1

Aurora quidem croceo-peplo ab Oceani fluentis

exoriebatur, ut immortalibus lucem ferret et mortalibus:

illa vero ad naves pervenit, a deo dona ferens.

Invenit autem Patroclo circumfusum suum carum filium,

5

plorantem stridule; multi autem circum ipsum socii

lamentabantur. Inter hos vero astitit augustissima dearum,

inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocuta-est:

Fili mi, hunc quidem sinamus, dolentes licet,

jacere, quandoquidem semel deorum consilio interfectus-est:

10

tu vero a Vulcano allata inclyta arma accipe,

perpulcra, qualia nondum quisquam vir humeris gestavit.

Sic igitur locuta dea arma deposuit

ante Achillem: illa vero sonuere facta-artificiose omnia.

Myrmidonas vero omnes cepit tremor, nec quisquam sustinuit

15

contra aspicere, sed territi-diffugerunt. At Achilles

ut vidit, ita ipsum magis subiit ira: intus autem ei oculi

terribiliter sub palpebris, tanquam flamma, micuerunt:

oblectabatur autem, in manibus tenens dei splendida dona.

At postquam animo suo delectatus-est, artificiosa aspiciens,

20

continuo matrem suam verbis alatis allocutus-est:

Mater mea, hæc quidem arma deus dedit, qualia par est

opera esse immortalium, nec mortalem virum perfecisse.

Nunc vero ego quidem me-armabo: sed perquam graviter

timeo, ne mihi interea Menœtii fortem filium

25

muscæ, ingressæ per ære-inflicta vulnera,

vermes intus-generent deturpentque mortuum

(vita vero ademta-est), inque corpore omnia putrescant.

Ei autem respondit deinde dea Thetis pedibus-argenteis:

fili, ne tibi hæc in animo tuo sint-curæ.

30

Ab hoc quidem ego conabor arcere improba examina,

muscas, quæ viros in-pugna-interfectos comedunt.

Etsi enim jaceat vel integrum in annum,

usque ei erit corpus incorruptum, aut etiam melius.

Verum tu, ad concionem vocatis heroibus Achivis,

35

ira renuntiata Agamemnoni, pastori virorum,

continuo prorsus ad pugnam armator, indueque fortitudinem.

Sic igitur fata, animos audentissimos ei immisit:

Patroclo vero ambrosiam et nectar rubrum

instillavit per nares, ut ei corpus incorruptum esset.

40

At hic ibat præter litus maris, divinus Achilles,

horrendum vociferans, excitabatque heroas Achivos.

Et quicunque antea quidem navium in cœtu solebant-manere,

quique gubernatores erant et tenebant clavos navium,

et promicondi apud naves erant, cibi dispensatores:

45

etiam hi tunc quidem ad concionem ibant, quod Achilles

in-conspectum-venit: diu vero a-pugna abstinuerat tristi.

At duo claudicantes ibant Martis famuli,

Tydidesque bellicosus, et divinus Ulysses,

hastæ innitentes; adhuc enim habebant vulnera gravia:

50

sed jam in prima concione consederunt profecti.

At ultimus venit rex virorum Agamemno,

vulnus habens: etenim illum in aspera pugna

vulneraverat Coon Antenorides ærata hasta.

Verum postquam omnes congregati-erant Achivi,

55

inter-eos exsurgens locutus-est pedibus celer Achilles:

Atride, omnino hoc (reconciliatio) utrisque utilius

fuisset, tibi et mihi, quando nos quidem, dolentes corde,

animum-rodente contentione irati-fuimus, gratia puellæ.

Hanc debuit in navibus occidisse Diana sagitta,

60

die illo quo ego cepi Lyrnessum populatus:

tum sane non tot Achivi mordicus prendissent immensum solum,

hostium sub manibus strati, me iram-fovente.

Hectori quidem et Trojanis hoc utilius erat: at Achivos

diu meæ et tuæ contentionis memores-fore puto.

65

Sed ea quidem ante-acta-esse sinamus, dolentes licet,

animum in pectoribus nostrum domantes necessitate.

