terribiliter resonabant clamantibus ab Achivis.[TR1]

Trojani vero, ut viderunt Menœtii fortem filium,

ipsum, et famulum, cum armis coruscantes,

280

omnibus commotus-est animus, inclinatæque-sunt phalanges,

existimantes apud naves pedibus-velocem Peliden

iram abjecisse, in-gratiamque rediisse:

circumspectabat autem unusquisque, qua effugeret gravem perniciem.

Patroclus autem primus jaculatus-est hasta fulgenti,

285

ex-adverso in medium, ubi plurimi tumultuabantur,

navis ad puppim magnanimi Protesilai:

et percussit Pyræchmen, qui Pæonas equestres-bellatores

duxit ex Amydone,ab Axio late-fluente:

hunc feriit ad-dextrum humerum: is autem supinus in pulvere

290

concidit edito-gemitu: socii vero circa-ipsum fugati-sunt,

Pæones: nam Patroclus terrorem immiserat omnibus,

ductore occiso, qui præstantissimus-erat pugnando.

A navibus vero eos repulit, exstinxitque ardentem ignem.

Semiusta autem navis relicta-est illic; sed in-fugam-versi-sunt

295

Trojani immani cum tumultu; Danai vero effundebantur

naves per cavas: tumultusque vehemens factus-est.

Ut vero quum a summo vertice montis magni

dimovit densam nubem fulgurator Jupiter,

apparentque omnes speculæ et cacumina prominentia,

300

et saltus; cœlitus autem ruptus-est immensus æther:

sic Danai, a-navibus quidem depulso hostili igne,

paullulum respirarunt; pugnæ tamen non erat cessatio:

nondum enim prorsus Trojani Marti-caris ab Achivis

effuse fugabantur nigris a navibus:

305

sed adhuc resistebant, e-navibus vero recedebant necessitate.

Tum vero vir interfecit virum, diffusa-late pugna,

ducum. Primus autem Menœtii fortis filius

statim aversi Areilyci percussit femur

hasta acuta, penitusque æs transegit:

310

fregit autem os hasta: is vero pronus in terram

decidit. Ac Menelaus Mavortius vulneravit Thoantem,

pectore nudatum juxta scutum; solvitque membra.

Phylides autem Amphiclum irruentem observans,

prior ictum-intulit extremo cruri, ubi crassissima

315

sura hominis est; circùmque hastæ cuspide

nervi discissi-sunt; ipsi vero tenebræ oculos cooperuerunt.

Nestoridæ autem, alter quidem vulneravit Atymnium acuta hasta,

Antilochus, perque-ile trajecit æream hastam:

cecidit vero hic ei ad-pedes: Maris autem cominus hasta

320

in-Antilochum irruebat, ob-fratrem iratus,

stans ante cadaver: eum vero par-deo Thrasymedes

prior assecutus est, antequam is Antilochum vulneraret, nec aberravit,

ad-humerum protinus; extremum autem brachium hastæ cuspis

abripuit a musculis, et os penitus abscidit:

325

fragoremque-edidit cadens, et caligo ei oculos cooperuit.

Sic illi quidem duo duobus a-fratribus domiti

iverunt ad Erebum, Sarpedonis fortes socii,

filii jaculatores Amisodari; qui Chimæram

nutrierat insuperabilem, multis perniciem hominibus.

330

Ajax vero Cleobulum Oïliades impetu-facto

vivum cepit, impeditum in turba; sed ei ilico

solvit robur, percutiens ense cervicem capulum-magnum habente:

totus autem incaluit ensis sanguine; eique oculos

occupavit purpurea mors, et fatum violentum.

335

Peneleus autem Lyconque concurrerunt; hastis etenim

aberrarant a-se-invicem, incassumque jaculati-erant ambo:

hi rursus ensibus concurrerunt. Tunc Lycon quidem

setis-equinis-cristatæ galeæ conum feriit, juxtaque capulum

ensis fractus-est: sed ei sub aure cervicem percussit

340

Peneleus, totusque immersus-est ensis; tenebat autem sola

cutis, pendebatque caput; solutaque-sunt membra.

Meriones autem Acamantem secutus pedibus velocibus,

percussit, currum conscensurum, ad dextrum humerum:

ceciditque is e curru, et oculis obfusa-est caligo.

345

Idomeneus autem Erymantem in os sævo ære

percussit: atque in-adversum hasta ærea pertransiit

subtus sub cerebro, diffiditque ossa alba:

atque excussi sunt dentes: impletique-sunt ei ambo

sanguine oculi: quem per os et per nares

350

efflavit aperto-ore; mortis autem nigra nubes eum obtexit.

