primus mea sub hasta, percussus, animam perdiderit,[TR1]

Patroclumque ob-interfectum-pœnas Menœtiaden dederit.

Illum vero vicissim affata-est Thetis, lacrimas fundens:

95

cito-moriturus certe mihi, fili, es, quum-talia dicas:

ilico enim tibi deinde post Hectorem fatum paratum est.

Illam vero graviter ingemiscens allocutus-est pedibus velox Achilles:

ilico moriar, quandoquidem non eram socio,

dum-interficeretur, auxiliaturus: ille quidem valde procul a-patria

100

interiit: me vero desideravit, mali propulsator ut-sim.

Nunc autem, quoniam non revertar utique caram in patriam terram

neque ulla Patroclo natus-sum lux (salus), nec sociis

ceteris, qui jam multi domiti-sunt ab-Hectore divino:

sed sedeo apud naves, inutile pondus terræ,

105

talis quum-sim, qualis nullus Achivorum ære-loricatorum

in pugna; concione autem meliores sunt et alii.

Utinam contentio a diis et ab hominibus pereat,

et ira, quæ impellit etiam admodum-prudentem sævire:

quæque multo dulcior melle stillante

110

hominum in pectoribus augescit, tanquam fumus:

sicut me nunc irasci-fecit rex virorum Agamemno.

Sed hæc quidem ante-acta-esse sinamus, dolentes licet,

animum in pectoribus nostrum domantes necessitate.

Nunc vero ibo, ut cari capitis perditorem inveniam,

115

Hectorem; mortem autem ego tunc accipiam, quandocunque demum

Jupiter voluerit perficere, atque immortales dii ceteri.

Neque enim ne vis quidem Herculis effugit mortem,

qui tamen carissimus erat Jovi Saturnio regi:

sed eum fatum domuit et gravis ira Junonis.

120

Ita et ego, si jam mihi simile fatum decretum-est,

jacebo, quum mortuus-fuero: nunc vero gloriam bonam auferam,

et aliquam Troadum et Dardanidum profundo-sinu,

ambabus manibus genis a-teneris

lacrimas abstergentem, crebro suspirare cogam:

125

sentiant autem, quod jam diu ego a-pugna cessavi.

Neu me prohibe a-pugna, amans licet: nec mihi persuadebis.

Huic autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis:

sane jam hæc, fili, revera sunt; non malum est,

laborantibus sociis arcere gravem perniciem:

130

sed tibi arma pulcra inter Trojanos detinentur,

ærea, coruscantia: illa quidem galeam-motans Hector

ipse ferens humeris exsultat: nec-tamen ipsum puto

diu iis gavisurum-esse; quippe cædes prope eum est.

Sed tu quidem neutiquam ingredere pugnam Martis,

135

antequam me huc profectam (in) oculis videris.

Mane enim revertar, cum sole oriente,

arma pulcra ferens a Vulcano rege.

Sic igitur fata, retro se-vertit a-filio suo:

et conversa, inter-marinas sorores dixit:

140

Vos quidem nunc subite maris latum sinum,

visuræque senem marinum et ædes patris,

et ei omnia dicite; ego vero ad latum Olympum

vadam ad Vulcanum clarum-arte fabrili, si velit

filio meo dare inclyta arma collucentia.

145

Sic dixit: illæque undam maris statim subierunt:

ipsa utem ad-Olympum, dea Thetis argenteis-pedibus,

abiit, ut dilecto filio inclyta arma afferret.

Illam quidem ad-Olympum pedes ferebant: sed Achivi

immenso cum fremitu sub Hectore homicida

150

fugientes, ad-navesque et Hellespontum venerant.

Nec tamen Patroclum adhuc bene-ocreati Achivi

extra tela extraxerant mortuum, famulum Achillis:

rursus enim jam illum assecuti-fuerant peditesque et currus,

Hectorque Priami filius, flammæ similis vi.

155

Ter quidem illum retro pedibus prehendit splendidus Hector,

abstrahere cupiens, magnaque-voce Trojanos inclamabat:

ter autem duo Ajaces, impetuosam induti fortitudinem,

a-mortuo eum vi-repulerunt: ille vero firmiter, robore fretus,

interdum impetum-faciebat per tumultum, interdum autem

160

consistebat alte clamitans: retro vero non cedebat omnino.

