, II, 415.

229. Docum. cit., alla nota 117, e segg., e 127 e segg.

230. Benedetto Varchi, Storia Fiorentina, edizione dell'Arbib, in-8. Firenze, 1843, II, 213: «È adunque da sapere che Michelangelo, avendo preso cura delle fortificazioni di Firenze, e principalmente del monte di San Miniato.... fece bastioni.... la corteccia di fuori era di mattoni crudi fatti di terra pesta mescolati col capecchio trito, il di dentro era di terra e stipa molto bene stretta e pigiata insieme.»

Vasari, ediz. cit., Michelangelo, XII, 206, 365, e segg.

Giulio Savognano. Mss. di fortificazione in Firenze alla Palatina, in appendice ai Mss. del Galilei.

231. Carte Marine dell'ammiragliato britannico: «Town and ports of Rhodes, surveyed by com. Thomas Grave, R. N. and M. S., Beacon, years 1841, 1871.» Due grandi carte, e la pianta della città capitale colle sue fortificazioni. Si vende in Londra dall'agente dell'ammiragliato J. D. Potter. — Presso di me.

Coronelli, Cosmografo di Venezia. L'Isola di Rodi, con piante e figure, in-8. Venezia, 1688. — Bibl. Corsini.

Idem, Piante di città e fortezze, due volumi in fol. Pianta di Rodi, I, 41. — Presso di me.

J. Baudoin, et Naberat, Histoire des chevaliers de Rhodes, in-fol. Parigi, 1659. — Pianta di Rodi, III, 53. — Casanatense.

O. Dapper, Les îles de l'Archipel, in-fol. Amsterdam, figur. 1703. — Città e porto di Rodi, cinque tavole, p. 89. — Item.

Sebastiano Paoli, Codice diplomatico dei Gerosolimitani, in-fol. Lucca, 1737. — Pianta di Rodi, II, 491. — Item.

Joannes Meursius, Opera omnia ex recentione J. Lami, in-fol. Firenze, 1744. — Pianta di Rodi, III, 685. — Item.

Joseph von Hammer, Topographische Ansichten gesammelt auf einer Reise in die Levante, in-8. Vienna, 1811. — Pianta di Rodi, p. 73. — Pel favore del baron C. Testa di Costantinopoli.

Bernard Rottiers, Monuments de Rhodes; dédié au Roi des Pays-Bas, in-8. Brusselles, 1828, p. 111, e le tavole dell'Atlante che ho innanzi per favore del chiariss. comm. Cialdi. — L'Autore, colonnello del genio, ha neglettato la pianta.

Victor Guerin, Voyage dans l'isle de Rhodes, in-8. Parigi, Durand, 1856.

Eugène Flandin, Histoire des chev. de Rhodes et description de ses monuments. Tours, chez Marne, 1867.

232. William Henry Smith, rear-admiral, R. N., The Mediterranean, a memoir physical, historical, and nautical, in-8. Londra, 1854, p. 406: «On the orthography and nomenclature adopted.... These names are a strange mixture, and corruption of Hellenic, Romaic, Latin, Frank, and Turckish.... many of the misnomer retains their places in our charts and maps....» 415: «There are many of these blounders, but one may be cited. At Smirna on a post the thurkish Sanjak or banner was hoisted on a projecting head-land. This cape therefore, named Sanjak-Burnù, became in french Pointe of. St. Iacques, to which our savants duly translated Point of St. James: the name under which it appeared till very lately, in our admiralty charts.»

233. Fontanus Jacobus, De Bello Rodio, editus a Clausero, in-fol. parv. Basilea, 1556, p. 457: «Naves saburra saxoque gravatas paululum a muro altiore mari depressit.... Portus septus valida ferreaque cathena transversum ante fauces projecta, trabibus etiam que supra undas natabant, validisque anchorariis funibus.»

234. Fontanus cit., 445: «Magnam urbis partem Basilius novo validoque murorum ambitu cinxit.»

Et 458: «Fossa, vallo, muro, mœnibus, turribus, propugnaculis.»

Et 468: «Muro et promuro validissimo septum.... tresdecim turribus.... quinque maximis propugnaculis.»

Et 475: «Propugnaculi Cosquinensis, et Carrectani.»

Bosio, II, 293, E: «Baluardo d'Alvergna.... bastione d'Inghilterra.... bastion di Provenza.... baluardo d'Italia alla porta del molo.... baluardo di Castiglia.... piccolo baluardo di Cosquino.... piccolo detto san Pietro, che guarda la torre del Trabucco verso il molo di san Niccolò,» (cioè il Carrettano.)

Vertot cit., III, 290: «Rhodes étoit entourée d'une double, d'autres disent d'une triple enceinte de murailles, fortifiées par treize tours antiques dont il y en avoit cinq renfermées dans une espèce de ravelin ou de bastion, que les historiens du temps appellent des boulevarts.»

