antequam quid mali passus-fueris: factum vero et stultus agnovit.[TR1]

Sic dixit; illi vero non persuasit; sed vicissim is affatus-est:

nunc ergo jam, Menelae Jovis-alumne, omnino ultionem-dabis

35

fratri meo, quem occidisti; et de quo jactans prædicas;

viduasti autem uxorem in recessu thalami recentis,

infandumque parentibus fletum et mœrorem effecisti.

Certe ipsis miseris fletus finis fierem,

si ego caputque tuum et arma reportans

40

Pantho in manus dedero et Phrontidi divinæ.

Sed non amplius diu intentatus labor erit,

nec certaminis-expers, vel de-virtute vel de-fuga.

Sic fatus, feriit illum in clypeum undique æqualem,

nec perrupit æs; recurvata-est autem ei cuspis

45

scuto in valido. Sed alter impetum-fecit ære

Atrides Menelaus, precatus Jovem patrem;

retro autem cedentis gulam imam

feriit, et ipse hastam nisu-impressit, robusta manu fretus:

e-regione autem mollem per cervicem abiit cuspis.

50

Fragoremque edidit cadens, sonueruntque arma super ipso.

Sanguine ei rigabantur comæ, Gratiis (earum comis) similes,

cincinnique, qui auroque et argento constricti-erant.

Qualem vero nutrit plantam vir late-frondentem olivæ

loco in solitario, ubi abunde scaturit aqua,

55

pulcram, germinantem; hanc autem flatus motant

variorum ventorum, et illa pullulat flore albo:

ingruens vero repente ventus cum turbine multo,

fossaque eam evertit, et extendit super terram:

talem Panthi filium præstantem hastæ-peritia Euphorbum

60

Atrides Menelaus, postquam interfecerat, armis spoliabat.

Ut vero quando quis leo in montibus-nutritus, robore fretus,

pascentis armenti bovem rapuerit, quæ optima:

hujus autem cervicem diffregit, correptam validis dentibus,

primum, deinde vero sanguinemque et viscera omnia haurit

65

dilanians: circumque hunc canesque virique pastores

crebro admodum clamant e-longinquo, neque audent

contra ire; valde enim eos pallidus timor occupat:

sic horum nemini animus in pectoribus audebat

contra ire Menelao gloria-sublimi.

70

Tunc facile abstulisset inclyta arma Panthoidæ

Atrides, nisi ipsi invidisset Phœbus Apollo,

qui in-eum Hectorem incitavit, veloci parem Marti,

viro se-quum-assimulasset, Ciconum ductori Mentæ,

et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est:

75

Hector, nunc tu quidem sic curris, quæ-non-assequeris persequens,

equos Æacidæ bellicosi: illi vero difficiles

viris quidem mortalibus domitu, et equitatu,

alii saltem atque Achilli, quem immortalis peperit mater.

Interim autem tibi Menelaus Mavortius, Atrei filius,

80

Patroclum protegens, Trojanorum[TR2] fortissimum occidit,

Panthoiden Euphorbum, exemitque ei impetuosum robur.

Sic fatus, rursum abiit deus per pugnam virorum:

Hectori vero gravis dolor circumtexit præcordia circumfuso-nigra sanguine.

Dispexit autem inde per ordines; statimque agnovit

85

hunc quidem auferentem inclyta arma, illum vero in terra

jacentem: fluebatque sanguis per inflictum vulnus.

Ivit autem per primos-pugnatores, armatus curosco ære,

acutum clamans, flammæ similis Vulcani

intextinguibili: nec filium latuit Atrei acutum vociferans:

90

ingemiscens vero is dixit ad suum magnum animum:

Hei mihi: si quidem dereliquero arma pulcra,

Patroclumque, qui jacet hic meum propter honorem,

vereor, ne-quis mihi Danaorum succenseat, qui viderit.

Si autem cum-Hectore solus et Trojanis pugnem

95

verecundans, metuo ne-qua me circumveniant unum multi:

Trojanos vero huc omnes ducit galeam-motans Hector.

Sed cur mihi hæc meus secum-disserit animus?

Quandocunque homo velit contra deum (dei nutum) cum-viro pugnare,

quem deus honorat, statim in-eum magna clades devolvitur.

100

Ideo mihi nemo Danaorum succensebit, qui viderit

Hectori me cedentem, quoniam ex (auctore) deo pugnat.

Sicubi vero Ajacem bello strenuum audire-potuero,

ambo iterum invadentes reminisceremur pugnæ,

etiam adversus deum, si quo-modo eriperemus mortuum

105

in-gratiam Pelidæ Achillis: inter-mala sane melius esset.

Dum si hæc versabat in mente et in animo,

interea Trojanorum ordines advenere; præibat autem Hector.

Atque hic retro cessit, reliquitque mortuum

subinde-se-convertens; ut leo bene-barbatus,

110

quem canesque et viri a stabulo abigunt

contis et clamore: ejus autem in præcordiis forte cor

cohorrescit, invitusque abit a caula:

sic a Patroclo discessit flavus Menelaus.

Constitit vero conversus, ut venit ad-agmen sociorum,

115

circumspiciens Ajacem magnum, Telamonium filium.

Hunc autem valde celeriter advertit pugnæ ad lævam totius,

confirmantem socios, et concitantem ad-pugnam;

divinitus enim iis terrorem immiserat Phœbus Apollo.

Profectusque-est currens, statimque astans verbum dixit:

120

Ajax, huc, amice, de-Patrocle mortuo pugnaturi

festinemus, si cadaver saltem Achilli referre-possimus

nudum: sed ejus arma habet galeam-motans Hector.

Sic dixit: Ajaci vero bellicoso animum commovit.