Hi igitur ductores Danaorum interfecere virum singuli.

Ut vero lupi in-agnos impetu-irruunt, vel hædos,

exitiabiles, e gregibus surripientes eos qui in montibus

pastoris stultitia dispersi-sunt; hi vero conspicati,

355

statim discerpunt imbellem animum habentes:

sic Danai in-Trojanos impetu-irruebant: illi vero fugæ

horrisonæ meminerunt, oblitique-sunt strenuæ fortitudinis.

Ajax autem ille magnus semper in Hectorem ære-armatum

cupiebat jaculari; is vero scientia bellandi,

360

clypeo taurino coopertus latos humeros,

observabat sagittarumque stridorem et sonitum jaculorum.

Certe quidem jam agnoscebat pugnæ alio-inclinatam victoriam:[TR2]

sed et sic manebat, servabatque caros sodales.

Ut vero quum ab Olympo monte nubes vadit ad-cœlum usque

365

æthere ex sereno, quando Jupiter procellam inducit:

sic horum a navibus fugientium factus-est clamorque fugaque

nec ordine fossam transibant rursus. Hectorem equi

efferebant veloces-pedibus cum armis: deseruit vero populum

Troicum, quos invitos depressa fossa coercebat.

370

Multi vero in fossa trahentes-currum veloces equi

fractos ad summum temonem liquerunt currus regum:

Patroclus autem insequebatur, vehementer Danaos adhortans,

Trojanis mala meditans: hi autem clamoreque fugaque

omnes implerunt vias, quum dissipati-essent: in-altumque procella pulveris

375

spargebatur sub nubes; cursu-tendebantque solidis-ungulis equi

retro ad urbem a navibus et tentoriis.

Patroclus vero, qua plurimum excitatum vidit populum,

ea regebat equos, inclamans: sub axibusque viri cadebant

proni e curribus, currusque cum-fragore-evertebantur.

380

E-regione autem fossam transiliere veloces equi,

[immortales, quos Peleo dii dederant præclara dona,]

prorsum pergere-cupientes; in Hectorem vero vocabat eum animus;

quem cupiebat percutere: eum vero extulere veloces equi.

Ut sub nimbo-procelloso tota nigra gravatur terra

385

die autumnali, quum rapidissimum fundit imbrem

Jupiter, quando hominibus iratus sævit,

qui vi in foro perversa exercent judicia,

et justistiam expellunt, deorum ultionem non curantes:

horumque omnes quidem fluvii inundant labentes,

390

multasque montium-devexitates tunc abscindunt torrentes,

et in mare purpureum valde strepunt fluentes

ex montibus in præceps: corrumpunturque opera hominum:

sic equæ Trojanæ valde ingemiscebant currentes.

Patroclus autem, postquam primas interciderat phalanges,

395

rursus ad naves coercuit retrosum-agendo neque ad-urbem

sinebat cupientes ascendere, sed inter

naves et fluvium et murum altum

occidebat rapide-insequens, multorumque exigebat ultionem.

Tunc quidem Pronoum primum percussit hasta fulgenti,

400

pectore nudatum juxty clypeum: solvitque ei membra:

fragoremque-is-edidit cadens. Atque Thestorem, Enopis filium,

iterum impetu-facto (qui quidem pulcre-polita in sella

sedebat contractus; nam perculsus-erat animo, e manibusque

habenæ defluxerant): ille vero eum ense percussit cominus

405

ad malam dextram, perque ejus eam transegit dentes:

traxit autem eum hasta prehensum super loricam-currus, veluti quum vir

scopulo in prominenti sedens, sacrum piscem

trahit e ponto foras lino et splendido ære:

sic hunc traxit e curri hiantem Patroclus hasta fulgenti,

410

et in os demum excussit: lapsumque ipsum liquit anima.

Ac deinde Erylaum irruentem percussit saxo,

medio in capite; illudque in-duas-partes totum diffissum-est

in casside valida: is vero pronus in terram

decidit: et ei mors circumfusa-est animam-disperdens.

415

Ac deinde Erymantem et Amphoterum et Epalten,

Tlepolemumque Damastoriden, Echiumque Pyrinque

Ipheumque Evippumque et Argeaden Polymelum

omnes alium-super-alium dejecit in-terram almam.

Sarpedon autem, postquam vidit loricas-sine-cinctu-habentes socios

420

manibus sub Patrocli Menœtiadæ domitos,

adhortatus-est eximios increpans Lycios:

Proh pudor, o Lycii, quo fugitis? nunc strenui estote:

occurram enim ego huic viro, ut intelligam,

quisnam hic sit-victor: ac jam malis multis affecit

425

Trojanos: quippe multorumque et fortium genua solvit.