Sicut autem a corpore haudquaquam leonem fulvum possunt

pastores in-agro pernoctantes valde esurientem summovere:

sic hunc non poterant duo Ajaces armis-acres,

Hectorem Priamiden, a mortuo absterrere.

165

Et jam abstraxissetque, et immensam retulisset gloriam,

nisi Pelidæ pedibus-ventosa velox Iris

nuntia venisset currens ab Olympo, ut-armaretur,

clam Jove aliisque diis; miserat enim eam Juno.

Prope autem stans verbis alatis Achillem allocuta-est:

170

Surge, Pelide, omnium terribilissime virorum:

Patroclo auxiliare, cujus gratia certamen grave

stat ante naves: illi vero se-invicem perdunt,

hi quidem, pugnantes cadavere pro mortuo,

illi vero, ut-trahant ad Ilium ventosam,

175

Trojani, recta-irrunt: maxime vero splendidus Hector,

abstrahere cupit; caput autem ipsum animus jubet

infigere palis, abscissum tenere a cervice.

Sed surge, neu amplius jaceto: pudorque tuum animum tangat,

Patroclum Trojanis canibus ludibrium fieri:

180

tibi erit contumelia, si cadaver deturpatum evadat.

Huic autem respondit deinde pedibus-celer divinus Achilles:

Iri dea, quisnam te deorum mihi nuntium misit?

Illumque vicissim allocuta-est pedibus-ventosa velox Iris:

Juno me demisit, Jovis gloriosa conjux:

185

nec scit Saturnius in-alta sede, nec quisquam alius

immortalium, qui Olympum valde-nivosum circumcolunt.

Hanc autem respondens allocutus-est pedibus celer Achilles:

Et quomodo eam ad pugnam? habent vero arma mea isti:

mater autem cara non me prius sinebat armari,

190

quam ipsam reversam (in) oculis viderem:

pollicita-est enim a-Vulcano se allaturam arma pulcra.

Alterius autem non ullius scio cujus inclyta arma induere-possim,

nisi Ajacis scutum Telamonii:

sed et ipse hic, credo, inter primos versatur,

195

hasta cædem-edens de Patroclo mortuo.

Illum vero vicissim allocuta-est pedibus-ventosa velox Iris:

bene etiam nos scimus, quod tibi inclyta arma detinentur:

sed sic ad fossam profectus, Trojanis da-te-in-conspectum,

si forte te veriti abstinuerint a-pugna

200

Trojani, respirarintque Mavortii filii Achivorum

afflicti jam: exigua autem erit respiratio a-prælio.

Illa quidem sic locuta abiit, pedibus velox Iris:

at Achilles surrexit Jovi carus: ac Minerva

humeris validis circumposuit ægidem fimbriatam:

205

et ejus capiti nubem circumdedit augustissima dearum,

auream, ex ipsaque accendit flammam collucentem.

Ut vero quum fumus ascendens ex urbe ad-ætherem venit,

longe ex insula, quam hostes oppugnant,

qui per totum-diem horrendo cernunt Marte

210

urbe procurrentes ex sua; sed cum sole occidente

continuo et faces-in-speculis ardent densæ, alteque splendor

oritur emicans, finitimi ut-videant,

si forte cum navibus mali propulsatores veniant:

sic ab Achillis capite splendor ad-ætherem pertingebat.

215

Stetit autem ad fossam profectus extra murum, nec-tamen Achivis

miscebatur; matris enim prudens reverebatur præceptum.

Ibi stans clamavit; seorsum autem Pallas Minerva

vociferata-est: et in Trojanis immensum excitavit tumultum.

Ut vero quum admodum-luculenta vox fit quando clangit tuba

220

urbem cingentes hostes propter exitiales:

sic tunc admodum-luculenta vox exorta-est Æacidæ.

Illi vero ut audiverunt vocem æream Æacidæ,

omnibus commotus-est animus: ac pulcris jubis equi

retro currus vertebant: præsagiebant enim clades animo.