Ivit autem per primos-pugnatores, simulque flavus Menelaus.

125

Hector quidem Patroclum, quum inclytis armis exuisset,

trahebat, ut ab humeris caput abscinderet acuto ære,

et cadaver Trojanis raptatum canibus daret.

Ajax vero prope venit, gestans scutum, tanquam turrim;

Hector autem retro in turbam abiens recedebat sociorum;

130

in currumque insiliit; deditque ille arma pulcra Patrocli

Trojanis ferenda ad urbem, magna gloria ut-essent ipsi.

Ajax vero Menœtiadæ scutum latum obtendens

constitit, tanquam leo circumeundo defensans suos natos:

cui catulos ducenti occurrerint in silva

135

viri venatores; hic autem præ-robore truces-oculos-volvit,

totumque supercilium deorsum trahit, oculos tegens:

sic Ajax Patroclum heroem circumiens-protegebat.

Atrides autem ex-altera-parte, Marti-carus Menelaus,

stetit, magnum luctum in pectoribus augens.

140

Glaucus vero, Hippolochi filius, Lyciorum ductor virorum,

Hectorem torve intuitus gravi objurgavit sermone:

Hector, specie insignis, bellica-virtute jam multum eges:

certe te sic sine causa fama bona tenet, fugax quum-sis.

Considera nunc, quomodo civitatem et urbem servare possis

145

solus cum viris, qui in-Ilio nati-sunt:

non enim quisquam Lyciorum quidem pugnaturus cum-Danais

ibit pro urbe: quoniam nulla utique gratia fuit

pugnare hostibus cum viris indesinenter usque.

Quomodo tu deteriorem virum servaveris in turba,

150

improbe, quum Sarpedonem, simul hospitem et socium,

reliquisses Argivis capturam et prædam fieri?

qui quidem magno commodo fuit urbique et ipsi tibi,

vivus quum-esset: nunc vero non ab-eo arcere canes sustinuisti.

Itaque nunc si quis mihi Lyciorum obsequetur virorum,

155

domum iverint. Trojæ vero manifesta-aderit gravis pernicies.[TR3]

Si enim nunc Trojanis vis animosa inesset,

intrepida, qualis viros subit, qui de patria

adversus-hostes viros laborem et certamen suscipiunt,

statim Patroclum traheremus in Ilium.

160

Si vero hic ad urbem magnam Priami regis

perferretur mortuus, et ipsum traxissemus e-pugna,

ilico certe Argivi Sarpedonis arma pulcra

hoc pretio-redderent, et ipsum duceremus in Ilium.

Talis enim famulus interfectus-est viri, qui longe fortissimus

165

Argivorum apud naves, et cominus-pugnantes famuli.

Sed tu contra Ajacem magnanimum non sustinuisti

stare, oculos intuitus hostium in pugna,

neque ex-adverso pugnare: quippe te fortior est.

Hunc autem torve intuitus allocutus-est galeam-motans Hector:

170

Glauce, quid vero tu, talis quum-sis superbe, locutus-es?

Dii-boni, certe putabam te mente superare ceteros,

eos, quotquot Lyciam glebosam habitant:

nunc vero tuam reprehendo plane mentem, quod-tale dixisti;

qui me ais Ajacem ingentem non sustinuisse.

175

Nequaquam ego horrui pugnam, nec strepitum equorum:

sed semper Jovis validius consilium est ægidem-tenentis,

qui et fortem virum in-fugam-vertit, et aufert victoriam

facile: alias autem ipse excitat ad-pugnam.

Sed age huc adsis, amice, prope me sta, et aspice opus:

180

utrum tota-die ignavus ero, ut dicis,

an aliquem etiam Danaorum, fortitudine licet promtissimum,

reprimam a-defensione Patrocli mortui.

Sic locutus, Trojanos hortabatur, altum clamans:

Trojani, et Lycii, et Dardani cominus-pugnantes,

185

viri estote, amici, memoresque impetuosæ fortitudinis:

dum ego Achillis eximii arma induam,

pulcra, quibus Patrocli vim spoliavi, ipso interfecto.

Sic igitur locutus abiit galeam-motans Hector

ardenti e prælio: currens autem assecutus-est socios

190

cito admodum, necdum longo-intervallo, pedibus velocibus insecutus,

qui ad urbem portabant inclyta arma Pelidæ.

Stans vero seorsum a-prælio lacrimoso, arma mutabat:

nempe sua dedit, ferenda ad Ilium sacrum,

Trojanis bellicosis: ipse vero immortalia arma induebat

195

Pelidæ Achillis, quæ ei (ejus) dii cœlites

patri caro dederant: hic autem suo filio præbuit

jam-senex: sed non filius in armis patris consenescebat.

Illum vero ut seorsum vidit nubes-cogens Jupiter

armis Pelidæ se-armantem divini,

200

quassans caput, ad suum locutus-est animum:

Ah miser, haudquaquam tibi mors in-animo est,

quæ jam te prope est: tu vero immortalia arma induis

viri fortissimi, quem tremunt et alii.

Hujus jam socium interfecisti mitemque fortemque:

205

arma autem non secundum fas (contumeliose) a capiteque et humeris

abstulisti; verumtamen tibi nunc saltem magnam victoriam dabo,

ejus compensationem, quod a-te haudquaquam, e-pugna reverso,

excipiet Andromache inclyta arma Pelidæ.

Dixit, et nigris superciliis annuit Saturnius:

210

Hectori autem apta-erant arma ad corpus; subiit vero eum Mars

horrendus, bellicus: impletaque-sunt ei membra intus

vigore et robore: ad inclytos autem socios

ivit magno clamore: similisque Achilli videbatur eis omnibus,

armis resplendens magnanimi Pelidæ.