Nunc vero ego finio iram; nec me oportet

pertinaciter usque irasci. Sed age ocyus

hortatibus-concita ad-prælium capite-comantes Achivos,

70

ut adhuc etiam Troum periculum-faciam, obvius profectus,

num velint apud naves pernoctare: sed aliquem puto

ipsorum libenter genu flexurum-esse diis, qui quidem effugerit

infesto e prælio fugatus sub hasta nostra.

Sic dixit: ac lætati-sunt bene-ocreati Achivi,

75

iræ quum-renuntiasset magnanimus Pelides.

Inter-hos autem locutus-est rex virorum Agamemno:

[eo-ipso-loco a sede, neque in mediis assurgens:]

O amici, heroes Danai, famuli Martis,

stantem quidem vos decet audire me, neque convenit

80

interpellare: grave enim hoc cuique, peritus licet sit.

Virorum autem in magno tumultu quomodo quis audierit,

vel dixerit? impeditur vero, argutus quamvis sit concionator.

Ad-Peliden quidem ego orationem dirigam, sed vos ceteri

intelligite, Argivi, sermonemque diligenter cognoscite quisque.

85

Sæpe jam mihi nunc Achivi sermonem dixerunt,

et mihi conviciabantur: ego autem non in-causa sum,

sed Jupiter, et Fatum, et per-tenebras-vagans Erinnys,

qui mihi in concione mente injecerunt sævam noxam,

die illo, quo Achillis præmium ipse abstuli.

90

Sed quid facerem? deus omnia perficit.

Veneranda Jovis filia Ate (Noxa) quæ omnes in-errorem-agit,

perniciosa; hujus quidem molles pedes: non enim solo

insistit: enimvero illa per virorum capita incedit.

[lædens homines: alterumque saltem concertantium irretit.]

95

Etenim jam olim Jovem læsit, quem-tamen potentissimum

hominum et deorum dicunt esse: sed etiam hunc

Juno, femina quæ-est, dolis decepit,

die illo, quo erat vim Herculeam (Herculem)

Alcmena paritura pulcris-muris-cincta in Thebe.

100

Nempe ille glorians dixerat-inter omnes deos:

Auscultate mihi, omnesque dii, omnesque deæ,

ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet.

Hodie virum in-lucem partuum-doloris-præses Ilithyia

edet, qui omnibus finitimis imperabit,

105

eorum hominum ex-genere, qui sanguine ex meo sunt.

Hunc vero dolos-meditans allocuta-est veneranda Juno:

mentieris, nec vero finem sermoni impones.

Eia autem, age, nunc mihi jura, Olympie, firmum jusjurandum,

revera eum omnibus finimitis imperaturum,

110

quisquis in die hoc ceciderit intra pedes mulieris

eorum hominum, qui tui ex sanguine sunt generis.

Sic dixit: Jupiter autem neutiquam fraudem intellexit;

sed juravit magnum jusjurandum; dein vero magnum malum-accepit.

Juno autem properans reliquit verticem Olympi,

115

statimque pervenit Argos Achaicum, ubi utitque norat

esse generosam uxorem Stheneli Perseidæ.

Ea vero gestabat-utero carum filium; ac septimus stabat (inceperat) mensis:

eduxit autem in lucem, licet immaturus essset,

Alcmenæ vero inhibuit partum, repressitque Ilithyias.

120

Ipsa autem renuntiatura factum, Jovem Saturnium affata-est:

Jupiter pater, candentis-fulminis-missor, rem quandam tibi mente ponam.

Jamjam vir natus-est, qui Argivis imperabit,

Eurystheus, Stheneli filius Perseidæ,

tuum genus: non ei inconveniens est imperare Argivis.

125

Sic dixit: eum vero dolor acutus in mente feriit profunda.

Ilico autem corripuit Aten capite nitentibus-capillis-ornato,

iratus animo suo, et juravit firmum jusjurandum,

nunquam in Olympumque et cœlum stellatum

redituram Aten, quæ omnes noxa-afficit.