225

Aurigæ autem perculsi-sunt, bui viderunt indefessum ignem

horrendum super caput magnanimi Pelidæ

ardentem: illum vero accenderat dea cæsiis-oculis Minerva.

Ter quidem super fossam altum clamavit divinus Achilles:

ter vero conturbati-sutn Trojani inclytique socii.

230

Ibidem autem etiam tunc perierunt duodecim virir fortissimi

impediti circa suos currus et hastas (iis confixi). At[TR2] Achivi

alacriter Patroclum extra tela extractum,

deposuerunt in lectis; cari autem circumstabant socii

lugentes: cum iisque pedibus-velox sequebatur Achilles,

235

lacrimas calidas fudens, ut aspexit fidum socium

jacentem in feretro, laceratum acuto ære:

quem quidem miserat cum equis et curribus

in prælium, nec rursus excepit reversum.

Solem autem indefessum magnis-oculis veneranda Juno

240

misit ad Oceani fluenta, invitum, ut-rediret;

Sol occidit, finemque-fecerunt divini Achivi

certaminis asperi et omnibus-æque-gravis pugnæ.

Trojani vero ex-altera-parte, ex aspero prælio

ut-excesserant, solverunt sub curribus veloces equos;

245

ad concionem autem congregabantur, antequam cœnam curarent.

Erectis vero stantibus concio habita-est, nec quisquam sustinuit

sedere; omnes enim tenebat tremor: eo-quod Achilles

exortus-fuerat: diu vero a-pugna se-abstinuerat tristi.

Illis autem Polydamas prudens cœpit concionari,

250

Panthoides: hic enim solus videbat porro et retro (futura et præterita):

Hectori autem erat sodalis, eademque nocte nati-erant;

sed hic quidem verbis, ille vero hasta multum superabat.

Qui iis bene-cupiens concionatus-est et dixit:

In-utramque-partem diligenter deliberate, amici: hortor enim ego

255

in-urbem nunc ire, nec exspectare Auroram divinam

in campo prope naves: procul vero a muro sumus.

Quamdiu quidem hic vir Agamemnoni irascebatur divino,

tamdiu faciliores impugnatu erant Achivi.

Gaudebam enim ego veloces juxta naves pernoctans,

260

sperans nos naves capturos utrinque-recurvas.

Nunc vero graviter timeo pedibus-velocem Peliden:

qualis est illius animus violentus, non volet

manere in campo, ubi Trojani et Achivi

in medio utrique vim Martis dividunt (utrique experiuntur):

265

sed de urbeque pugnabit, ac de uxoribus.

Verum eamus ad urbem; obsequimini mihi: sic enim erit.

Nunc quidem nox quiescere-fecit pedibus-velocem Peliden

alma; si autem nos offenderit hic manentes

cras, progressus cum armis, probe tunc aliquis illum

270

agnoscet: libenter enim pervenerit ad-Ilium sacram,

quicunque effugerit: multos vero canes et vultures comedent

Troum: utinam procul-ab aure sic sit (hoc nunquam audiam)!

Si vero meis verbis obsecuti-fuerimus, tristes licet,

per-noctem quidem in concione robur habebimus, urbem autem turres

275

excelsæque portæ, tabulæque ad has aptatæ,

longæ, bene-politæ, coagmentatæ tutabuntur.

Mane vero sub-auroram cum armis loricati

stabimus super turribus: huic autem gravius fuerit, si voluerit,

profectus e navibus, circa murum nobiscum pugnare.

280

Retro iterum ibit ad naves, postquam arduis-cervicibus equos

vario cursu satiarit, sub turrem temere-vagans.

Intus vero non ipsum animus irruere sinet,

nec unquam vastabit, priusquam eum canes veloces ederint.

Illum vero torve intuitus allocutus-est galeam-motans Hector:

285

Polydama, tu quidem neutiquam mihi grata hæc dicis,

qui hortaris in urbem nos cogi revertentes.

An nondum satiati-estis manendo intra turres?