215

Hortabatur autem unumquemque obiens verbis,

Mesthlenque, Glaucumque, Medontemque Thersilochumque,

Asteropæumque, Disenoremque, Hippothoumque,

Phrocynque, Chromiumque et Ennomum augurem:

hos ille incitans, verbis alatis allocutus-est:

220

Audite, innumeræ copiæ circumhabitantium sociorum;

non enim ego multitudinem quærens, neque egens ea,

huc e vestris urbibus excivi quemque;

sed ut mihi Trojanorum uxores et infantes liberos

promtis-animis defenderetis bellicosis ab Achivis:

225

hæc in-animo-habens, donis exigendis exhaurio et commeatu

populos, vestrumque cujusque animum recreo.

Quare aliquis (quisque) nunc recta in hostem conversus, aut pereat,

aut salvus-sit: hoc enim belli commercium.

Quicunque vero Patroclum, mortuum licet, tamen

230

Trojanos ad equûm-domitores pertraxerit, cesseritque ei Ajax,

dimidium illi exuviarum tribuam, dimidium vero ipse

habebo ego; tantaque ipsi gloria erit, quanta vel mihi.

Sic dixit: illi vero recta in-Danaos magna-mole ferebantur,

hastis elevatis; admodum autem ipsis sperabat animus

235

mortuum ab Ajace abstrahere Telamonio:

stulti; certe multis super ipso animam abstulit.

Et tunc Ajax allocutus-est pugna strenuum Menelaum:

O amice, o Menelae Jovis-alumne, haud-jam nos

spero ipsos quidem redituros e bello.

240

Haudquaquam tantum de-cadavere timeo Patrocli,

qui mox Trojanorum saturabit canes atque alites,

quantum meo capiti metuo, ne-quid gravius patiatur,

et tuo: quippe prælii nubes omnia circumtegit,

Hector; nobis vero manifestus-apparet gravis interitus.

245

Sed age, fortissimos Danaorum voca, si quis audierit.

Sic dixit: nec non-obsecutus-est pugna strenuus Menelaus;

vociferatus-est autem alta-voce, Danais ut-exaudiretur:

O amici, Argivorum ductores ac principes,

qui juxta Atridas, Agamemnonem et Menelaum,

250

publice-præbita vina bibunt, et imperant singuli

copiis: a Jove autem honor et gloria sequitur.

Difficile vero mihi est dispicerer unumquemque

ducum: tantum enim certamen pugnæ exarsit.

Sed aliquis (quisque) ipse prodeat, indignereturque in animo,

255

Patroclum Trojanis canibus ludibrium fieri.

Sic dixit: confestim autem exaudiit Oïlei filius velox Ajax;

primusque obvius prodiit, currens per prælium.

Post hunc vero Idomeneus et armiger Idomenei,

Meriones, par Marti homicidæ.

260

Ceterorum vero quisnam sua mente nomina diceret,

quotquot jam postea pugnam instaurarunt Achivorum?

Trojani vero priores-impetum-fecere conferti; præibat autem Hector.

Ut vero quum in ostiis a-Jove-fluentis fluvii

fremit ingens fluctus adversus ejus fluentum, circùmque extrema

265

litora clamant, eructato mari extra:

tanto utique Trojani clamore ibant. Sed Achivi

stabant circum Menœtiaden, unum animum habentes,

septi scutis æratis. Sed illorum

splendidis galeis Saturnius caliginem multam

270

circumfudit: quippe nec Menœtiaden oderat vel antea,

dum, vivus, famulus erat Æacidæ:

odit autem illum hostium canibus prædam fieri

Trojanis: ideo etiam eum ut-defenderent excitavit socios.

Moverunt autem loco priores Trojani agilibus-oculis Achivos:

275

mortuo vero derelicto, hi trepidi-fugerunt, neminem tamen eorum

Trojani magnanimi interfecere hastis, cupientes licet;

sed corpus ad-se-trahebant: non-diu vero ab-illo Achivi

erant abfuturi: admodum enim illos celeriter convertit

Ajax, qui superabat quidem forma, superabat et factis

280

ceteros Danaos, post eximium Peliden.

Recta autem perrupit primos-pugnatores, sui similis vi

apro, qui in montibus canes florentesque juvenes

facilie dissipat, se-subito-impetu-convertens per fruticeta

sic filius Telamonis præclari, splendidus Ajax,

285

facile aggressus Trojanorum dissipavit phalangas,

qui Patroclum circumdederant, sperabantque maxime

urbem ad suum trahere, et gloriam reportare.

Nempe illum (Patroclum) Lethi Pelasgi splendidus filius,

Hippothous, pede trahebat per acrem pugnam,

290

ligatum loro ad malleolum circa tendines,

Hectori et Trojanis gratificans: repente autem ipsi

venit malum, quod ab-eo nemo arcuit cupientium licet.

Illum filius Telamonis, impetu-facto per turbam,

percussit cominus, galeam per æneis-munitam-malis:

295

scissa-est autem equinis-setis-densa galea circa hastæ cuspidem,

percussa hastaque magna et manu robusta:

cerebrum vero propter conum prosiliebat e vulnere,

cruentum; ipsius autem ibidem solutum-est robur, e manibusque

Patrocli pedem magnanimi remisit in-terram,

300

ut-jaceret: prope autem ipsum cecidit cernuus super mortuum,

longe a Larissa glebosa; nec parentibus

nutritia caris reddidit, brevisque ei ætas

fuit, sub Ajacis magnanimi hasta domito.