235. P. A. G., Medio èvo, I, 404; II, 418, 424, 428.

236. Galileo Galilei, Trattato della fortificazione, cap. V, tra le opere pubblicate dall'Alberi in Firenze, 1854, in-8, t. XI, p. 146: «Si domanda Bellovardo, quasi che Belliguardo: cioè guardia e difesa della guerra.»

237. Lünig. Contract. Regis Franc. cum Venetis, anno 1268: «Naves habeant.... bellatorium de retro puppis.»

Ariosto, Furioso, XIX, 44:

«Castello e ballador spezza e fracassa

L'onda nemica, e il vento ognor più fiero.»

238. Docum. cit., alla nota 117.

239. Bosio cit., II, 294, lin. 46.

Fontanus cit., 475, lin. 32.

P. A. G. Medio èvo, II, 417.

240. Vertot, cit. alla nota 127.

241. Bosio cit., 624, B: «Fu mandato al Papa un bellissimo e diligentissimo modello in rilievo di tutta la città di Rodi, che il gran maestro fra Fabrizio del Carretto haveva fatto fare da maestro Zuenio, per mostrare al Papa il termine, nel quale la fortificazione di detta città ridotta haveva.»

242. Fontanus cit., 480, lin. 31, nomina tre scrittori di quest'assedio, che alla Casanatense e in Roma non si trovano, cioè: «Fr. Macedonius eques et antiquarius, fr. Georgius Fancellus eques lugdunensis, et Robertus Perusinus.» Il primo deve essere il cav. Alessandro Macedonio della lingua d'Italia nominato più volte dal Bosio. Del terzo conosco un'Orazione in Roma alla presenza del Papa, sopra i fatti di Rodi durante l'assedio.

243. Fontanus cit., 446, 46; «Curtogolus archipirata in statione ad Maleæ promontorium expectabat adventum Magni Magistri.... Curtogolus elusus, fremens frendensque.... in fretum Rhodium erupit.» — Bosio, e Vertot, pel fatto medesimo.

244. Dapper cit., 107, fin: «Avertissoit alors Solyman que les Rhodiens avoient démoli un gran cartier de murailles pour le rebâtir avec plus de régularité suivant les règles modernes de l'architecture militaire.»

245. Fontanus cit., 464, 28: «His piraticis navigiis jungenda est classis.... Archipirata Carrà.» 457, 47: «Cum caeteris piratis Curtogolus.» 466, 23: «Ad trecentum et amplius naves.»

Bosio, 653, E: «Curtogoli piloto e conduttore dell'armata.»

246. Bosio cit., 652, E: «Ascese la detta armata a quattrocento vele intorno.... Al campo uomini dugentomila....»

De Hammer Giuseppe, Storia dell'imperio osmano, volgarizzata dal tedesco, e approvata dall'autore, in-12. Venezia 1828 e segg. IX, 33: «Flotta di trecento vele, diecimila soldati e guastatori, e centomila per terra.»

Le noble chevalier frère Jacques bastard De Bourbon, La grande et merveilleuse et très-cruelle oppugnation de la noble cité de Rhodes, imprimè l'an. 1526: esso conta così:

Galere sottili 103
Galere grosse 35
Maone 15
Trafurelle 20
Schirazzi 72
  250

Più altri navigli venuti dalla Sorìa, e conclude: «durant le siège furent la plus part du temps au nombre de quatre cens voiles ou environ.»

Tiepolo, Relazione di Costantinopoli tra i Mss. del Sanuto, t. XXXIII: «Partì da Costantinopoli li 18 giugno 99 galìe sutil, 70 grosse, 40 palandarie, 50 fuste, brigantini et altri navigli fin in numero di 300 vele.»

247. Fontanus cit., 466: «Sexto calendas julias, mane diei, nunciatum e specula.... classem venire.»

Bosio cit., 651, C: «Nella mattina delli ventisei del detto mese di giugno l'armata alla volta di Rodi fu scoperta dalla sentinella.»

248. Graves cit.: «Koum Bournou, but generally called by the Pilots Molino Point.» (Bosio, II, 652, D. — Fontano, 466, 43. — E tutti i nostri, dicono cala di Parambolino, e capo di Bove.)

249. Fontanus cit., 466: «Audivi propositam esse a Hieronymo Bartolutio florentino, in rebus bellicis non inexercitato, rationem exurendæ classis.»

250. Fontanus cit., 453: «Recensa hominum qui arma ferre possent quinque millia.... Æquites sexcenti, Cretenses sagittarii quingenti.... rustici fodiendo ferendoque terram.»

251. Fontanus cit., 468: «Ad portam qua itur ad montem Filermum, Franci.... Ad portam S. Georgii, robur Germanorum.... Arverni finitimi Hispanis, ambo quod ibi fossatum minori profunditate.... Phalanx Brittannica.... Postea Galli narbonenses.... ultima statione, sed prima virtute, legio italica, urbem adversus Pyrri vim fraudesque defendebat.»