130

Sic fatus, deturbavit eam a cœlo stellato,

manu circumrotatam: statimque ea pervenit ad-opera hominum.

De ea semper ingemiscebat, quando suum carum filium videret

opus indignum sustinentem, sub Eurysthei (illatis ab Eur.) ærumnis.

Sic et ego, quando tum magnus galeam-motans Hector

135

Argivos perdebat ad puppes navium,

non poteram oblivisci Noxæ, qua semel læsus-fueram.

At postquam noxam-accepi, et mihi mentem exemit Jupiter,

iterum volo te placere, dareque infinita dona.

At exsurge ad-pugnam, et ceteras excita copias:

140

dona autem ego hic omnia præbebo, quæcunque tibi profectus

hesternus (heri) in tentoriis promisit divinus Ulysses.

Si autem vis, exspecta, festinans licet ad-certamen:

donaque tibi ministri, mea ex nave sumentes,

ferent, ut videas, quod tibi animum-placantia dabo.

145

Hunc autem respondens affatus-est pedibus velox Achilles:

Atride augustissime, rex virorum Agamemno,

dona quidem, si vis, præbere, ut æquum-est,

vel retinere, penes te est: nunc vero recordemur prælii

ilico: non enim decet verbis-tempus-terere hic manentes,

150

nec moras-facere: adhuc enim magnum opus infectum:

ut aliquis rursus Achillem inter primos videat

hasta ærea Trojanorum perdentem phalangas.

Sic aliquis (quisque) vestrum memor cum-viro pugnet.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

155

ne tamen sic, strenuus licet sis, deo-similis Achille,

jejunos impelle ad Ilium filios Achivorum

cum-Trojanis pugnaturos. Nam non in-exiguum tempus erit

certamen, postquam primum congressæ-fuerint phalanges

virorum, ac deus inspiraverit animos utrisque.

160

Sed saturari jube velocibus in navibus Achivos

cibo et vino; hoc enim robur est et vis.

Non enim vir totum diem usque-ad solem occidentem

expers cibi poterit contra hostem pugnare.

Licet enim animo utique promto-sit ad-pugnandum,

165

tamen et sensim membra gravantur, et occupant eum

sitisque et fames, noxamque-trahunt genua eunti.

Qui vero vir, vini satur et cibi,

cum-viris hostibus totam-diem pugnat,

audens ei est animus in præcordiis, nec quicquam membra

170

prius defatigantur, quam omnes recedant a-pugna.

Sed age, populum quidem dimitte, et jentaculum jube

instrui: sed dona rex virorum Agamemeno

ferat in mediam concionem, ut omnes Achivi

oculis videant, tuque animo tuo læteris.

175

Jurato autem tibi jusjurandum, inter Argivos surgens,

nunquam se hujus cubile ascendisse vel ei coiisse;

[qua fas est, rex, et virorum et mulierum,]

et vero tibi ipsi animus in præcordiis placidus sit.

Ac deinde te convivio in tentoriis conciliet

180

lauto, ut ne-quid tui juris mutilum habeas.

Atride, tu vero deinde æquior et in alium

eris: haudquaquam enim indigne-ferendum, regem

virum placare, quando quis prior injuriam-fecerit.

Illum vero vicissim allocutus-est rex virorum Agamemno:

185

gaudeo tuo, Laertiade, hoc sermone audito

recte enim omnia persecutus-es et enarrasti.

Hæc vero ego volo jurare, jubetque me animus,

nec pejerabo per deum. Sed Achilles

maneat hic interim, festinans licet ad-certamen:

190

manete et ceteri omnes congregati, donec dona

e tentoriis venerit, et fœdera fida ferierimus.

Tibi vero ipsi hoc ego præcipio, et te jubeo, Ulysse,

delectis juvenibus primoribus universorum-Achivorum,

dona mea a nave afferre, quot Achilli

195

heri polliciti-sumus nos daturos; adducitoque mulieres:

Talthybius autem mihi ocyus per exercitum latum Achivorum

aprum quæsitum-apparet, mactandum Jovique Solique.

Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles:

Atride augustissime, rex virorum Agamemno,

200

alias certe potius debetis hæc procurare,

quando aliqua postea-cessatio a-pugna fuerit,

et ardor non tantus sit in pectoribus meis.

Nunc vero illi quidem jacent confossi, quos domuit

Hector Priamides, quando ei Jupiter gloriam præbuit.

205

Vos autem ad cibum-sumendum adhortamini: verum ego

nunc quidem juberem pugnam-inire filios Achivorum

jejunos, impransos: sed cum sole occidenti

paraturos-esse magnam cœnam, postquam ulti-simus contumelia.

Ante vero nequaquam mihi-quidem proprium per guttur demittetur

210

nec potus, nec cibus, sodale mortuo,

qui mihi in tentorio confossus acuto ære,

jacet, in vestibulum pedibus conversus: circum autem socii

lugent: ideo mihi neutiquam in mente hæc curæ-sunt,

sed cædesque et sanguis et gravis gemitus virorum.

215

Illum vero responden allocutus-est ingeniosus Ulysses:

o Achille, Pelei fili, longe fortissime Achivorum,

præstantior es me et fortior non parum quidem

hasta, ego vero te prudentia utique superavero

multum: quippe prior natus-sum, et plura cognovi.

220

Quare tibi acquiescat animus in verbis meis.

Celeriter pugnæ fit satietas hominibus;

cujus plurimam quidem stipulam in-terram æs fundit;

messis autem perexigua, postquam inclinet lances

Jupiter, qui hominum arbiter pugnæ est.

225

Ventre vero haudquaquam licet mortuum lugere Achivos:

admodum enim multi et crebri diebus omnibus

cadunt: quando igitur quis respiraverit a-dolore?

Sed oportet eum quidem sepelire, qui mortuus-sit,

firmum animum habentes, per diem unam defletum:

230

quotquot vero pugnæ horrendæ superfuerint,

eos meminisse potus et cibi, ut adhuc magis

viris cum-hostibus pugnemus indesinenter usque,

induti corpus ære indomito: nec quisquam alia

copiarum cohortatione exspectata subsistat.

235

Illa enim cohortatio in-malum ei cedet, qui relictus-fuerit

apud naves Argivorum: sed omnes-simul egressi

Trojanos in equûm-domitores excitemus acrem Martem.

Dixit, et Nestoris filios sibi-comites-delegit præclari,

Phylidenque Megetem, Thoantemque, Merionenque,

240

et Creontiaden Lycomedem, et Melanippum:

profectique-sunt ire ad tentorium Agamemnonis Atridæ.

statim deinde simul verbum fuit, et perfectum-erat opus:

septem quidem e tentorio tripodas ferebant, quos ei pollicitus-erat,

splendidosque lebetas viginti, duodecimque equos:

245

eduxerunt confestim et mulieres, egregiorum operum scientes,

septem, at octavam, Briseidem pulcris-genis.

Auri autem quum-appendisset Ulysses decem omnia talenta,

præibat ferens, simulque alii dona ferebant juvenes Achivorum:

et ea quidem in media concione posuere. Atque Agamemno

250

surrexit: Talthybius autem, deo similis voce,

aprum tenens in manibus, astabat pastori virorum.

Atrides autem, extracto manibus cultro,

qui ei juxta ensis magnam vaginam semper pendebat,

apri setis pro primitiis abscissis, Jovi manus attollens,

255

precabatur: verum omnes ibidem sedebant tacite

Argivi, ut par-erat, auscultantes regi.

Qui conceptis-precibus dixit, suspiciens in cœlum latum:

Testis-esto nunc Jupiter primum, deorum summus et maximus,

Terraque, et Sol, et Furiæ, quæ sub terra

260

homines puniunt, quicunque perjurium jurarit:

nequaquam ego puellæ Briseidi manum intuli,

nec concubitus causa indigens ipsa, neque ullius alterius rei:

sed mansit intacta in tentoriis meis.