Antea enim Priami urbem articulate-loquentes homines

omnes prædicabant divitem-auri, divitem-æris:

290

nunc vero jam perierunt-ex ædibus reconditæ-opes pulcræ:

multæ autem jam in-Phrygiam et Mæoniam amœnam

opes venum-avectæ abiere, ex-quo magnus iratus-fuit Jupiter.

Nunc vero quum mihi dedit Saturni filius versuti

gloriam retulisse apud naves, marique conclusisse Achivos,

295

stulte, ne-amplius hæc consilia ostende in populo.

Non enim quisquam Trojanorum obtemperabit: non enim sinam.

Sed agite, sicut ego dixero, pareamus omnes.

Nunc quidem cœnam sumite per exercitum turmatim,

et excubiarum mementote, et vigilate quisque:

300

Troum vero quicunque de-opibus nimium sollicitus-est,

collectas-in-unum copiis det publice-absumendas,

quorum aliquem (quemque) melius est illis frui, quam Achivos.

Mane vero sub-auroram cum armis loricati

naves juxta cavas excitemus acrem Martem.

305

Si autem revera apud naves exortus-est divinus Achilles,

gravius, si voluerit, ei erit: non illum ego

fugiam e pugna horrisona, sed omnino contra

stabo, seu referat magnam victoriam, seu ego referam:

communis Mars est, atque etiam occisorem-occidit.

310

Sic Hector concionatus-est: ac Trojani acclamarunt,

vecordes; nam iis mentes exemerat Pallas Minerva:

Hectori enim assensi-sunt, perniciosa consilia-danti;

Polydamanti vero nullus, qui bonum suaserat consilium.

Cœnam deinde sumserunt per exercitum. At Achivi

315

tota-nocte Patroclum gemitibus-lugebant flentes.

Illis autem Pelides densum exorsus-est fletum,

manus viros-occidentes imponens pectoribus sodalis,

crebros admodum edens-gemitus: sicut leo bene-barbatus,

cui nempe catulos cervos-venans surripuerit vir

320

silva ex densa: ille vero tristatur sero adveniens;

multas autem convalles obit, viri vestigia indagans,

sicubi inveniat: perquam enim acris ira eum corripit:

sic is graviter-suspirans, dixit-inter Myrmidonas:

Dii boni! prorsus irritum verbum effudi die illo,

325

bono-animo-esse-jubens heroem Menœtium in ædibus:

dicebam enim ei me in Opuntem inclytum filium reducturum,

Ilium quando-evastasset, nactusque-esset prædæ portionem.

Sed non Jupiter hominibus cogitata omnia perficit.

Ambos enim nos fato-destinatum-est eamdem terram rubefacere

330

hic in Troja: quippe neque me reversum

excipiet in-ædibus senex equûm-agitator Peleus,

nec Thetis mater, sed hic me terra tenebit.

Nunc vero quandoquidem, Patrocle, te posterior subibo terram,

non tibi ante justa-faciam, quam Hectoris huc attulero

335

arma et caput, magnanimi tui interfectoris:

duodecim autem ante rogum cervices-abscindam

Trojanorum præclaris filiis, de-te interfecto iratus.

Interea vero mihi apud naves recurvas jacebis sic:

circumque te Trojanæ et Dardanides profundo-sinu

340

plorabunt, noctesque et dies lacrimas-fundentes;

quas ipsi labore-acquisivimus, vique hastaque longa,

opulentas evastantes urbes articulate-loquentium hominum.

Sic fatus, socios jussit divinus Achilles

circumdare igne positum tripodem magnum, ut celerrime

345

a-Patroclo abluerent tabum cruentum.

Illi vero aptum ad-lavacra tripodem statuere in ignem ardentem,

et aquam infudere, subtusque ligna accendêre allata:

ventrem quidem tripodis ignis ambibat, calefiebatque aqua.

Ac postquam fervefacta-erat aqua in splendenti ære,

350

tum statim laveruntque, et unxerunt pingui oleo:

ac vulnera impleverunt unguento novenni:

in lectis autem positum, tenui linteo texerunt

ad pedes a capite: desuper vero, palla candida.

Per-totam-noctem deinde pedibus celerem circa Achillem

355

Myrmidones Patroclum gemitibus lugebant flentes.