Bosio cit., 644. Nomi e cognomi di tutti i cavalieri, venturieri, capitani e marinari che si trovarono all'assedio.

252. Fontanus, 453, 25: «Cæteri qui pugnæ diligenter fideliterque vacarunt, fuere nautæ, remiges, classarii, quorum virtutem juverunt duces ipsi maritimique excursores.... Joannes Antonius Bonaldius venetus.... Dominicus Fornarius ligur.... et Siculus quidam.» 497, 26. «Flos nautarum nostrorum in bello periit.»

253. Bosio, 652, E: «Nel campo turchesco erano da sessantamila, espressamente condotti per far mine.»

Fontanus, 469, 13: «Quinquaginta millibus agrestium hominum.... excisæ sunt rupes durissimi silicis, campi montibus æquati, et complanata montium juga.»

254. Achilles Mutius, Theatrum quo domorum, rerum, virorum, bergomatum monumenta referuntur, in-4, 1596.

Fr. Celestino da Bergamo (Colleoni). Storia di Bergamo. in-4. 1617, p. 512.

Donato Calvi, Campidoglio dei guerrieri ed altri illustri personaggi di Bergamo, in-4. Milano, 1668, p. 160.

Promis, II, 76. — Gabriele nato a Martinengo nel 1480, morto in Roma, 1544.

255. Bosio cit., II, 657; III, 19, D; 148, B.

Fontanus cit., 467.

256. Fontanus 470: «Quinto calendas septembris hora postmeridiana Tyramnus in castra venit.... Vocavit ad concionem inermes.... circumdedit eos armato peditatu quindecim millium chirioboardericorum.... et suggestum ascendit, omnia offendens, quæcumque dici aut fingi queunt ignaviæ et pavoris exempla in illo exercitu, nihil instituto disciplinaque militum, nihil imperio ducum.»

257. Fontanus cit., 469: «Tormenta per turres et muros præparata in medias hostium phalanges cuneosque confertissimos.... tumultus, secessionem, conjurationem et fugam meditati.... bombardæ rhodienses penetrabant omnia.» 470, 3.

258. Fontanus, 479, 38: «Bombardæ locatæ per transversa opera in summitate murorum latus hostium discerpebant.» 486, 6: «Minutorum tormentorum utroque latere positorum, conglobatis ictibus, muri faciem tuerentur.» 476, 14: «Jussu et consilio Martinenghi, tormentis levibus oppositis in fronte, læevo latere propugnaculi novi, item dextero ex opere militari.» 486, 40: «Utilissimum fuit quod.... tormenta dextera levaque muri recenter extructi barbarorum latera confringebant.»

259. Fontanus, 475, 33: «Bombardarii.... stragem ediderunt, latus oppugnantium petendo.»

260. Fontanus, 478, 37: «Ignes, sulphur, oleum incendiarium, imber ignium.... ubi fervens materia artus hostium apprehenderat, nulla vi excuti poterat, et quidquid attigerat pervadebat.».... 483, 41: «Pice, oleo, materia incendiaria.»

Bosio, 685, D.

261. Fontanus, 472, 16: «Rhodii inopiam pulveris tormentarii senserunt, quem molarum rotatu per dies noctesque quinque mensium bis septem equi magni Magisitri atterebant.... homines liberi triginta sex.... non servi.... ne qua fraus.»

Bosio, 637, A; 663, E.

262. Fontanus, 453: «Rustici fodiendo, ferendoque terram.»

263. Fontanus, 486, 45: «E tabulatis atque ibi erectis operibus.... e parte muri recenter instructi in speciem quadratam.... murum illum oppositum.... et alterum opponendum.... et vallum ligneum objecimus.»

264. Bosio, 669, C: «Senza il riparo e traversa.... fatta dal Martinengo nella notte precedente.... il baluardo e la città perduta si sarebbe.... quivi a spada a spada, e l'istesso Martinengo.... in quel giorno fece prodezze mirabili.»

265. Bosio, 485, E: «Il Martinengo diede ordine che si facesse uno steccato et un riparo.... detto dai Turchi la Mandra.... ripari e traverse cominciate dal Martinengo.... fecero finire da Preianni con Giorgio di Conversalo e Benedetto Scaramoso.» (Scaramuccia e Conversano.) — Fontanus, 467, 15: «Prejannes Rhodum intravit.»

266. Carlo Promis, Mem. cit., II, 329-39. (Erra nel 1503.)

Niccolò della Tuccia, Cronaca di Viterbo, ext. tra i Docum. pubblicati dalla Società di Storia patria per Toscana, Umbria, e Marche, in-4. Firenze, 1872, V, 202. (Suggerimento di una mina nel 1446 contro la città di Fermo.)

Laonicus Chalcondyla, De rebus turcic. edit a Clausero in-fol. Basilea, 1556, p. 121. (Per Costantinopoli.)

Leonardus Justinianus (Chiensis), De jactura Constant., editus a Lonicero, II. 86, 87. (Item.)