Dixit, et de curru cum armis desiliit in-terram.

Patroclus vero altera-ex-parte, ut vidit, desiliit de-curru.

Hi autem, sicut vultures unguibus-aduncis, curvis-rostris,

petra super excelsa ingentem clangorem-edentes pugnant:

430

sic hi, clamantes, in alterum-alter irruebant.

Hos autem intuitus, misertus-est Saturni filius versuti,

Junonemque allocutus-est sororem uxoremque:

Hei mihi, quum mihi Sarpedonem, carissimum hominum,

in-fatis sit a Patroclo Menœtiade domari.

435

Bifarium autem mihi animus fertur, in-præcordiis versanti,

utrumne ipsum, vivus dum-sit, pugna e lacrimosa

ponam abreptum Lyciæ in opulento populo,

an jam sub manibus Menœtiadæ domem.

Huic autem respondit inde magnis-oculis veneranda Juno:

440

importunissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti!

Virumne mortalem, jam-olim destinatum fato,

iterum vis a-morte tristi liberare?

Fac: at non tibi omnes assentiemur dii ceteri.

Aliud vero tibi dicam, tu vero in animo reconde tuo:

445

si vivum dimiseris Sarpedonem suam domum,

perpende, ne-quis posthac deorum velit et alius

abducendum-curare suum carum filium ex aspero prælio.

Multi enim circum urbem magnam Priami pugnant

filii immortalium, quibus iram gravem injicies.

450

Sed si hic tibi dilectus est, tuumque eum miseratur cor,

eum quidem sinito in aspera pugna

manibus sub Patrocli Menœtiade domari;

at postquam jam eum reliquerit animaque et vita,

mitte eum ut-Mors ferat, et suavis Somnus,

455

donec Lyciæ latæ ad-populum pervenerint;

ibi ei exsequias-facient fratresque amicique,

cum tumuloque cippoque: hic enim honor est mortuorum.

Sic dixit: nec non-obsecutus-est pater hominumque deûmque;

cruentas autem guttas demisit in-terram,

460

filium dilectum honorans, quem ei Patroclus erat

interemturus in Troja glebosa, procul a patria.[TR3]

Hi autem quum jam prope essent in alterum-alter irruentes,

tum Patroclus quidem inclytum Thrasymelum,

qui strenuus famulus Sarpedonis erat regis,

465

hunc percussit imum ad ventrem, solvitque ei membra.

Sarpedon vero ab-ipso quidem aberravit hasta fulgenti,

secundus impetum-faciens; at Pedasum vulneravit equum

hasta dextrum in-humerum: isque gemuit animam exspirans;

et decidit in pulverem porrectus, avolavitque anima.

470

Duo autem reliqui equi dissultabant: crepuitque jugum, habenæque ipsis

confundebantur, quia jacebat funalis in pulvere.

Hujus quidem rei Automedon hasta-inclytus invenit finem:

educto longo ense robusto a femore,

insurgens abscidit funalem; nec segniter-agebat,

475

duo vero reliqui recte-stabant, inque loris-jugalibus directi-erant.

Hi autem (viri) rursus congressi-sunt pugna de exitiosa.

Tum Sarpedon quidem aberravit hasta fulgenti,

Patroclique supra humerum sinistrum abiit cuspis

hastæ, nec feriit ipsum: sed posterior irruit ære

480

Patroclus: hujus vero non irritum telum effugit manu,

sed feriit ubi præcordia complectuntur densum cor.

Cecidit autem, sicut quando aliqua quercus cadit, vel populus

vel pinus alta, quam in-montibus fabri viri

exciderunt securibus recens-exacutis, navale-lignum ut-esset:

485

sic ille ante equos et currum jacebat porrectus,

dentibus-frendens, pulvere manibus-prehenso sanguinolento.

Veluti taurum interficit leo, armento superveniens,

fulvum, magnanimum, inter pedes-trahentes boves,

peritque is gemens sub maxillis leonis:

490

sic a Patroclo Lyciorum ductor clypeatorum

cæsus annitebatur, carumque nomine-vocabat socium:

Glauce carissime, bellator inter viros, nunc te admodum oportet,

pugnacemque esse, et audacem bellatorem:

nunc tibi cordi-sit pugna gravis, si prælio-impiger es.

495

Primum quidem adhortare Lyciorum ductores viros,

quaquaversum obiens, Sarpedoni ut-propugnent:

ac deinde et ipse super me pugnes ære.

Tibi enim ego etiam posthac pudor et opprobrium

ero dies omnes perpetuo, si forte mihi Achivi

500

arma detraxerint, in hoc ad-naves certamine interfecto.