Si vero quid horum perjurium est, mihi dii dolores dent

265

multos admodum, quot dant ei qui in-eos peccarit jurando.

Dixit, et jugulum apri abscidit sævo ære.

Hunc quidem Talthybius cani maris in magnum æquor

projecit circumrotatum, escam piscibus: at Achilles

assurgens inter-Argivos bellicosos locutus-est:

270

Jupiter pater, profecto magnas calamitates mortalibus infers!

Nec vero unquam animum in pectoribus meis

Atrides commovisset prorsus, nec puellam

abduxisset, me invito, sui impotens; at certe Jupiter

voluit Achivis mortem multis accidere.

275

Nunc vero abite ad jentaculum, ut committamus pugnam.

Sic dixit: solvit autem concionem celerem (celeriter).

Illi quidem dispergebantur suam ad navem quisque.

Dona vero Myrmidones magnanimi curabant,

iverunt autem ad navem ferentes Achillis divini:

280

et ea quidem in tentoriis posuerunt, et sedere-fecerunt mulieres:

equos vero ad armentum egerunt famuli præclari.

Briseis autem inde, similis aureæ Veneri,

ut vidit Patroclum confossum acuto ære,

ipsi circumfusa, stridulum edidit-ululatum, manibusque laniabat

285

pectoraque, et teneram cervicem, atque pulcra ora.

Dixit autem flens, mulier similis deabus:

Patrocle, mihi miseræ plurimum dilecte animo,

vivum quidem te reliqui ego, e-tentorio abiens;

nunc vero te mortuum invenio, princeps virorum,

290

reversa: ut me excipit malum e malo semper!

Virum quidem, cui collocarant me pater et veneranda mater,

vidi ante urbem confossum acuto ære;

tresque fratres, quos mihi eadem peperit mater,

conjunctissimos, qui omnes exitialem diem obierunt.

295

Haudquaquam tamen me sinebas, quando virum meum velox Achilles

interfecit, evertitque urbem divini Mynetis,

flere; sed me dicebas Achillis divini

ingenuam uxorem te facturum-esse, abducturumque in navibus

in Phthiam, paraturumque-epulas nuptiales inter Myrmidones.

300

Ideo te usque fleo mortuum, mitem semper.

Sic dixit flens: adgemebant autem feminæ,

de-Patroclo specie, de-suis autem revera ipsarum malis singulæ.

Ipsum vero circa Achillem seniores Achivorum congregabantur,

precantes, ut-vesceretur: is vero recusabat gemens:

305

Obsecro vos, si quis mihi carorum obsequitur sociorum,

ne me ante cibo jubete, neu potu,

satiare meum animum; quippe me dolor gravis invadit:

occidentem vero solem exspectabo, et perferam prorsus.

Sic fatus, alios quidem remisit reges:

310

duo autem Atridæ remanebant, et divinus Ulysses,

Nestor, Idomeneusque, senexque equûm-agitator Phœnix,

oblectantes assidue tristem: nec-tamen quicquam animo

oblectabatur, antequam belli os subiret sanguinolenti.

Recordatus vero crebro ex-imo-pectore-trahebat gemitus, dixitque:

315

Certe mihi olim et tu, infelix, carissime sodalium,

ipse in tentorio lautum jentaculum apposuisti

propere et diligenter, quando festinarent Achivi

Trojanis equûm-domitoribus inferre lacrimosum Martem:

nunc vero tu quidem jaces confossus: sed meum cor

320

expers esto potus et cibi, intus licet-sint,

tui desiderio. Nec enim quicquam pejus aliud paterer:

ne si quidem vel patrem mortuum audirem,

qui forte nunc in-Phthia molles lacrimas effundit,

desiderio talis filii; ipse vero alienigeno in populo

325

propter horrendam Helenam cum-Trojanis bellum-gero:

vel illum, qui in-Scyro mihi nutritur carus filius.

[si quidem adhuc vivit, Neoptolemus divinæ-formæ.]