P. A. G., Medio èvo, voce Mina. — Qui p. 52 e segg. (Tutto il filo, fino alle ultime dimostrazioni, condotto da ingegneri italiani.)

267. Fontanus, 467, 33: «Martinengus, mirabilis inventor et artifex operum bellicorum, quinquaginta quinque fuisse dicuntur, perlevi negotio ludificabatur actis contra cuniculis et specubus introrsum....» 473, 1: «Immani specu sub terram, transversis cuniculis, hostium cuniculos trigintaduos excipiebat....» 476, 9: «Super terram bombardis et subter cuniculis ludificatus est hostem.»

268. Fontanus, 476, 38: «Vis cuniculi pleni materiæ inflammatilis evanuit in venas subterraneas et contra actos cuniculos.»

Bosio, 668, C: «La maggior parte delle mine però non ebbe effetto per cagione delle contrammine dell'industrioso e vigilantissimo Martinengo.... stando continuamente ad ascoltare.... Si mettevano bacini da barbiero con sonagli dentro, e tamburi.... Molte trovate ne furono.... abbruciati e soffocati i Turchi con barili di polvere che il Martinengo stesso collocò nel pertugio.»

269. Bosio cit., 686, B: «Il Martinengo per vedere se una traversa era ben fatta, mettendo l'occhio ad un pertugio.... venne una archibugiata che gli schiacciò e passò l'occhio.»

270. Fontanus cit., 484, 9: «Martinengus.... ictu chirioboardæ oculo privatus.» — 470, 39: «Armato peditatu quindecim millium boardericorum.» — 482, 27: «Efferacior vis tormentorum continuit boatus suos.» — 483, 35: «Chirioboarderici intra aggeres latitantes stabant tormentis paratis.» — 484, 14: «Quantum eæ chirioboardæ nobis nocebant.» — 486, 43: «Chirioboarderiis pluvia obstitit.... nam pulvis madefactus incendi non potuit.»

P. A. G., Medio èvo, II, da 35, a 51.

271. Fontanus, 471, 40: «Vis quadraginta bombardarum, quæ jactu saxorum rotunditatis palmorum novem, aliquando undecim.... urbem vexabant.» Item, 471, 20: 474, 49.

272. Fontanus, 471, 45: «Duodecim æneæ machinæ globos æneos majores justo capite evomebant.... nomen a serpentibus Basiliscis.... Ante ora omnium centum et triginta missilia.... quod licet supra naturam videatur, tamen ita rem esse compertum est.»

Francesco Sansovino, Volgarizzamento della guerra di Rodi. in-12. Venezia, 1548, p. 32.

Jacques de Bourbon, Le Siège de Rhodes, publié par Naberat.

Bosio cit., 657, A.

P. A. G., Medio èvo, II, 185, 186, 411.

273. Fontanus cit., 485,28: «Multas domos prosternebant.... interiorem autem murum, recenter oppositum, raro attingebant propter suam declivitatem: quæ res nobis magnæ salutis.»

P. A. G., Medio èvo. V, Indice voce Rimbalzo.

274. Fontanus, 472,3: «Apposuerunt tabulas attignatione contigua.... quarum medium axis transversus introrsum sustinebat. Hos Turca funibus e superiori capite cum subduxisset ut capita machinarum delecta apparerent.... igne apposito murum quatiebat.»

Bosio, II, 663, E: «Erano i detti mantelletti di grossi tavoloni.... e pieni di terra... dinanzi ai pezzi, con alcuni ingegni che chiudevano i portelli delle troniere.... gli aprivano, e subito sparato chiudevano.»

P. A. G., Medio èvo, I, 405, 408.

275. Fontanus, 471, 20: «Duodecim æneæ machinæ.... ore in coelum erecto.... dies noctesque, jactu bimestri, projicientes globos saxeos eptapalmares, in tecta, templa, fere in caput Magni Magistri.... plus quam in altera oppugnatione.»

276. Fontanus, 471, 32: «Jecerunt etiam globos cupreos plenos intus bombardis digitalibus, et inter eos exurimenta, bitumen, sulphur, pix liquida.... cui styli ferrei inhærebant.... hi longo igneoque tractu volantes, casu suo crepabant.... fumo, odore, obfuscantes.... styli, bombardulæ necabant.»

277. Fontanus, 469, 12: «Comparatis ad opus cuniculorum quinquaginta millibus agrestium....» 475, 10: «Ex Moesia et Valachia.» 487, 1: «Decreverunt non justo congressu.... sed fossis, incilibus, dolabris, terebrisque murum subrui debere.»

Bosio, II, 653, E: «La principale speranza dei Turchi era per via di mine.... avevano sessantamila picconieri e guastatori dalla Valacchia e dalla Bosnia.»

278. Bosio, II, 668, C: «Secondo il conto.... cinquantaquattro mine.... alcuni vogliono quarantacinque.... altri trentotto.»