Verum sustineto strenue, adhortareque populum omnem.

Sic igitur ipsum locutum finis mortis texit,

oculos naresque (ut nec videret nec respiraret). Ille pectori insistens

e corpore traxit hastam, et animus eam sequebatur,

505

ejusque simul animamque et hastæ evulsit cuspidem.

Myrmidones autem illic detinuerunt ejus equos anhelantes,

cupientes fugere, ut reliquerant currus dominorum.

Glauco vero gravis dolor ortus-est vocem amici audienti:

commotumque-est ei cor, quod non posset opem-ferre.

510

Manu autem prensum stringebat sibi brachium: affligebat enim eum

vulnus, quod ei Teucer irruenti inflixerat sagitta,

e-muro excelso, malum a-sociis propulsans.

Precans autem dixit longe-jaculanti Apollini:

Exaudi, rex, qui alicubi Lyciæ in opulento populo

515

es, vel in Troja (potes autem tu undecunque auscultare),

virum afflictum, sicut nunc me dolor invadit.

Vulnus enim habeo hoc grave; undique autem mihi manus

acutis doloribus transfixa-est, nec mihi sanguis

siccari potest; gravaturque mihi humerus per ipsum:

520

hastamque non possum sustinere firmiter, nec pugnare,

accedens, cum-hostibus. Vir autem fortissimus periit,

Sarpedon, Jovis filius: ille vero ne suo quidem filio opem-fert.

Sed tu saltem mihi, rex, huic gravi vulneri medere;

sopi autem dolores; præbeque vires; ut socios

525

adhortans Lycios excitem ad pugnandum;

ipseque de corpore mortuo pugnem.

Sic dixit precans: hunc autem exaudivit Phœbus Apollo.

Statim sedavit dolores, a vulnere autem gravi

sanguinem atrum siccavit, roburque ejus immisit animo.

530

Glaucus vero hoc agnovit sua in mente, lætatusque-est,

quod se cito exaudierat magnus deus precatum.

Primum quidem excitavit Lyciorum ductores viros,

quaquaversum obiens, super-Sarpedone ut præliarentur;

ac deinde arcessitum Trojanos ibat, magnis-passibus gradiens

535

Polydamantem ad Panthoiden et Agenorem divinum;

ivit etiam arcessitum Æneamque et Hectorem ære-armatum.

Prope autem stans hunc verbis alatis allocutus-est:

Hector, nunc jam omnino oblitus es sociorum,

qui te propter, procul ab-amicis et patria terra,

540

animam deperdunt: tu vero non vis opem-ferre.

Jacet Sarpedon, Lyciorum ductor clypeatorum,

qui Lyciam tuebatur jureque dicendo et virtute sua:

hunc vero sub Patroclo domuit hasta æreus Mars.

Sed, amici, adeste, indignaminique animo,

545

ne arma abstulerint, indignisque-modis-acceperint mortuum

Myrmidones, de-Danais irati, quotquot perierunt;

quos apud naves veloces interfecimus hastis.

Sic dixit: Trojanos vero prorsus occupavit dolor

intolerabilis, nescius cedere; quippe ipsis columen urbis

550

erat, etiamsi alienigena esset: multæ enim una illum

copiæ sequebantur, inter quas ipse fortissimus-erat pugnando.

Ibant autem recta in-Danaos ardentes: præibatque ipsis

Hector, iratus de-Sarpedone. At Achivos

concitabat ad certamen Menœtiadæ Patrocli animosum cor;

555

Ajaces primos allocutus-est, animis-incitatos etiam per-se:[TR4]

Ajaces, jam vobis hostes-propulsare cordi esto,

quales quidem antea eratis inter viros, vel etiam fortiores.

Jacet vir, qui primus insiliit in-murum Achivorum,

Sarpedon; sed o-si ipsum contumelia-afficere possimus ablatum,

560

armaque ab-humeris auferre, et aliquem sociorum

ab-eo nos propulsantium domare sævo ære.

Sic dixit: hi vero etiam per-se hostes arcere promti-erant.

Postquam autem utrinque firmarant phalangas,

Trojani et Lycii, et Myrmidones et Achivi,

565

concurrerunt super corpore mortuo pugnaturi,

horrendum clamantes; vehementer autem sonuerunt arma virorum.

Jupiter vero noctem perniciosam extendit-super aspera pugna,

ut dilecto de filio pugnæ perniciosus labor esset.

Moverunt autem priores Trojani agilibus-oculis-præditos Achivos.