Hector vero in-Ajacem jaculatus-est hasta fulgenti;

305

sed is quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam,

paullulum: ille autem Schedium, magnanimi Iphiti filium,

Phocensium longe fortissimum, qui in inclyto Panopeo

domos habitabat, multis viris imperans:

hunc percussit sub jugulum medium; penitus autem extrema

310

cuspis ærea prope summum humerum emersit.

Fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso.

Ajax autem Phorcyn bellicosum, Phænopis filium,

Hippothoum defendentem, medium ad ventrem percussit:

rupitque loricæ cavitatem, et intestina æs penetrans

315

hausit; ipse vero in pulverem lapsus, prehendit terram palma.

Cessere autem retro primique-pugnatores et splendidus Hector:

Argivi vero altum clamarunt, traxeruntque mortuos,

Phorcynque, Hippothoumque: solvebantque arma ab humeris.

Tunc rursus Trojani Marti-caris acti ab Achivis

320

in-Ilium ascendissent, præ-ignavia domiti;

Argivi autem gloriam retulissent, etiam præter Jovis fatum,

fortitudine et robore proprio: verum ipse Apollo

Æneam instigavit, corpore Periphanti similis,

præconi Epytidæ, qui ejus apud patrem senem

325

præconem-agens consenuerat, benevola mente consilia sciens:

huic se-quum assimulasset, ipsum allocutus-est Jovis filius Apollo:

Ænea, quo-pacto etiam invito deo servetis

Ilium excelsam? ut jam fecisse vidi viros alios

fortitudineque roboreque confisos, virtuteque,

330

copiisque suis, etiam perexiguum populum habentes.

Nobis vero Jupiter quidem potius cupit, quam Danais,

victoriam: sed ipsi fugitis territi admodum, nec pugnatis.

Sic dixit: Æneas autem longe-jaculantem Apollinem

agnovit, coram intuitus: valdeque Hectorem allocutus est clamans:

335

Hectorque et ceteri Troum-ductores ac sociorum,

dedecus quidem nunc hoc est, nos bellicosis actos ab Achivis

in-Ilium ascendere, præ-ignavia domitos.

Verum enim adhuc aliquis-ait deorum mihi prope astans,

Jovem, summum consiliarium, in-pugna auxiliatorem esse.

340

Ideo recta in-Danaos eamus, neque illi certe quieti

Patroclum navibus admoverint mortuum.

Sic dixit: et multo primis-pugnatoribus præsiliens, stetit.

Illi vero conversi-sunt, et adversi steterunt Achivis.

Tum vero Æneas Leocritum vulneravit hasta,

345

filium Arisbantis, Lycomedis fortem socium.

Hunc autem lapsum miseratus-est Marti-carus Lycomedes;

stetitque admodum prope accedens, et jaculatus-est hasta fulgenti,

et percussit Hippasiden Apisaonem, pastorem virorum,

in-jecur subter præcordia; statimque ei genua solvit:

350

is quidem e Pæonia glebosa venerat,

et post Asteropæum fortissime-se-gerebat in-pugna.

Hunc autem lapsum miseratus-est Mavortius Asteropæus,

rectaque prorupit et hic, promtus cum-Danais pugnare:

sed nequaquam etiam poterat; scutis enim obsepti-erant undique

355

qui-stabant circa Patroclum, et hastas prætendebant.

Ajax enim valde omnes obibat, multis adhortans;

nec quemquam retro a-mortuo cedere sinebat,

nec quemquam procurrere ad-pugnandum Achivos ante alios:

sed potius ipsum circumeuntes-defendere, cominusque pugnare jussit.

360

Sic Ajax præcipiebat ingens: sanguine autem terra

rigabatur purpureo; illi vero alii-super-alios cadebant

mortui, simul Trojanorum et animosorum sociorum,

et Danaorum: neque enim vel hi sine-sanguine pugnabant;

pauciores tamen multo peribant: meminerant enim usque

365

a-se-mutuo per turbam arcere cædem gravem.

Sic hi quidem pugnabant instar ignis; nec dixisses

nec solem salvum esse, neque lunam.

Caligine enim obtinebantur in prælio, quotquot fortissimi

stabant circa Menœtiaden mortuum.

370

At ceteri Trojanique et bene-ocreati Achivi,

liberi pugnabant sub ære-sereno: expansusque-erat splendor

solis acer, nubesque non exsurgebat a-toto

campo, nec a-montibus: interquiescentes autem pugnabant,

sua-invicem evitantes tela luctuosa,

375

longe distantes. Hi vero in medio qui erant, dolores patiebantur

caligine et pugna; affligebanturque sævo ære,

quotquot fortissimi erant. Duo vero nondum viri audierant,

viri gloriosi, Thrasymedes Antilochusque,

de-Patroclo mortuo eximio; sed adhuc putabant eum

380

vivum in primo tumultu cum-Trojanis pugnare.

Hi autem intuentes cædem et trepidam-fugam sociorum,

seorsum pugnabant, quoniam sic jusserat Nestor,

hortatibus-propellens ad-pugnam nigris a navibus.

His vero per-totum-diem contentionis magnum certamen ortum-erat

385

gravis: defatigatione autem et sudore indesinenter usque

genuaque, tibiæque, pedesque subtus cujusque,

manusque, oculique, fœdabantur pugnantium,

circa strenuum famulum pedibus-velocis Æacidæ.