279. Fontanus, 473, 4: «Nonis septembribus.... ad propugnaculum anglicanum.... incenso cuniculo, violentissimo crepitu urbs tota contremuit, non aliter quam terremotu.»

280. Psalmus LXIX, vers. 1: «Deus in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina.»

Fontanus cit., 473, 9.

281. Bosio, 669, B: «Se non fosse stato un riparo o traversa di rinfronte fatta nella precedente notte dal Martinengo appunto alla mina.... i Turchi sarebbero entrati, e la città perduta.»

282. Fontanus, 473, 44: «Enituit fortitudo cujusdam equilis itali, quem Baptistam romanum vocant.»

Bosio, II, 670, C: «Segnalaronsi i cavalieri fr. Battista Orsino romano e fr. Francesco Tellez portoghese, che fecero prove mirabili e degne di eterna memoria.»

283. Fontanus, 469, 17: «Excisæ rupes.... campi montibus equati.... complanata montium juga.» 483, 32: «Fossas complanatas.... terra injecta.... eminens altitudo supra modum....»

284. Fontanus, 475, fin. «Maximam muri partem Hispanorum ignito violentoque distractu in altum aera.»

285. Fontanus, 487, 10: «Minorem in dies urbem faciebant.... Area intra Urbem occupata ab hostibus fere ducentorum passuum.»

286. Bosio, II, 699, C: «Achmet pascià giurò sopra la fede sua al cav. Ant. de Grolèe, detto Passim, che morti v'erano di violenta morte più di quarantaquattro mila, et altri quaranta o cinquanta mila di infermità.»

De Hammer cit., IX, 44: «Immensa la perdita degli assediatori, più che centomila di loro erano morti pel fuoco e per le malattie.»

De Bourbon cit., «Le Bascha jura sur sa foi et assura qu'il en estoit mort de mort violente plus de 64,000, et 40 ou 50 mille de maladie.»

287. Bosio, 698. — Sansovino, Mon. Olt., Venezia, 1574, p. 210.

288. Fontanus, 494: «Ambo, alter alterius intuitu et admiratione mutua attonitus, invicem paulisper sese contemplati sunt.»

Bosio, III, 4, A: «Curtògoli, famoso corsale, Beì, o sia governatore di Rodi e di tutto il dominio che era stato della Religione.»

289. Fontanus, 500, 26: «Lileadamus.... unanimi suorum decreto, petiit Civitatemveterem.... ibique ab episcopo Conquensi, Pontificis summi nomine, mira et ingenti gratulatione exceptus.»

Bosio, III, 18, A: «Il gran maestro seguì la galea che portava lo stendardo del Papa.... salutato da tutta l'artiglieria della città e della ròcca.... ricevuto da tutti gli ufficiali e nobili con grande onore.»

Vertot cit., III, 421: «Le grand-Maitre avec sa colonie arriva à Civitta-Vecchia.... Le saint Père lui fit dire qu'il se reposât.»

290. Bosio cit., III, 49, C: «Il gran maestro.... fece accomodare in Civitavecchia un'infermeria.... della quale diede il carico al commendatore fra Jacomo di Borbone.»

291. Vertot cìt., III, 435: «Le Pape consentit que les vaisseaux el les galères de l'Ordre restassent dans le port de Civitavecchia.»

Bosio cit., III, 19, C; «Il Gran Maestro.... lasciò in Civitavecchia suo luogotenente generale l'ammiraglio fra Bernardino d'Airasca.»

Fontanus cit., 500, 33: «Sacræ militiæ apud Civitatem veterem, summo imperio delegato, nobilissimo æquite fratre Bernardino Araschæ, præfecto maris.»

292. Clementis Pp. VII, Pacta conventa inter Cameram aplicam ex una et Paulum Vectorium ex altera partibus, pro conductione triremium.Mss. Cod. Vatic. 7109, p. 228. — Arch. Secr. Vat. t. XVIII, p. 20. — Schede Borgiane in Propaganda. — Arch. Vettori, cit. alla nota 5.

«In nomine Domini, amen. — Per hoc præsens publicum instrumentum cunctis pateat evidenter et sit notum quod anno a nativitate Dni MDXXIII, die vero duodecima decembris, pontificatus SSmi D. N. D. Clementis divina providentia papæ VII, anno primo, constituti coram Rmo in Xto P. et D. Francisco Armellini, titulo S. M. in Transtyberim et S. Callisti, presbytero card. S. R. E. et SSmi D. N. papæ camerario; Rmo P. et D. Bernardo Rubeo epo Tarvisino dicti rmi Dni Camerarii Vicecamerario et almæ Urbis gubernatore ac reverendis DD. Philippo de Senis clericorum decano protonotario aplico, Joanne de Viterbio, Antonio Puccio epo Pistoriensi, Christophoro Barotio, Thoma Regis, et Nicolao de Gaddis electo Firman., clericis Cameræ aplicæ præsidentibus, ac Hieronymo Ghinutio epo Vigornien. causarum Cameræ aplicæ auditore generali, de mandato præfati SSmi D. N. Papæ vivæ vocis oraculo dicto Camerario facto, ac etiam sui camerariatus officio, sponte ac ex eorum certis scientiis et non per errorem sed cujuslibet eorumdem scientiis et spontaneis voluntatibus, vice et nomine ejusdem SSmi D. N. et Cameræ aplicæ, conduxerunt in Capitaneum triremium S. R. E. et SSmi D. N. nobilem virum Paulum Victorium de Florentia, constitutum coram praefato Camerario et Clericis prædictis, cum pactis et conventionibus, capitulis et modis infrascriptis, videlicet:

»I. Imprimis præfatus rmus D. Camerarius et Clerici præfati de consensu voluntate et nomine supradictorum SSmi D. N. et Cameræ A. conducunt præfatum Paulum in capitaneum duarum triremium et duorum brigantinorum S. R. E. pro custodia Splagiæ rom. videlicet a Terracina ad montem Argentarium inclusive et comprehensive in quibus tenere debeat ad minus homines viginti quinque pro qualibet triremi, et decem octo homines pro quolibet bergantino, liberos et aptos ad bellum navale: et hoc ad beneplacitum præfatæ Cameræ.

»II. Item præfati etc. promiserunt eidem Capitaneo pro ejus salario et præfatorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, singulo anno pro expensis triremium et brigantinorum prædictorum ducatos octomilia auri in auro, de juliis decem pro ducato, videlicet singulo trimestri quartam partem, cum anticipatione primæ pagæ.

»III. Item præfati etc. concesserunt eidem Capitaneo quod quandocumque contingat ipsum deprehendere aliquem conducentem granum aut aliquod bladum vel merces extractas ex portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bullecta et licentia SSmi D. N. aut Cameræ, aut militum sancti Petri pro rata rerum dohaneris tractarum, aut ejus legitimi substituti, seu alterius ad id potestatem habentis, et talis extraneus et conductor non docuerit solvisse debitam tractam et dohanam deputatis ad illa recipienda, eo casu ipse præfatus Capitaneus possit et sibi liceat levare et auferre dictum granum et alia blada ex navigiis illa portantibus, et illius quartam partem retinere pro se, et alias tres quartas partes fideliter statim consignare Cameræ apostolicæ: et similiter de omnibus et singulis bonis et mercantiis, quas in fraude et contra prohibitionem et contra bandum asportari deprehenderit.

»IV. Item promiserunt et concesserunt præfato Capitaneo in predam omnes et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes, cum eorum navigiis rebus et bonis, ubicumque illos reperire invadere capere et habere potuerit: et si forte aliquis ex ipsis piratis et turbatoribus ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Capitaneo eos persequente et fugati ab eo diffugerent, ipsi officiales et homines locorum ipsos capere et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Capitanei ad ejus arbitrium et potestatem. Et si contingat tales piratas capere, quarta pars rerum inventarum in ipsis navigiis sit ipsius Capitanei, prout hactenus semper fuit observatum, etiamsi ipsi piratæ essent christiani.

»V. Item etc. obtulerunt et promiserunt præfato Capitaneo omne oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E., subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes: mandantes ex nunc omnibus officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius Capitanei requisitionem oportunis favoribus sibi assistant.

»VI. Item etc. concesserunt dicto Capitaneo quod si insequeretur aliquem piratarum perturbatorum infestatorum qui receptarentur in aliquo portu seu aliquo alio loco extra terras et loca præfatæ S. R. E., ita ut eos capere non possit, et incolæ portus et loci illius consignare nollent, liceat sibi exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem Capitaneo concedunt, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptatione et impedimento hujusmodi constare fecerit: sed ipsas represalias exequi non possit nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid dictus Capitaneus vigore dictarum represaliarum ceperit, aut ad ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram, fideliter assignet in Camera apostolica pro satisfaciendo damnum eorum qui passi sunt.

»VII. Item promisit dictus Capitaneus solvere de suo omne damnum et robariam quæ in aliquo loco maris prædicti quomodocumque, etiamsi ipse Capitaneus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat, si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum triremium, et brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint: ita quod ipse Capitaneus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habentium eos invadere et aggredi rationabiliter non valuerit ut cum illis congrediatur eo usque confligendo aut cum effecto insequendo: aut quod dictus Capitaneus impediretur in Splagia hujusmodi confligendo aut fugando alios piratas et derubatores, aut in spalimando et dando carenam dictis triremibus et brigantinis occupatus esset, aut aliquo contagio infirmitatis considerabilis, quia epidemiæ morbus in ciurma sive hominibus obrepserit in triremibus et brigantinis residentibus: super quibus dictus dominus Capitaneus SSmum D. N. aut apostolicam Cameram certiorare teneatur: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum triremium et brigantinorum atque armatorum in eis existentium perpetraverint; aut, ut supra occupatus esset: de quo constare præfatus Capitaneus facere debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in eventu decidantur et terminentur: et hoc dummodo mercatores rerum deperditarum eidem Capitaneo congruis loco et tempore satisfecerint adeo quod providere possit.