Jupiter autem Junonem allocutus-est sororem conjugemque:

Perfecisti[TR3] tandem, magnis-oculis veneranda Juno,[TR4]

et-excitasti Achillem pedibus celerem: profecto etenim te

ex ipsa nati-sunt capite-comantes Achivi.

360

Ei vero respondit deinde magnis-oculis veneranda Juno:

importunissime Saturnie, qualem hunc sermonem dixisti!

Namque fere aliquis est homo homini hoc perfecturus,

qui-tamen mortalisque est, ac non tot consilia novit:

quomodo jam ego, quæ aio dearum me esse præstantissimam,

365

utrumque, genereque, et quod tua uxor

vocata-sum, tu vero omnes inter immortales imperas,

non debui Trojanis ira-accensa mala machinata-esse?

Sic illi quidem talia inter se loquebantur.

Vulcani autem pervenit ad-domum Thetis pedibus argenteis,

370

immortalem, stellatam, insignem inter domos aliorum immortalium,

æream, quam quidem ipse fecerat Claudus.

Illum vero inveniet sudantem, versantem-se circa folles,

studiose-agentem: tripodas enim viginti omnes fabricabat,

qui-starent ad parietem bene-fundatæ domus:

375

aureas autem ipsis rotas unicuique fundo subdiderat,

ut ei sponte-sua divinum ingrederentur cœtum,

ac rursus ad domum redirent, mirabile visu.

Illi autem in-tantum quidem erant perfecti, ansas vero nondum

artificiosæ additæ-erant; quas jam apparabat, cudebatque clavos.

380

Dum is hæc conficiebat peritis præcordiis,

interea ad-eum prope accessit dea Thetis pedibus-argenteis.

Eam autem vidit progressa Charis splendida-vitta-in-capite,

pulcra, quam uxorem-duxerat inclytus Vulcanus;

inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocuta est:

385

Quid, Theti sinuoso-peplo, venisti ad-nostram domum

venerandaque dilectaque? antea quidem nequaquam frequentabas.

Sed sequere ulterius, ut tibi hospitales-epulas apponam.

Sic locuta, ulterius ducebat eam augustissima[TR5]dearum.

Hanc deinde sedere-fecit in sede argenteis-clavis-distincta,

390

pulcra, artificiosa; suberatque scabellem pedibus:[TR6]

Vocavitque Vulcanum inclytum-artificem, dixitque sermonem:

Vulcane, prodi huc, Thetis enim aliquid tui indiget.

Huic vero respondit deinde inclytus Vulcanus:

Profecto mihi magnaque et veneranda dea est in-domo:

395

quæ me servavit, quum me dolor incessit, longe prolapsum,

matris meæ consilio impudentis, quæ me volebat

occultasse, claudus quum-essem: tum passus-forem dolores animo,

nisi me Eurynomeque, Thetisque excepisset sinu;

Eurynome, filia reflui Oceani.

400

Has apud per-novennium fabricavi artificiosa multa,

fibulasque, tortilesque armillas, fistulasque et torques,

in specu concava: circùm autem fluentum Oceani

spuma murmurans fluebat immensum: nec quisquam alius

norat nec deorum, nec mortalium hominum,

405

sed Thetisque et Eurynome sciebant, quæ me servarunt.

Hæc nunc nostram ad-domum venit: ideo me admodum decet

omnia Thetidi pulcræ-comis præmia-salutis persolvere.

Sed tu quidem nunc ei apponito epulas-hospitales lautas,

dum ego folles reponam, instrumentaque omnia.

410

Dixit, et ab incudis-stipite monstrum ardens surrexit,

claudicans; subtus autem tibiæ moliebantur imbecillæ.

Folles quidem seorsum posuit ab-igne, instrumentaque omnia

arcam in argenteam collecta-collocavit, quibus opus-faciebat:

spongia autem usquequaque ora et ambas manus abstersit,

415

cervicesque validas et pectora hirsuta:

induit vero tunicam; accepitque scipionem crassum, exiitque foras,

claudicans; sed ancillæ valide-subibant regi,

aureæ, vivis adolescentulis similes.

Quibus quidem mens inest in præcordiis, inest et vox,

420

et vis, ab immortalibus autem diis opera doctæ-sunt.