Ut vero quum vir tauri bovis magni pellem

390

famulis dederit distendendam, ebriam pinguedine;

acceptam autem hi seorsum-dispositi extendunt

in-orbem, statimque humor exiit, subitque adeps,

multis trahentibus; tenditur autem tota undique:

sic hi huc et illuc cadaver parvo in spatio

395

trahebant utrique: admodum enim ipsis sperabat animus,

Trojanis quidem, se id tracturos ad Ilium; at Achivis,

naves ad cavas: de ipso autem tumultus ortus-erat

atrox; nec Mars copiarum-concitator, nec Minerva

hunc conspicata vituperasset, ne si multum quidem ipsam ira cepisset.

400

Talem Jupiter super Patroclo virorumque et equorum

die illo intendit exitialem laborem. Necdum aliquâ

sciebat Patroclum mortuum esse divinus Achilles.

Longe enim seorsum a-navibus pugnabant velocibus,

muro sub Trojanorum: quare illum nunquam existimabat animo

405

mortuum-esse; sed vivum, ubi-accessisset ad-portas,

reversurum: nam neque hoc credebat omnino,

eversurum eum urbem sine se, sed neque secum.

Sæpe enim hoc ex-matre didicerat, seorsum audiens,

quæ ei referebat Jovis magni sententiam:

410

verum tunc non ei dixerat malum tantum, quantum acciderat,

mater, quod quidem ei multo carissimus periisset socius.

Illi vero assidue circa mortuum acutas hastas tenentes,

indesinenter concurrebant, et invicem-se interficiebant:

sic autem aliquis dicebat Achivorum ære-loricatorum:

415

O amici, non sane nobis honestum est redire

naves ad cavas; sed hic terra nigra

omnibus dehiscat: hoc nobis continuo multo satius esset,

quam si hunc Trojanis permittamus equûm-domitoribus

urbem ad suam ut-trahant, et gloriam referant.

420

Sic autem rursus aliquis Trojanorum magnanimorum dicebat:

o amici, etiam si fatale sit juxta virum hunc domari

omnes simul, nunquam aliquis recedat a-pugna.

Sic igitur aliquis dicebat, animosque excitabat socii.

Sic hi quidem pugnabant: ferreus autem strepidus

425

æreum ad-cœlum ibat per ætherem infructuosum.

Equi autem Æacidæ, a-pugna seorsum stantes,

flebant, ut-primum senserunt aurigam

in pulvere prostratum ab Hectoris homicida.

Certe vero Automedon, Dioris fortis filius,

430

sæpe et scutica celeri eos urgebat verberans,

sæpe et blandis verbis alloquebatur, sæpe et minis:

illi vero neque retro ad naves, latum versus Hellespontum,

volebant ire, neque in pugnam ad Achivos:

sed veluti cippus manet firmiter, qui super tumulo

435

viri stat mortui, vel mulieris:

sic manebant immote perpulcrum currum tenentes,

solo admotis capitibus: lacrimæ autem illis

calidæ de palpebris in-terram fluebant plorantibus,

aurigæ desiderio: floridaque fœdabatur juba,

440

orbe excidens juxta jugum utrimque.

Plorantes autem illos conspicatus, miseratus-est Saturnius,

movensque caput, ad suum dixit animum:

Ah miseri, cur vos dedimus Peleo regi

mortali? vos vero estis senii-expertes, immortalesque.

445

An ut ærumnosos inter homines dolores haberetis?

non enim quicquam alicubi est calamitosius homine

omnium, quæquæ super terram spirantque et moventur.

At non sane vobis certe et curribus artificiose-factis

Hector Priamides vehetur: haud enim permittam.

450

Annon satis, quod et arma habet, et in-iis-gloriatur sic?

Vobis autem in genua mittam robur, et in animum,

ut et Automedontem salvum-evehatis e pugna

naves ad cavas: adhuc enim istis gloriam præbebo,

ut-cædant, usque-dum ad-naves bonis-transtris pervenerint,

455

occideritque sol, et tenebræ sacræ supervenerint.

Sic locutus, equis inspiravit robur validum.

Hi autem, a jubis pulvere in-solum excusso,

velociter ferebant citum currum inter Trojanos et Achivos;

iisque vectus Automedon pugnabat, dolens licet de-socio,

460

curru in istos ruens, tanquam vultur in anseres:

facile enim refugiebat e Trojanorum tumultu,

facile et irruebat confertam per turbam, persequens.

Sed non occidebat viros, quando impetum-sumebat persequendi:

haudquaquam enim licuit, solum stantem sacra in sella,

465

hasta impetum-facere, et inhibere veloces equos.

Tandem vero illum socius vir vidit oculis

Alcimedon, filius Laercei Æmonidæ:

stetit autem post currum, et Automedontem allocutus-est:

Automedon, quisnam tibi deorum inutile consilium

470

pectoribus indidit, et abstulit mentem sanam?

quod-ita in Trojanos pugnas prima in turba

solus; at tibi socius occisus-est; arma autem Hector

ipse gerens humeris exsultat Æacidæ.

Illum vero Automedon allocutus-est, Dioris filius:

475

Alcimedon, quisnam tibi Achivorum alius similis,

equorum immortalium cui-in-manu-sit castigatioque et impetus,

nisi Patroclus, diis artifex par,

dum viveret? nunc autem mors eum et fatum assecutum-est;

verum tu scuticam et habenas splendidas

480

accipe, ego autem curru descendam, ut pugnem.

Sic dixit: Alcimedon autem celerem-prælio currum conscendens,

raptim scuticam et habenas cepit manibus:

Automedon vero desiliit. Vidit autem splendidus Hector,

statimque Æneam allocutus-est, prope stantem:

485

Ænea, Trojanorum princeps ære-loricatorum,

equos hos animadverti pedibus-velocis Æacidæ

in pugnam progressos, cum aurigis imbellibus:

ideo speraverim me capturum, si modo-tu animo

tuo velis: quum non, irruentes in-nos,

490

substinuerint contra stantes pugnare Marte.