Nam antea quidem mihi animus in pectoribus sperabat,

solum me moriturum-esse, longe-ab Argo equos-pascente,

330

hic in Troja; te vero ad-Phthiam rediturum-esse,

ut mihi filium veloci in nave nigra

e-Scyro educeres, et ei ostenderes singula,

possessionem meam, servosque, et alto-tecto magnam domum.

Nunc enim Peleum utique puto vel prorsus

335

obiisse, vel ægre adhuc viventem tristari,

senioque inviso, et meum (de me) exspectantem semper

tristem nuntium, quando interfectum audiat.

Sic dixit flens; adgemebant autem primores,

recordati quæ quisque in ædibus reliquerant.

340

Lugentes vero hos intuitus miseratus-est Saturnius,

confestimque Minervam verbis alatis allocutus-est:

Filia mea, jam prorsus deseruisti virum eximium.

An utique tibi haud-jam omnino in animo curæ-est Achilles?

ille, en! ante naves puppibus-et-proris-excelsas

345

sedet plorans sodalem carum: ac ceteri jam

abierunt ad jentaculum; is vero jejunus et impransus.

Quin abi, ei nectarque et ambrosiam amabilem

instilla in pectora, ut ne ipsum fames occupet.

Sic locutus, impulit ante promtam Minervam;

350

hæc vero, harpæ similis alis-patulæ, voce-argutæ,

e cœlo desiliit, per æthera. At Achivi

statim armabantur per exercitum: illa vero Achilli

nectar in pectora et ambrosiam amabilem

instillavit, ut ne eum fames acerba genua occuparet:

355

ipsa autem ad patris late-potentis solidam domum

abiit. Illi vero seorsum a-navibus se-effundebant velocibus.

Ut vero quum densæ nives a-Jove devolant,

gelidæ, ab impetu actæ sereni Boreæ:

sic tunc crebræ galeæ, lucidum renidentes,

360

e-navibus ferebantur, et clypei umbonibus-muniti,

loricæque cavitatibus-firmis, et fraxineæ hastæ.

Fulgor autem ad cœlum ibat, ridebatque omnis circùm terra

æris præ fulgure: ac strepitus excitabatur sub pedibus

virorum: in mediis vero armabatur divinus Achilles.

365

[Cujus et dentium stridor oriebatur; atque ei oculi

splendebant, velut ignis flamma; intus vero ei cor

subiit dolor intolerabilis: ipseque jam, Trojanis irascens,

induit dona dei, quæ ei Vulcanus laboraverat fabricans.]

Ocreas quidem primum circa tibias posuit

370

pulcras, argenteis fibulis apte-junctas:

deinde loricam circa pectora induebat.

Circa humeros autem posuit ensem argenteis-clavis-distinctum,

æreum: ac deinde scutum magnumque solidumque,

sumsit; ejus autem in-longinquum fulgor ibat, velut lunæ.

375

Ut vero quum e ponto flamma nautis relucet

ardentis ignis; is autem ardet alte in-montibus,

loco in solitario; ipsos vero invitos procellæ

ponto super piscoso ab-amicis seorsum ferunt:

sic ab Achillis scuto splendor ad-æthera ibat,

380

pulcro, affabre-facto. Atque galeam sublatam

capiti imposuit validam: hæc autem, stellæ instar, refulgebat,

setis-equinis-comans galea: quassabanturque comæ

aureæ, quas Vulcanus fuderat circa conum densas.

Tentabat autem se ipsum in armis divinus Achilles,

385

an sibi apta-essent, et facile-in-iis moverentur pulcri artus:

ei vero tanquam alæ erant, attollebantque pastorem virorum.

E theca autem paternam extraxit hastam,

gravem, magnam, validam: quam quidem non poterat alius Achivorum

vibrare, sed ipsam solus norat vibrare Achilles,

390

Peliadem fraxinum, quam patri caro ejus dederat Chiron

Pelii ex vertice, cædis-auctorem futuram heroibus.