570

Percussus enim erat nequaquam ignavissimus vir inter Myrmidones,

filius Agaclei magnanimi, divinus Epigeus,

qui in Budio bene-habitato imperabat

antea: sed tum, strenuum consobrinum quum-occidisset,

ad Peleum venit-supplex, et ad Thetin argenteis-pedibus;

575

hi autem cum Achille agmina perrumpente misere comitem

Ilium ad bonis-equis-fœcundam, ut cum-Trojanis pugnaret.

Hunc ibi manum-injicientem cadaveri feriit splendidus Hector

saxo in-capite: quod in-duas partes totum diffissum-est

in casside valida: isque pronus super cadavere

580

decidit, et ipsi mors circumfusa-est exitialis.

Patroclo autem dolor ortus-est de-interfecto socio:

rectaque-prorupit per primos-pugnatores, accipitri similis

veloci, qui fugatos-persequitur graculosque sturnosque:

sic recta in-Lycios, Patrocle equis-vecte,

585

ruisti et in-Trojanos; iratus vero eras corde de-socio.

Et percussit Sthenelaum, Ithæmonis dilectum filium,

in-cervice saxo, abrupitque ejus tendines.

Cessare autem retro primi-pugnatores et splendidus Hector.

Quantus autem jaculi jactus longi est,

590

quod quidem vir emiserit connixus, vel in certamine-ludi,

vel etiam in bello, hostes propter animam-perdentes:

tantum recesserunt Trojani; locoque-moverunt eos Achivi.

Glaucus autem primus, Lyciorum ductor clypeatorum,

conversus-est, interfecitque Bathyclem magnanimum,

595

Chalconis dilectum filium, qui in-Hellade domos habitans,

opibusque divitiisque excellebat inter-Myrmidones:

hunc quidem Glaucus in-pectore medio vulneravit hasta,

conversus repente, quando ipsum jam-tangebat insequens.

Fragoremque edidit cadens: magnus vero dolor cepit Achivos,

600

ut ceciderat strenuus vir; valde autem Trojani gavisi-sunt:

steteruntque circa ipsum progressi frequentes: nec-tamen Achivi

fortitudinis obliti-sunt, sed vires recta ferebant in-eos.

Tum autem Meriones Trojanorum interfecit virum armatum,

Laogonum, audacem filium Onetoris, qui Jovis sacerdos

605

Idæi erat, deique instar honorabatur a-populo:

hunc percussit sub mala et aure: confestim vero anima

abiit e membris, horrendæque illum tenebræ occuparunt.

Æneas autem in Merionen hastam æream misit;

sperabat enim se assecuturum sub-clypei-tegmine progredientem.

610

Sed ille quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam;

in-anterius enim declinavit, sed a-tergo hasta longa

solo infixa-est, supraque pars-posterior quassabatur

hastæ: hinc deinde remisit impetum fortis Mars.

[Cuspis vero Æneæ vibrata in terram

615

abiit; quippe incassum robusta e manu exsilierat.]

Æneas autem animo iratus-est, dixitque:

Merione, cito certe te, etiamsi saltator (agilis) sis,

hasta mea compescuisset in-perpetuum, si te percussissem.

Illum autem Meriones hasta-inclytus vicissim affatus est:

620

Ænea, arduum est te, etiamsi fortis sis,

omnium hominum exstinguere robur, quicunque te contra

venerit propulsaturus; mortalis vero certe et tu es.

Si et ego te percussero assecutus medium acuto ære,

statim, licet strenuus sis et manibus fretus,

625

gloriam mihi dederis, animam autem Plutoni equis-insigni.

Sic dixit: hunc autem objurgavit Menœtii fortis filius:

Merione, cur tu hæc, etiamsi strenuus es, concionaris?

O amice, neutiquam Trojani contumeliosis verbis

a-cadavere cedent, antequam aliquem terra tenebit:

630

in manibus enim finis pugnæ, verborum autem, in concilio.

Quare non oportet verba multiplicare, sed pugnare.

Sic fatus, hic quidem præibat, ille vero una sequebatur par-deo vir.

Horum autem, ut ligna-cædentium virorum fragor exoritur

montis in saltibus, longeque exauditur:

635

sic horum excitabatur strepitus a terra late-patente,

æreque, corioque, boumque-tergoribus scite-compactis,

percussorum ensibusque et hastis utrimque acutis.

Nec jam vel sollers vir Sarpedonem divinum

agnosset, quippe telis et sanguine, et pulveribus,

640

a vertice obvolutus-erat usque ad pedes imos.