Sic dixit: nec non-obsecutus-est fortis filius Anchisæ.

Hi vero recta ibant, tergoribus-boum tecti humeros,

aridis, solidis: multiplex vero superinductum-erat æs.

Cum his autem Chromiusque et Aretus divinæ-formæ

495

ibant ambo: admodum vero iis sperabat animus

ipsosque interficere, abigereque arduos-cervicibus equos:

stulti, nec jam erant sine-sanguine quidem reversuri

retro ab Automedonte. Hic autem, precatus Jovem patrem,

fortitudine et robore repletus-est præcordia circumfusa nigro-sanguine;

500

statimque Alcimedontem affatus-est, fidum socium:

Alcimedon, ne jam a-me longe tene equos,

sed proxime inspirantes tergo meo. Haud enim ego

Hectorem Priamiden a-robore temperaturum puto,

antequam Achillis pulcre-jubatos conscenderit equos,

505

nobis interfectis, fugaritque ordines virorum

Argivorum; vel ipse inter primos captus-fuerit.

Sic fatus, Ajaces-duos vocavit, et Menelaum:

Ajaces, Argivorum ductores, et Menelae,

jam mortui quidem curam-committite iis, qui fortissimi,

510

ut-eum circumeuntes-defendant, et propulsent ordines virorum:

a-nobis vero vivis propulsate crudelem diem:

hac enim ingruunt pugnam per lacrimosam

Hector, Æneasque, qui Trojanorum sunt fortissimi.

Sed hæc quidem deorum in genibus posita-sunt.

515

Jaculabor enim et ego: hæc vero Jovi omnia curæ-erunt.

Dixit, et vibratam emisit longæ-umbræ hastam,

et intorsit Areti in clypeum undique æqualem:

is vero non hastam inhibuit, penitus autem transiit æs,

imumque in ventrem per balteum trajecit.

520

Ut vero quum acutam tenens securim juvenis vir,

ictu-incusso pone cornua bovis agrestis,

nervum perscindit totum, hic autem saltu-dato cadit:

sic utique ille saltu-dato cecidit supinus: ei autem hasta

in-visceribus perquam acuta vibrando solvit membra.

525

Hector vero in-Automedontem jaculatus-est hasta fulgenti:

sed is quidem ex-adverso conspicatus evitavit æream hastam:

in-anteriorem enim partem declinavit: sed a-tergo hasta longa

solo infixa-est, supraque pars-posterior quassabatur

hastæ: tunc inde remisit impetum validus Mars (hasta bellica).

530

Et certe tunc ensibus cominus concurrissent,

si non ipsos Ajaces diremissent ardentes,

qui adveniebant per turbam, socio vocante.

Hos veriti cesserunt rursus retro

Hector, Æneasque et Chromius divina-forma:

535

Aretum vero ibidem dereliquerunt, laceratum corde,

jacentem; Automedon autem, veloci par Marti,

armisque eum spoliavit, et gloriams verbum dixit:

Profecto jam paullulum saltem de-Menœtiade mortuo

cor dolore levavi, deteriorem licet interfecerim.

540

Sic fatus, in curru sumtas exuvias cruentas

posuit; ipseque inscendebat, pedibus et manibus superne

sanguinolentus, tanquam quis leo taurum depastus.

Rursus autem super Patroclo intendebatur aspera pugna,

gravis, lacrimosa: excitabat vero certamen Minerva,

545

e-cœlo delapsa: miserat enim eam late-sonans Jupiter,

ut-concitaret Danaos: jam enim animus conversus-erat ejus.

Sicut purpuream irin mortalibus extendit

Jupiter cœlitus, signum ut-sit vel pugnæ,

vel etiam tempestatis male-frigidæ: quæ ab operibus

550

homines cessare-facit super terram, pecudesque contristat:

sic hæc, purpurea-nube quum-contexisset se ipsam,

ingressa-est Achivorum gentem, excitabatque virum quemque.

Primum vero Atrei filium incitans allocuta-est,

fortem Menelaum; (hic enim eam prope erat),

555

quum-se-assimulasset Phœnici corpore et indefessa voce:

Tibi certe jam, Menelae, pudor et opprobrium

erit, si Achillis illustris fidum socium

muro sub Trojanorum veloces canes discerpserint.

Sed inhæreas strenue, adhortareque populum omnem.

560

Hanc autem vicissim affatus-est pugna strenuus Menelaus:

Phœnix, pater, senex olim-nate, utinam Minerva

daret robur mihi, telorumque averteret impetum:

ita equidem vellem adesse et auxilium-ferre

Patroclo: graviter enim mihi mortuus corripuit animum.

565

Sed Hector ignis horrendam habet vim, nec cessat

ære cædens: ei enim Jupiter gloriam præbet.

Sic dixit: gavisa-est autem dea oculis-cæsiis Minerva,

quod se prorsus-primam deorum implorarit omnium.

Ac vim humeris et genibus indidit,

570

et ei muscæ audaciam pectoribus immisit,

quæ, licet abacta maxime a-corpore humano,

instat mordere, dulcisque illi sanguis hominis est:

tali eum audacia replevit præcordia circùm-nigra.

Stetit autem super Patroclo, et jaculatus-est hasta fulgenti.

575

Erat autem in Trojanis Podes, filius Eetionis,

divesque, fortisque: maxime vero eum honorabat Hector

inter-populares, quia ipsi sodalis erat carus conviva:

hunc ad balteum percussit flavus Menelaus,

ruentem in-fugam: penitusque æs transegit:

580

fragorem vero is edidit cadens. At Atrides Menelaus

mortuum a Trojanis subtrahebat ad agmen sociorum.