Hæ quidem a-latere regis sedulo-ibant: ille vero ægre-gradiens,

prope, ubi Thetis, erat, in throno consedit fulgido,

inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocutus-est:

Cur, Theti sinuoso-peplo, venisti nostram ad-domum,

425

venerandaque dilectaque? antea quidem nequaquam frequentabas.

Eloquere, quod cogitas: perficere autem me animus jubet,

si possum perficere, et si perfectu est.

Huic autem respondit deinde Thetis, lacrimas defundens:

Vulcane, an jam ulla, quotquot deæ sunt in Olympo,

430

tot in animo suo pertulit mœrores graves,

quot mihi præ omnibus Saturnius Jupiter dolores dedit?

Unam quidem me ex-aliis marinis homini conjugem subjecit,

Æacidæ Peleo, et sustinui hominis cubile,

admodum invita: is quidem jam senio gravi

435

jacet in ædibus confectus: alia vero mihi nunc imposuit Jupiter:

filium postquam mihi dedit peperisseque enutriisseque,

præstantissimum heroum, is autem succreverat plantæ similis:

eum quidem ego educatum, ut plantam in-fœcundo-loco agri,

in-navibus dimisi recurvis ad Ilium,

440

cum-Trojanis pugnaturum: hunc autem non recipiam rursus,

domum reversum, in ædes Peleias.

Quamdiu vero mihi vivit et videt lumen Solis,

tristatur, nec quicquam ei possum auxiliari profecta.

Puellam quam quidem ei præmium electum-dederant filii Achivorum,

445

hanc rursus e manibus ei abstulit rex Agamemno.

Atque ille hujus gratia mœrens, animo tabescebat: at Achivos

Trojani ad puppes actos concluserunt, nec foras

sinebant exire: hunc autem precati-sunt primores

Argivorum, et multa inclyta dona ei recensebant.

450

Ibi ipse quidem deinceps abnuit ab iis exitium arcere:

sed ille Patroclum suis armis induit,

misitque eum in-pugnam, multumque una populum præbuit.

Toto vero die pugnarunt ad Scæas portas:

et omnino eo-ipso-die urbem expugnassent, nisi Apollo,

455

magnam cladem quum-fecisset, Menœtii fortem filium

occidisset inter primos-pugnatores, et Hectori gloriam dedisset.

Hujus-gratia nunc ad tua genua accedo, si volueris

filio meo brevi-morituro dare clypeum et galeam,

et pulcras ocreas, fibulis apte-junctas,

460

et loricam: quæ enim erat ei, eam perdidit fidus sodalis,

a-Trojanis domitus: hic vero (Ach.) jacet in terra animo dolens.

Huic vero respondit deinde inclytus Vulcanus:

bono-sis-animo, ne tibi hæc in anima tua sollicitudini-sint.

Utinam enim ipsum a-morte horrisona sic possem

465

seorsum abscondere, quando eum fatum grave adierit:

ut ei arma pulcra aderunt, qualia quilibet inde

hominum multorum admirabitur, quicunque viderit.

Sic locutus, eam quidem reliquit illic, ivitque ad folles:

hos autem ad ignem vertit, jussitque operari.

470

Folles autem in fornacibus viginti omnes spirabant,

omnigenum facilem-inflatu spiritum emittentes,

nunc quidem properanti ut-adsit, nunc vero contra,

quemadmodum Vulcanusque vellet et opus perfici-posset.

Æs autem in igne posuit indomitum, stannumque,

475

et aurum pretiosum, et argentum: ac deinde

posuit in stipite magnam incudem: sumsitque manu

malleum gravem, alteraque sumsit forcipem.

Fecit autem primum scutum magnumque solidumque,

usquequaque artificiose-fingens, et orbem circumdedit fulgidum,

480

triplicem, candentem, et ab eo nexuit argenteum lorum.

Quinque autem ipsius erant scuti plicæ: sed in ipso

faciebat artificiosa multa peritis præcordiis.