Illi vero assidue circa mortuum versabantur, quum muscæ

in stabulo murmurant lacte-plenas ad mulctras,

tempore in verno, quando lac vasa rigat:

sic utique ii circa mortuum versabantur. Nec unquam Jupiter

645

vertebat ab aspera pugna oculos fulgentes,

sed in ipsos usque aspiciebat, et consultabat animo

multa admodum de cæde Patrocli, deliberans,

num jam et illum in aspera pugna

illic super parem-deo Sarpedonem splendidus Hector

650

ære cæderet, deque humeris arma auferret;

an adhuc etiam pluribus augeret laborem gravem.

Sic autem ei cogitanti visum-est satius esse,

ut strenuus famulus Pelidæ Achillis

retro Trojanosque et Hectorem ære armatum

655

repelleret ad urbem, multorumque animam eriperet.

Hectori autem primo imbellem animum immisit:

currumque is quum-conscendisset in-fugam vertit equos, hortatusque-est ceteros

Trojanos fugere: agnovit enim Jovis sacras lances.

Tunc ne fortes quidem Lycii mansere, sed fugati-sunt

660

omnes, ut regem viderunt vulneratum corde,

jacentem in cadaverum acervo: multi enim super ipsum

deciderant, quando certamen asperum intendebat Saturnius.

Illi vero ab humeris Sarpedonis arma abstulerunt,

ærea, coruscantia, quæ quidem cavas ad naves

665

dedit ferenda sociis Menœtii fortis filius.

Et tunc Apollinem allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

Eia, age nunc, dilecte Phœbe, atro sanguine purga,

profectus, e telorum acervo sublatum Sarpedonem, et ipsum deinde,

procul illinc auferens, lava fluminis fluentis,

670

ungeque ambrosia, et immortalibus vestibus induito;

deduc autem eum cum deductoribus velocibus qui-ferant,

Somno et Morti gemellis, qui quidem eum celeriter

ponent in Lyciæ latæ opulento populo.

Ibi ei exsequias-facient fratresque familiaresque,

675

tumuloque cippoque: hic enim honor est mortuorum.

Sic dixit; nec patri non-fuit-dicto-audiens Apollo.

Descendit autem ab Idæis montibus ad pugnam gravem:

statimque e telis coacervatis Sarpedonem divinum sublatum,

procul inde auferens, lavit fluminis fluentis,

680

unxitque ambrosia, et immortalibus vestibus induit;

deduxitque autem cum deductoribus velocibus qui-ferrent,

Somno et Morti gemellis; qui quidem eum celeriter

deposuerunt in Lyciæ latæ opulento populo.

Patroclus autem equos et Automedontem exhortatus,

685

Trojanos et Lycios insequebatur, et magnum accepit-malum:

demens: si tamen mandatum Pelidæ observasset,

certe effugisset fatum exitiale atræ mortis.

Sed semper Jovis validius consilium, quam hominum;

[qui et fortem virum in-fugam vertit, et aufert victoriam

690

facile, quum vel ipse excitaverit ad pugnandum:]

qui ei et tunc animum in pectoribus exstimulavit.

Tum quem primum, quem vero postremum interfecisti,

Patrocle, quando jam te dii ad-mortem vocarunt?

Adrestum quidem primum, et Autonoum, et Echeclum,

695

et Perimum Megaden, et Epistorem, et Melanippum;

ac deinde Elasum, et Mulium, atque Pylarten:

hos interfecit: sed ceteri in-fugam eundi memores-fuere quisque.

Tum altis-portis Trojam cepissent filii Achivorum,

Patrocli sub manibus, (præ aliis enim adversa hasta furebat),

700

nisi Apollo Phœbus bene-structa super turri

stetisset, illi exitialia cogitans, Trojanisque auxilians.

Ter quidem in cubitum scandebat muri excelsi

Patroclus, ter autem ipsum aspere-exceptum-deturbavit Apollo,

manibus immortalibus fulgentem clypeum feriens.

705

Sed, quando jam quarto irruebat, deo par,

minaciter increpitans verbis alatis eum allocutus-est:

Recede, nobilissime Patrocle! neque enim fatum

tua sub hasta urbem vastatum-iri Trojanorum magnanimorum,

nec sub Achille, qui-tamen te multo fortior est.

710

Sic dixit: Patroclus autem recessit longe retro,

iram devitans longe-jaculantis Apollinis.

Hector vero in Scæis portis tenebat solidis-ungulis equos:

ambigebat enim, utrum pugnaret in turbam iterum agens,

an copiis ad murum clamore-imperaret congregari.