Hectorem autem prope stans excitabat Apollo,

Phænopi Asiadæ similis, qui illi omnium

hospitum carissimus erat, in-Abydo ædes habitans:

585

[huic sese assimilans ipsum affatus-est sagittans Apollo:]

Hector, quisnam te amplius Achivorum formidarit?

ut jam Menelaum territus-fugis, qui tamen antehac erat

mollis bellator; nunc vero abit solus sublatum-auferens

mortuum e Trojanis: tuum autem interfecit fidum socium,

590

strenuum inter primos-pugnatores, Poden, filium Eetionis.

Sic dixit: illum vero doloris nubes obtexit nigra:

processit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære.

Ac tum Saturnius sumsit ægidem fimbriatam,

splendentem, Idamque nubibus cooperuit;

595

et quum-fulgurasset, pervalide tonuit; eamque concussit:

victoriam vero Trojanis dedit, inque-fugam-vertit Achivos.

Primus Peneleus Bœotius fuit-dux fugæ:

percussus-erat enim in-humerum hasta, facie in hostem conversus usque,

summum leviter: perstrinxerat eum ad-dos usque

600

cuspis Polydamantis: is enim ferierat prope accedens.

Leitum dein Hector cominus percussit in-manum ad carpum,

filium Alectryonis magnanimi: cessareque fecit a-pugna;

trepidusque is fugit circumspectans; quippe non-amplius sperabat animo

hastam tenentem in manu se pugnaturum cum-Trojanis.

605

Hectori vero Idomeneus in Leitum irruenti

percussit loricam ad pectus juxta papillam:

sed in cuspidis junctura facta-est longa hasta: et clamarunt

Trojani. Hic autem in-Idomeneum jaculatus-est Deucaliden,

in-curru stantem: ab-eo quidem paullulum aberravit:

610

sed hic Merionis armigerumque aurigamque,

Cœranum, qui e Lycto bene-habitata comitabatur eum

(pedes enim primo, relictis navibus utrinque-recurvis,

venerat, et Trojanis magnam victoriam[TR4] præbuisset,

nisi Cœranus confestim celeres adduxisset equos:

615

et huic quidem salus venit, arcuitque sævum diem:

ipse autem perdidit animam vi Hectoris homicidæ)

hunc percussit sub malam et aurem, ac dentes

excussit hasta extrema, linguamque perscidit mediam:

cecidit autem e curribus, habenasque effudit in-terram.

620

Et hasce Meriones cepit manibus suis

inclinans-se a solo, et Idomeneum allocutus-est:

Urge nunc scutica equos, usque-dum veloces ad naves perveneris:

sentis autem et ipse, quod non-amplius victoria est Achivorum.

Sic dixit: Idomeneusque scutica-impulit pulcris-jubis equos

625

naves versus cavas: jam enim timor inciderat animo.

Nec latuit Ajacem magnanimum et Menelaum

Jupiter, quum jam Trojanis daret alternantem victoriam.

Hisce autem sermonem orsus-est magnus Telamonius Ajax:

Eheu, jam quidem etiam qui admodum stultus sit,

630

senserit, quod Trojanis pater Jupiter ipse opem-fert.

Illorum enim omnium tela assequuntur, quicunque emittat,

seu imbellis, seu strenuus: Jupiter vero omnino omnia dirigit:

nobis vero sic omnibus irrita cadunt in-terram.

Sed agite, per-nos tamen excogitemus consilium optimum,

635

et quomodo mortuum extrahamus, et quomodo etiam ipsi

gaudium dilectis sociis simus reversi:

qui fere huc respicientes tristantur, nec amplius putant

Hectoris homicidæ robur et manus invictas

nos sustenturos, sed in navibus nigris casuros-esse.

640

Utinam vero esset socius, qui-nuntiaret citissime

Pelidæ: non enim illum opinor ne audiisse quidem

tristem nuntium, quod sibi carus periit sodalis.

Atqui nondum possum conspicari talem inter-Achivos:

caligine enim teguntur simul ipsique et equi.

645

Jupiter pater, at tu libera a caligine filios Achivorum;

facque serenitatem, daque oculis videre:

in luce vero vel perde, quandoquidem tibi placuit ita.

Sic dixit: eum autem pater miseratus-est lacrimantem:

statimque caliginem quidem dissipavit, et amovit nebulam;

650

sol vero affulsit, aciesque tota illustrata-est:

et tunc Ajax allocutus-est pugna strenuum Menelaum:

Circumspice nunc, Menelae Jovis alumne, si videre-possis

vivum adhuc Antilochum, magnanimum Nestoris filium:

hortare vero, ut-Achilli bellicoso ocyus profectus

655

nuntiet, quod ei multo carissimus periit socius.

Sic dixit: nec non-obsecutus-est pugna strenuus Menelaus;

profectusque-est ire, tanquam aliquis leo a caula,

qui postquam fatigatus-fuerit canesque virosque lacessendo,

qui ipsum non sinunt boum pinguedinem diripere,

660

totam-noctem vigilantes: ille autem carnium cupidus,

recta-irruit, sed nihil proficit; crebra enim jacula

adversa volant audacibus a manibus,

incensæque faces, quas quidem horrens-recedit incitatus licet;

mane autem seorsum discedit mœsto animo:

665

sic a Patroclo pugna strenuus Menelaus

abibat perquam invitus: admodum enim timebat, ne eum Achivi

gravi præ metu prædam hostibus relinquerent.

Multum autem Merionæque et Ajacibus mandabat:

Ajaces, Argivorum ductores, Merioneque,

670

nunc aliquis mansuetudinis Patrocli miseri

recordetur: omnibus enim norat mitis esse,

vivus dum-erat: nunc vero eum mors et fatum occupat.