In eo quidem terram finxit, et cœlum, et mare,

Solemque indefessum, Lunamque plenam:

485

in eo et sidera omnia, quibus cœlum ut-corona-ambitur,

Pleiadesque, Hyadasque, roburque Orionis,

Ursamque, quam et Plaustrum vulgari appellatione vocant,

quæ ibidem vertitur, Orionem observat:

sola autem exsors est lavacrorum Oceani.

490

In eo et duas fecit urbes articulate-loquentium hominum

pulcras: in una quidem nuptiæque erant, conviviaque-solennia:

sponsasque e thalamis, tædis adlucentibus,

ducebant per urbem; multusque hymenæus excitabatur:

adolescentes autem saltatores in-orbem-agebant-se, interque eos

495

tibiæ citharæque sonum edebant: ac mulieres

stantes admirabantur in vestibulis unaquæque.

Viri autem in foro erant frequentes: ibi vero contentio

orta-erat, duoque viri contendebant mulctæ gratia,

ob-virum interfectum: alter quidem affirmabat omnia se reddidisse,

500

populo declarans; alter vego negabat se quicquam accepisse:

ambo vero cupiebant sub arbitro finem causæ facere.

Cives autem utrisque acclamabant, hinc-inde fautores:

præcones vero populum compescebant; at seniores

sedebant super politis lapidibus, sacro in circulo;

505

sceptraque præconum in manibus habebant in-aerem-clamantium:

his deinde exsurgebant, alternatimque sententias-ferebant.

Jacebant autem in medio duo auri talenta,

ei danda, qui inter hos senteniam rectissime diceret.

Sed alteram urbem duo exercitus obsidebant copiarum,

510

armis fulgentes. Bifariam autem ipsis placebat consilium,

aut eam evertere, aut in-duas-partes omnia dividere,

opes quantas oppidum amœnum intus continet:

illi vero nequaquam parebant, ad insidias autem clam-armabantur.

Murum quidem conjugesque dilectæ et infantes liberi

515

tenebant, supra-stantes, interque eos viri, quos habebat senectus:

ipsi vero profecti-sunt: dux-erat autem iis Mars et Pallas Minerva,

ambo aurei, aureasque vestes induti-erant,

pulcri et magni cum armis, velut dii quidem

utrinque perinsignes: populi vero humiliores erant.

520

Ii autem quum jam pervenerint, ubi illis visum-erat insidiari,

apud fluvium, ubi et aquatio erat omnibus pecoribus

ibi igitur hi considebant, tecti corusco ære.

His vero deinde seorsum duo speculatores sedebant a-copiis,

observantes, si-quando oves viderent et camuros boves.

525

Illi vero statim progrediebantur, duoque una sequebantur pastores,

oblectantes-se fistulis: insidias vero neutiquam præsenserant.

Ii quidem his prospectis incurrerunt, continuoque inde

intercludebant boum armenta et greges pulcros

candidarum ovium, interficiebantque insuper earum pastores.

530

Illi vero ut jam audiere magnum tumultum apud boves,

pro concione sedentes, confestim equos

conscendentes pedes-in-altum-tollentes insequebantur, moxque pervenere.

Consistentes vero pugnabant pugnam fluvii propter ripas,

feriebantque invicem-se æratis hastis.

535

In iis Discordia et Tumultus versabantur, et exitiale Fatum,

alium vivum tenens recens-vulneratum, alium illæsum;

alium interfectum per prælium trahebat pedibus:

vestem autem habebat circum humeros cruentatam sanguine virorum.

Versabantur vero, ut vivi homines, ac pugnabant,

540

cadaveraque suorum-invicem trahebant interemta.

In eo posuit et novale molle, pingue arvum,

latum, tertiatum: multi autem aratores in ipso

juga convertentes agebant huc et illuc.

Ii autem quoties reversi pervenirent ad-finem arvi,

545

iis tunc in manus poculum prædulcis vini

dabat vir obiens: illi autem convertebant-se ad suos quisque sulcos,

cupidi novalis profundi ad-terminum pervenire.

Ipsum autem novale nigricabat a-tergo, aratoque simile-erat,

aureum licet esset; hoc sane præ ceteris miraculum inerat.