715

Hæc quidem ei cogitanti astitit Phœbus Apollo,

viro quum-se-assimulasset juvenique fortique,

Asio, qui avunculus erat Hectoris equûm-domitoris,

frater-germanus Hecubæ, filiusque Dymantis,

qui Phrygiam habitabat fluenta ad Sangarii:

720

huic se ut-assimularat, eum allocutus-est Jovis filius Apollo:

Hector, cur a-pugna cessas? nec quicquam te hoc decet.

Utinam quanto deterior sum, tanto te fortior essem:

tum statim tuo-malo a-pugna recessisses.

Sed age, in-Patroclum impellito validis-ungulis equos,

725

si qua ipsum interficere possis, dederitque tibi gloriam Apollo.

Sic fatus, rursus quidem abiit deus per pugnam virorum.

Cebrionen vero jussit bellicosum splendidus Hector

equos ad prælium verberantem-agere: at Apollo

ingressus-est turbam profectus, et tumultum Argivis

730

immisit exitialem; Trojanisque et Hectori gloriam præbuit.

Hector autem ceteros quidem Danaos mittebat, nec occidebat;

sed ille in-Patroclum regebat validis ungulis equos.

Patroclus vero ex-altera-parte ab equis desiliit in-terram,

sinistra hastam tenens; alteraque arripuit saxum

735

candidum, asperum, quod ei manus complectebatur.

Misit vero connixus; nec longe aberat a-viro,

nec frustra-misit telum: percussit enim Hectoris aurigam

Cebrionen, nothum filium illustris Priami,

equorum habenas tenentem, in-frontem acuto lapide.

740

Ambo autem supercilia confregit lapis, neque ejus restitit

os: oculi autem humi ceciderunt in pulverem,

ipsius ante pedes: ille vero, urinatori similis,

decidit ab affabre-facta sella: liquitque ossa anima.

Illum autem aspere-deridens allocutus-es, Patrocle eques:[TR5]

745

Dii boni, profecto perquam agilis vir! ut facile saltat!

Sicubi sane et ponto in piscoso esset,

multos satiare-posset vir hic, ostrea quærens,

nave desiliens, et si tempestuosus pontus esset:

adeo nunc in campo e curru facile saltat.

750

Profecto et inter Trojanos saltatores sunt.

Sic locutus, Cebrionen heroem spoliaturus invasit,

impetum leonis habens, qui stabula vastans,

vulneratus-est ad pectus, suaque ipsum perdidit virtus:

sic in Cebrionen, Patrocle, insiliisti ardens.

755

Hector vero ex-altera-parte ab equis desiliit in-terram.

Hi-duo de Cebrione, tanquam leones, pugnabant;

qui montis in-verticibus de interemta cerva,

ambo esurientes, magnis animis pugnant:

sic de Cebrione duo artifices pugnæ,

760

Patroclusque Menœtiades et splendidus Hector,

cupiebant alter-alterius incidere corpus sævo ære.

Hector quidem illum capite postquam prehendit, non dimittebat:

Patroclus autem ex-altera-parte hunc tenebat pede: et jam ceteri

Trojani et Danai committebant acre prælium.

765

Ut vero Eurusque Notusque certant inter-se

montis in saltibus, profundam concussuri silvam,

fagumque, fraxinumque, corticosamque cornum,

quæ altera-alteri affligunt extensos-in-longum ramos

sono immenso, fragor autem exoritur fractarum arborum:

770

sic Trojani et Achivi in se-invicem insilientes

cædebant, sed neutri meminerant perniciosæ fugæ.

Multæ autem Cebrionen circa acutæ hastæ defixæ-sunt,

sagittæque alatæ a nervis salientes:

multa et saxa grandia clypeos contuderunt

775

pugnantium circa ipsum; is autem in vortice pulveris

jacebat magnus magno-spatio, oblitus aurigationis.

Quamdiu quidem Sol circa medium cœlum versabatur,

tamdiu valde utrosque tela attingebant, cadebatque populus.

Quum vero Sol transiret ad-occasum,

780

tum jam præter fatum Achivi superiores erant;

ac Cebrionen quidem e-telis coacervatis heroem extraxerunt,

Trojanorum e tumultu, et humeris arma deripuerunt.

Patroclus vero in-Trojanos infesto animo irruit:

ter quidem inde insiluit, veloci par Marti,

785

horrendum clamans: ter autem novenos viros interfecit.

Sed quum jam quartum impetum-faceret, deo par,

tum vero tibi, Patrocle, manifestus-imminebat vitæ-finis:

occurrebat enim tibi Phœbus in aspera pugna

terribilis. Hic quidem (Patroclus) illum euntem per turbam non vidit:

790

caligine enim multa tectus obvius-veniebat.

Stetit autem pone, percussitque tergum latosque humeros

Patroclo manu prona; vertigineque-correpti-sunt ei oculi.