Sic igitur fatus abiit flavus Menelaus,

quaquaversum circumspectans, veluti aquila, quam quidem aiunt

675

acutissime cernere inter-aerias volucres,

quam, licet in-alto sit, pedibus velox non latet lepus,

arbusto sub late-comanti jacens; sed in ipsum ea

impetum-facit, et ei celeriter correpto eximit animam:

sic tunc sibi, Menelae Jovis-alumne, oculi lucidi

680

quaquaversum versabantur, multorum per agmen sociorum,

sicubi Nestoris filium adhuc viventem videres.

Illum vero citissime animadvertit, pugnæ ad sinistram universæ,

confirmantem socios, et concitantem ad-pugnandum:

prope vero stans eum allocutus-est flavus Menelaus:

685

Antiloche, eia, age huc ades, Jovis-alumne, ut audias

tristem nuntium, qui non debuit exstitisse.

Jam quidem te et ipsum opinor inspicientem

agnoscere, quod cladem deus Danais advolvit,

victoria autem est Trojanorum: occidit vero fortissimus Achivorum,

690

Patroclus, magnumque desiderium Danais incidit.

Sed tu cito Achilli, currens ad naves Achivorum,

nuntia, si celerrime cadaver ad navem ablatum-servare possit

nudum: sed arma habet galeam-motans Hector.

Sic dixit: Antilochus autem cohorruit, sermone audito.

695

Diu vero eum inopia vocis tenuit: atque ei oculi

lacrimis impleti-sunt, florensque ei hæsit vox.

Sed ne sic quidem Menelai mandatum neglexit:

profectusque-est currens, sed arma eximio dedit socio,

Laodoco, qui prope eum flectebat solidis-ungulis equos.

700

Hunc quidem, lacrimas-fundentem, pedes ferebant e prælio,

Pelidæ Achilli mala rem nuntiaturum.

Nec inde tibi, Menelae Jovis-alumne, voluit animus

laborantibus sociis auxiliari, unde discesserat

Antilochus, magnum vero desiderium Pyliis factum-erat:

705

sed ille his quidem Thrasymedem divinum excitavit,

ipse vero rursus ad Patroclum heroem profectus-est.

Constitit autem, ad Ajaces cursu-veniens, statimque eos allocutus-est:

Illum quidem jam ad-naves præmisi celeres,

ut-eat ad Achillem pedibus velocem: nec-tamen illum puto

710

nunc venturum, vehementer licet iratum Hectori divino:

nullo enim modo inermis cum-Trojanis pugnaverit.

Nos vero etiam per-nos excogitemus consilium optimum,

vel quomodo mortuum extrahamus, vel quomodo etiam ipsi

Trojanorum e pugna mortem et fatum effugiamus.

715

Huic autem respondit deinde magnus Telamonius Ajax:

omnia recte dixisti, admodum-inclyte o Menelae:

sed tu quidem, et Meriones, subeuntes valde cito,

mortuum sublatum ferte e prælio: verum a-tergo

nos pugnabimus cum-Trojanisque et Hectore divino,

720

parem animum habentes, cognomines, qui et antea

sustinuimus acrem Martem prope invicem manentes.

Sic dixit: illi vero mortuum a terra ulnis-sustulerunt

alte admodum: acclamavit autem populus retro

Trojanus, ut viderunt cadaver tollentes Achivos:

725

rectaque-irruerunt, canibus similes, qui in aprum

percussum impetum-faciunt ante juvenes venatores;

aliquantisper enim currunt, dilacerandi cupidi;

sed quum jam in illos convertitur aper, robore fretus

retroque cedunt, diffugiuntque-trepidi alio alius:

730

sic Trojani, aliquantisper quidem catervatim assidue sequebantur,

ferientes ensibusque et hastis utrinque-acutis;

sed ubi jam Ajaces conversi contra ipsos

constitere, eorum mutabatur color, nec quisquam sustinebat,

in-adversum irruens, de mortuo pugnare.

735

Sic hi alacres cadaver efferebant ex prælio

naves versus cavas: sed pugna intendebatur ipsis

atrox, velut ignis, qui invadens urbem hominum,

ingruens subito incendit, pereuntque ædes

in flamma magna: eamque fremebunda-agitat vis venti:

740

sic quidem hos equorumque et virorum bellatorum

horrisonus tumultus insequebatur abeuntes.

Illi vero, tanquam muli, valido robore eminentes,

trahunt ex monte per asperam viam

vel trabem, vel lignum ingens navale: intus vero animus

745

affligitur simul laboreque et sudore contendentibus:

sic illi alacres cadaver ferebant. At a-tergo

Ajaces-duo arcebant Trojanos, sicut agger arcet aquam

silvosus, campum-per totum porrectus;

qui vel rapidorum fluminum molesta fluenta

750

reprimit, continuoque omnibus fluctum in-campum dirigit

avertens: haudquaquam vero eum vi perrumpunt fluentes:

sic usque Ajaces aciem reprimebant retro

Trojanorum: illi tamen simul sequebantur, duoque in iis maxime,

Æneasque Anchisiades, et splendidus Hector.

755

Horum vero, sicut sturnorum nubes aufugit, vel graculorum,

horrende vociferantes, quum prævidet ingruentem

circum (vulturium), qui parvis cædem infert avibus:

sic utique sub Æneaque et Hectore filii Achivorum

horrende vociferantes abibant, obliviscebanturque pugnæ.

760

Multa vero arma pulcra ceciderunt inque circumque fossam

fugientium Danaorum: pugnæ tamen non fiebat cessatio.