550

In eo posuit et separatum-agrum profundæ-segetis: ubi operarii

metebant, acutas falces in manibus tenentes.

Manipuli autem alii secundum sulcum (recta serie) densi cadebant humi,

alios vero manipulorum-ligatores vinculis constringebant.

Tres autem manipulorum-ligatores illos sequebantur; ac pone

555

pueri manipulos-colligentes, in ulnis ferentes,

usque porrigebant: rex vero inter hos silentio

sceptrum tenens stabat super manipulorum-serie lætus corde.

Præcones autem seorsum sub quercu convivium apparabant;

bovemque mactatum magnum hic-inde-curabant; ac mulieres

560

in-cœnam operariis albas farinas multas immiscebant.

In eo posuit et uvis admodum gravatam vineam,

pulcram, auream: nigri autem per eam racemi erant:

stabatque-innixa palis ex-ordine argenteis.

Circumduxit autem cyaneam fossam, et septum

565

stanni: una autem sola semita erat ad eam,

qua ibant bajuli, quando vindemiarent per-vineam.

Virgunculæ autem et adolescentuli, teneris animis,

textilibus in qualis portabant prædulcem fructum.

His vero in mediis puer cithara arguta

570

suaviter personabat; chordamque ad pulcram (vel Linumque pulcrum) canebat

tenella voce: hi autem rumpentes vocem simul

cum-cantuque sibiloque, pedibus tripudiantes sequebeantur.

In eo et armentum fecit boum capita-alte-ferentium:

ac boves ex-auro effictæ-erant, stannoque,

575

cumque-mugitu e stercore (stabulo) ruebant ad-pascua

præter fluvium resonantem, præter stridulum arundinetum.

Aurei autem pastores una ibant-cum bobus,

quatuor, novemque illos canes pedibus celeres sequebantur.

Terribiles vero leones duo inter primas boves

580

taurum mugitorem tenebant: is autem late mugiens

trahebatur; eumque canes recepturi-sequebantur et juvenes.

Illi quidem discerpta bovis magni pelle,

viscera et nigrum sanguinem hauriebant: at pastores

frustra insequebantur, veloces canes hortatibus-incitantes:

585

hi nempe mordere quidem recusabant-aversi a-leonibus,

stantes autem admodum prope latrabant, eosque evitabant.

In eo fecit et pascuum inclytus Vulcanus,

in pulcro saltu, magnum, ovium candidarum,

stabulaque, tuguriaque tecta, et ovilia.

590

In eo et chorum vario-effinxit-artificio inclytus Vulcanus,

ei similem, qualem olim in Cnosso lata

Dædalus concinnavit pulcras comas-habenti Ariadnæ.

Ibi quidem adolescentes, et virgines formosæ

tripudiabant, alter-alterius ad carpum manus tenentes.

595

Horum autem istæ quidem tenues linteas-vestes habebant, hi vero tunicas

induti-erant bene-textas, leniter nitentes oleo:

et hæ quidem pulcras coronas habebant, illi vero gladios

habebant aureos pendentes ab argenteis balteis.

Hi vero modo quidem in orbem discurrebant doctis pedibus

600

leviter admodum, veluti quum aliquis rotam aptatam in manibus

sedens figulus tentaverit, si currat:

modo autem rursus discurrebant per ordines in-se-invicem.

Multa vero pulcram choream circumstabat turba,

oblectantes-se: inter eos autem modulabatur cantor

605

citharam-pulsans: duo autem saltantes-in caput inter ipsos,

cantum quum-exordiretur, agebant-se inter medios.

In eo posuit et fluminis magnum robur Oceani,

orbem propter extremum scuti affabre facti.

Ac postquam fabricarat scutum magnumque solidumque,

610

fecit inde ei loricam, fulgentiorem ignis splendore:

fecit ei et cassidem validam, temporibus quadrantem,

pulcram, multo-exornatam-artificio; et auream cristam superimposuit:

fecit ei et ocreas e-ductili stanno.

Ac postquam omnia arma elaborarat inclytus Vulcanus,

615

coram matre Achillis posuit sublata.

Hæc vero, ut accipiter, desiliit ab Olympo nivoso,

arma coruscantia a Vulcano ferens.