Equos autem Automedonque et Alcimus adornantes

jungebant, ac pulcra lora-jugalia circumposita-erant; et frenos

maxillis immisere, habenasque extenderunt retro

395

coagmentatam ad-sellam-currus. Ac scuticam splendidam

manu capiens habilem, in currum insiliit

Automedon; retro ver ad-pugnam-paratus ascendit Achilles,

armis collucens, tanquam fulgidus sol.

Terribiliter autem equis imperitabat patris sui:

400

Xantheque, et Balie, inclyta soboles Podarges,

alio jam modo deliberate salvum-referre aurigam

retro Danaorum in agmen,ubi satiati-fuerimus pugna:

neque, ut Patroclum, relinquite illic mortuum.

1

Sic hi quidem apud naves recurvas armabantur

circum te, Pelei fili, pugnæ insatiabilem, Achivi:

Trojani vero ex-altera-parte in loco-editiore campi.

Jupiter autem Themidem jussit deos ad-concionem vocare

5

vertice ab Olympi multis-convallibus: illa autem quaquaversum

vadens jussit deos Jovis ad domum ire.

Nec aliquis igitur Fluviorum aberat, præter Oceanum,

nec Nympharum, quæ nemora pulcra inhabitant,

et fontes fluviorum, et prata herbosa.

10

Quum-venissent autem ad domum Jovis nubes-cogentis,

politis in-porticibus consederunt, quas Jovi patri

Vulcanus fecerat peritis præcordiis.

Sic hi quidem Jovis in-ædibus congregabantur: nec Neptunus

non-paruit deæ, sed e mari venit ad illos.

15

Sed autem in mediis, Jovisque interrogabat consilium:

Cur rursus, Candentis-fulminis-missor, deos ad-concionem vocasti?

num quid de Trojanis et Achivis deliberas?

Horum enim jam proxima pugna præliumque exarsit.

Hunc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

20

nosti, Neptune, meum in pectoribus consilium,

quorum gratia vos congregavi: curæ-sunt mihi, pereuntes licet.

Sed ego quidem manebo in-cacumine Olympi

sedens; ibi spectans mentem oblectabo: at jam vos ceteri

abite, ut perveniatis ad Trojanos et Achivos:

25

utrisque vero auxilium-ferte, prout animus est cujusque.

Si enim Achilles solus contra Trojanos pugnabit,

ne paulisper quidem sustinebunt velocem Peliden.

Et vero ipsum etiam antea territi-fugiebant, modo aspicientes;

nunc tamen, quum jam et animo ob-socium irascitur graviter,

30

vereor, ne et murum præter-fatum evertat.

Sic dixit Saturnius, certamenque ingens excitavit.

Profecti-sunt autem ire ad-pugnam dii, diversos animos habentes:

Juno quidem ad cœtum navium et Pallas Minerva,

ac Neptunus terram cingens, et utilium-auctor

35

Mercurius, qui mente prudenti instructus-est:

Vulcanus autem cum his ibat, robore truculenter-spectans,

claudicans, subtusque tibiæ cum-molimine-ferebantur imbecillæ.

Ad Trojanos vero Mars galeam-motans; ac cum ipso

Phœbus intonsus, et Diana sagittis-gaudens,

40

Latonaque, Xanthusque, amansque-risum Venus.

Quamdiu quidem seorsum dii a-mortalibus erant viris,

tamdiu Achivi magnopere gloriabantur, quod Achilles

exortus-erat; diu vero a-pugna se-abstinuerat tristi:

Trojanis vero tremor gravis subiit membra cuique,

45

timentes, quod viderent pedibus-velocem Peliden

armis splendentem, hominum-perniciei parem Marti.

Sed postquam ad turbam Olympii venerant virorum,

exorta-est Contentio vehemens, populi-concitatrix; clamabatque Minerva,

stans modo quidem ad fossam depressam extra murum,

50

modo super litoribus resonis altum vociferabatur:

clamabat et Mars ex-altera-parte, obscuro turbini similis,

acuto a summa urbe Trojanos adhortans,

interdum propter Simoentem currens super Callicolone.

Sic istos utrosque beati dii excitantes,

55

commiserunt, interque eos contentionem rupere (erumpere fecerunt) gravem.