Hujus vero a capite galeam dejecit Phœbus Apollo:

hæc autem voluta tinnitum dabat pedibus sub equorum,

795

oblonga galea; fœdatæque-sunt jubæ

sanguine et pulvere. Antea quidem fas non erat,

setis-equinis-comantem cassidem fœdari pulvere.

sed viri divini caput formosamque frontem

tuebatur, Achillis: tum vero Jupiter Hectori dedit

800

suo capite ferendam: prope vero ei erat exitium.

Tota autem ei in manibus fracta-est longæ-umbræ hasta,

gravis, magna, valida, ære munita; et ab humeris

clypeus cum loro humi cecidit talaris.

Solvit autem ei loricam rex, Jovis filius, Apollo.

805

Illi vero stupor animum occupavit, solutaque-sunt subtus splendida membra:

stetitque attonitus: pone autem tergum acuta hasta

humeros inter e-propinquo percussit Dardanus vir,

Panthoides Euphorbus, qui æqualium-cœtum superabat

hastæque aurigandique peritia, pedibusque velocibus:

810

etenim jam aliquando viros viginti deturbaverat de curribus,

quum-primum venit cum curru, discens præliari;

qui tibi primus immisit telum, Patrocle eques,

nec domuit te: is quidem retro recurrit; immixtusque-est turbæ,

e corpore abrepta hasta fraxinea; nec sustinuit

815

Patroclum, nudus licet hic esset, in pugna.

Patroclus autem dei plaga et hasta domitus,

retro sociorum in agmen recedebat, mortem evitans.

Hector vero, ut vidit Patroclum magnanimum

retro cedentem, vulneratum acuto ære,

820

prope eum venit per ordines, vulneravitque hasta

imum ad ile; penitus autem æs adegit.

Fragorem vero edidit cadens, magnoque affecit-dolore populum Achivorum.

Ut autem quum aprum indomitum leo urgebat pugna,

qui montis in-vertice magnis animis decertabant,

825

fonte de exiguo; volunt vero bibere ambo:

multum autem anhelantem aprum leo domuit vi:

sic multos occidenti Menœtii forti filio

Hector Priamides cominus hasta animum abstulit:

et super-eo glorians verba alata dixit:

830

Patrocle, certe credidisti urbem te vastaturum nostram,

Trojanasque mulieres, libero die erepto,

abducturum-esse in navibus dilectam in patriam terram:

demens! pro his enim Hectoris veloces equi

pedibus contendunt pugnatum: hasta vero ipse

835

inter-Trojanos bellicosos excello, qui ab-ipsis arceo

diem servitutis; te vero hic vultures comedent.

Ah infelix, nec tibi, fortis licet-sit, auxiliatus-est Achilles,

qui nimirum tibi admodum multis, remanens, mandavit proficiscenti:

Ne mihi ante revertere, Patrocle equis-vecte,

840

naves ad cavas, quam Hectoris homicidæ

sanguinolentam tunicam circa pectora discideris.

Sic fere te allocutus-est, tuoque animo vecordis persuasit.

Illum vero languens allocutus-es, Patrocle eques:

jam nunc, Hector, magnis-verbis gloriator: tibi enim dedit

845

victoriam Jupiter Saturnius, et Apollo, qui me domuerunt

facile: ipsi enim ab humeris arma detraxerunt.

Tales vero etiamsi mihi viginti occurrissent,

omnes hic periissent, mea sub hasta domiti.

At me fatum perniciosum et Latonæ interfecit filius,

850

eque-viris Euphorbus: tu vero me tertius interfectum-spolias.

Aliud autem tibi dicam, tu vero in animo reconde tuo:

haud sane ne-tu-quidem ipse diu vives, sed tibi jam

prope instat mors et fatum violentum,

manibus domando Achillis eximii Æacidæ.

855

Sic illum quidem locutum finis mortis obtexit;

anima autem e membris volans ad Orcum descendit,

suam sortem lugens, relicta amplitudine et juventa.

Hunc et mortuum allocutus-est splendidus Hector:

Patrocle, quid mihi vaticinaris grave exitium?

860

quis vero scit, an Achilles, Thetidis filius comas-pulcras-habentis,

prior mea sub hasta percussus animam perdiderit?

Sic igitur locutus hastam æream e vulnere

traxit, pede insistens: illum vero supinum repulit ab hasta.

Statim autem cum hasta in Automedontem ibat,

865

parem-deo famulum pedibus-velocis Æacidæ:

cupiebat enim eum ferire: hunc vero extulere veloces equi

immortales, quos Peleo dii dederant, splendida dona.