»VIII. Item promisit facere mostram toties quoties per præfatam Sanctitatem et Cameram et ubicumque requisitus fuerit.

»IX. Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad omnem requisitionem SSmi. D. N. et Cameræ prædictæ.

»X. Item promisit et se obligavit quod si contingat aliquem per predictum mare navigantem aut ejus navigia a piratis cursariis et perturbatoribus præfatis capi et deprehendi aut impediri, ipse Capitaneus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca quæcumque persequi, et ab eis prædam sic captam et navigia et nautas cum eis captos retinere et recuperare, illamque propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione, dummodo per ipsum navigantem ipsi Capitaneo ut supra satisfactum fuerit. Alias si recuperationem cum effectu, si fieri potuerit, non fecerit, omni excusatione cessante promisit et solemniter se obligavit omnia damna illis qui in præmissis locis a piratis et aliis invasoribus ut præmittitur passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfiat, et Camera apostolica a præfato onere omnino sit libera, et ipsam a præmissis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi piratæ ipsi et invasores majorem numerum triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habuerint; aut Capitaneus ut supra occupatus esset, aut contagio et infirmitate ut etiam supra laboraret. De quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis expressum fuit in Camera præfata.

»XI. Item ipse Capitaneus promisit sub pœna duorum millium ducatorum, durante conducta prædicta, dictis triremibus ac brigantinis pro vectura aliquarum mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum, sive undecumque advehendarum aut pro aliquo nauto, non uti, nisi de expresso mandato SSmi. D. N. aut Cameræ de quo constare debeat in scriptis.

»XII. Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme statio sua erit apud portum Civitevetulæ aut ad fauces Ostiæ seu in aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto scilicet inter Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes seu ab ea et aliis locis prænominatis discedentes defendere possit.

»XIII. Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas triremes et brigantinos ad omnem requisitionem SSmi. D. N. vel Cameræ prædictæ ad fauces Tyberis, vel ubi Sanctitas sua, vel dictus remus Camerarius mandaverint, ita fulcitas sicuti ipsi Capitaneo consignabunt; necnon restituere infrascriptam arcem sub pœna decem millium ducatorum ac damnorum et interesse, ad quod fidejussores dare teneatur.

»XIV. Item promisit et se obligavit quod nec ipse nec alius de ejus comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, nisi tantum quantum eorum sponte sibi donabitur etiamsi dono offeretur, alioquin teneatur ad damnum arbitrio Cameræ.

»XV. Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status gradus aut præeminentiæ fuerint.

»XVI. Item Sanctitas D. N. promisit eidem Capitaneo consignare facere homines in terris Ecclesiæ qui sunt condemnati vel condemnabuntur ad triremes, quos consignatos retinere possit in dictis triremibus nisi aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis et Cameræ fuerit decretum, de quibus teneatur reddere rationem eidem Camerario quoties ab eo requisitus fuerit.

»XVII. Item dictus Capitaneus promisit et se obligavit dare sufficientem banchum pro residuo mille quingentorum ducatorum auri de Camera, qua summa evacuata pro refactione damnorum, reiterare et renovare ipsam cautionem teneatur idoneam statim ad judicium ipsius Cameræ pro observatione præmissorum et refactione damnorum illis qui illa passi fuerint, prout prædicta Camera summarie et extrajudicialiter judicaverit.

»XVIII. Item si contingeret, durante dicta conducta, præfatum Capitaneum mitti per SSmum. D. N. ad aliqua loca extra prædictam Splagiam, quod in prædictos eventus, eo non præsente in dicta Splagia, non teneatur ad refactionem aliquorum damnorum qui in dicta Splagia fierent durante absentia dicti Capitanei ex causa missionis SSmi. D N., dummodo dictus Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare faciat per litteras vel brevia SSmi. D. N.

»XIX. Item si contingeret, ut sæpius evenire solet, quod aliqui brigantini christianorum transirent per Splagiam romanam, et nautæ habentes barchas existimarent illos esse brigantinos piratarum eligerent ire ad terras versus, vel alias naufragari, quod in hujusmodi casu dictus Capitaneus ad restitutionem aliquorum damnorum non teneatur, facta legitima fide quod per dictam causam irent transversum.

»XX. Et similiter quando Capitaneus, sciens piratas esse in Splagia romana, significaret conducentes barchas quod non transirent Montem quousque aliud avvisaret, et hoc non obstante nautæ conducentes barchas transirent et caperentur, quod in hoc tali casu dictus dominus Capitaneus ad emendam sive restitutionem damnorum non teneatur, constito quod piratæ haberent majores vires quam ipse, ita ut non esset sufficiens traducere barcareccium.

»XXI. Et similiter idem SSmus D. N. pro majori conservatione et tuitione triremium et brigantinorum et armatæ maritimæ suæ Sanctitatis et S. R. E. concedit dicto Paulo capitaneo arcem novam Civitevetulæ per dictum dominum Paulum, quousque ejus officium capitaneatus durabit, tenendam utendam et fruendam cum oneribus salario et emolumento consuetis, videlicet sex ducatos de juliis decem pro ducatu mense quolibet, et ducatos decem de carolenis de anchoragiis navigiorum. Volens quod dictus Paulus pro cautione per eum ipsum danda occasione arcis, possit dare eumdem bancherium sive mercatorem qui pro eo cavebit de restituendis dictis triremibus et brigantinis ut supra SSmo D. N. vel Camerario aut Cameræ apostolicæ ex et pro eadem summa decem millium ducatorum, ita quod tam pro restitutione triremium et brigantinorum præfatorum quam dictæ arcis dictus dominus Capitaneus pro majori summa cavere non teneatur.

»XXII. Item quod prædictus Capitaneus teneatur et obligatus sit tenere unum librum in quo describantur et describi faciat omnia nomina et cognomina omnium et singularum personarum condemnatarum ad triremes quæ pro tempore ad illas mittentur; et si erunt condemnatæ in perpetuum vel ad tempus quando hoc sibi dicatur, et de his teneatur saltem bis in anno requisitus reddere certiorem Cameram apostolicam et nota in dicto libro fienda sit conformis mandato et libro consignantium, et Romæ in Camera apostolica consignato.

»XXIII. Item promisit dictus Capitaneus et se obligavit intra vigintiquinque dies constituere in Camera unum procuratorem, et illum tenere residentem in Curia ad effectum quod damna data illi notificari possint, et quod illo citato et non aliter contra eum procedi possit.

»XXIV. Item quod Capitaneus possit recipere quoscumque captivos sibi trasmissos de mandato quorumcumque judicum, de quo teneatur tenere et reddere computum Cameræ apostolicæ ut supra.

»XXV. Item quod dictus Capitaneus non possit locare seu pignorare alicui personæ collegio vel universitati directum duorum pro centenario, absque expressa licentia præfatæ Cameræ.

»XXVI. Item dicta conducta durare debeat ad beneplacitum SSmi D. N. et illo defuncto, ad beneplacitum Cameræ apostolicæ.

»Ita etc. die XII decembris MDXXIII.»

293. P. A. G., Marina del medio èvo, II, 481, 498, e in questo volume p. 95.

294. Docum., § 13, 21.

295. Docum., § 7, 10, 25.

296. Docum., § 2, 7, 10, 21.

297. Docum., § 11. — Vedi sopra p. 115.

298. Docum., § 4, 6.

299. Docum., § 16, 22, 24.

300. Docum., § 3.

301. Docum., § 3, 4, 10.

302. Docum., § 4: «Prout hactenus semper fuit observatum.»

303. Docum., § 6.

304. Docum., §7: «Si aliquo contagio infirmitatis considerabilis impediretur, quia epidemiæ morbus in ciurma sive hominibus obrepserit.»

305. Docum. cit., p. 130, § 6 (correggi la nota 54, p. 159, dove per errore tipografico è scritto 56.)

306. Docum. cit., p. 248, § 7; (correggi come sopra, dove dice 57 in vece di §7)

307. Azioni di Paolo Vettori. Arch. St. It. in-8. Firenze, 1848, Append. n. 22, p. 272.

308. Ammirato, Bembo, e gli altri al lib. III, cap. VIII

309. Docum., §19, 20.

310. Bosio cit., III, 29, A.

311. Cola Coleine, Diario romano dal 1521 al 1561, inedito. — Codice Chigiano, n. 1020; N. II, 32. — Codice Barberin., XXVIII, 22, n. 1103. — Codice Vaticano, 6389. (Breve scrittura di ricordi, per lo più di promozioni, feste, giostre, carnevali e conviti, e non si allontana dalle mura di Roma. Non mi ha dato nulla per la marina, e lo ricordo co' simili una volta per sempre).

312. Bosio cit., III, 36, D: «Fu di parere che.... in compagnia colle galèe di Sua Santità e della Religione andassero.... si dovesse tenere secreta l'andata.... il Gran Maestro scrisse che le galere della Religione si dovessero porre in ordine per accompagnare il generale del Papa dovunque andar voluto avesse.... in busca di corsali.»

313. Bosio cit., III, 36, E: «Il Grammaestro da Roma.... in compagnia del Legato se ne andò in Civitavecchia, dove a 25 di giugno fece dare le vele ai venti...» 37, A: «Navigando alla volta di Francia con le galere della Religione unitamente con quelle del Sommo Pontefice.»

314. Bosio, 40, C: «Nel detto viaggio di ritorno.... trovarono il duca di Borbone nel porto di Levanto, che voleva essere accompagnato a Barcellona.»