Horrendum vero intonuit pater hominumque deûmque

ex-alto: at subtus Neptunus concussit

terram immensam, montiumque excelsos vertices.

Omnes autem concutiebantur radices riguæ-fontibus Idæ,

60

et vertices, Trojanorumque urbes, et naves Achivorum.

Timuit vero subtus rex inferorum, Pluto,

territusque solio exsiliit, et exclamavit, veritus ne ei superne

terram rescinderet Neptunus concussor-terræ,

domusque mortalibus et immortalibus panderentur

65

terribiles, situ-sentæ, quas horrent dii ipsi.

Tantas utique sonitus oriebatur, diis certamine congressis.

Nempte contra Neptunum regem

stabat Apollo Phœbus, ferens sagittas pennatas:

contraque Martem dea cæsiis-oculis Minerva:

70

Junonique obstitit aureis-sagittis-instructa, tumultuum-venationis-amans,

Diana telis-gaudens, soror Sagittantis:

Latonæque obstitit potens, utilium-auctor Mercurius;

contraque Vulcanum magnus Fluvius vorticibus-profundis,

quem Xanthum vocant ii, hominesque Scamandrum.

75

Sic quidem dii contra deos ibant: at Achilles

Hectorem contra maxime cupiebat penetrare per-turbam,

Priamiden: hujus enim potissimum ipsum animus jubebat

sanguine satiare Martem, invictum bellatorem.

Æneam autem recta copiarum-concitator movit Apollo

80

contra Peliden, immisitque ei animos validos:

filio autem Priami Lycaoni assimilavit-se voce;

huic se quum-assimilasset, eum affatus-est Jovis filius Apollo:

Ænea, Trojanorum consiliator, ubi sunt tibi minæ,

quas proferens Trojanorum ducibus promisisti convivans,

85

Peliden Achillem contra pugnaturum-esse te?

Illum vero Æneas respondens allocutus-est:

Priamide, cur me hæc etiam invitum jubes,

contra Peliden nimis-animosum pugnare?

Non enim nunc primum pedibus-velocem contra Achillem

90

stetero, sed dudum me et alias hasta fugavit,

ex Ida, quando boves invasit nostras,

evertitque Lyrnessum et Pedasum: sed me Jupiter

servavit, qui mihi incitavit robur velociaque genua.

Certe domitus-fuissem sub manibus Achillis et Minervæ,

95

quæ ante eum vadens dabat lucem (victoriam) et hortabatur

eum, ut hasta ærea Lelegas et Trojanos interficeret.

Ideo non potest contra Achillem vir mortalis pugnare:

semper enim adest unus certe deorum, qui perniciem ab-eo avertat.

Et vero alioqui ipsius recta telum volat, nec desinit,

100

antequam corpus humanum transegerit. Si vero vel deus

æqualem tenderet belli finem, non me valde facile

vinceret, ne si quidem totum-æreum se-glorietur esse.

Hunc autem rursus allocutus-est rex, Jovis filius, Apollo:

heros, quin age, et tu deos sempiternos

105

precare; etenim te aiunt e-Jovis filia Venere

prognatum-esse; ille vero inferiore ex dea est.

Illa enim ex Jove est, hæc vero ex marino sene.

Sed recta infer æs indomitum, neu te omnino

sævis verbis avertat et minis.

110

Sic fatus, inspiravit robur magnum pastori virorum:

processit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære.

Nec latuit Anchisæ filius candidam-ulnis Junonem,

contra Peliden vadens per turmas virorum:

illa autem, ad-se vocatis diis, inter eos verbum dixit:

115

Considerate jam vos, Neptune, et Minerva,

in mentibus vestris, ut se-habebunt hæc opera.

Æneas hic ivit, armatus corusco ære,

contra Peliden: impulit vero eum Phœbus Apollo.

Sed agite, nos tamen eum avertamus retro

120

illinc: aut aliquis inde etiam nostrûm Achilli

astet, detque ei robur magnum, nec quicquam animo

deficiat: ut sciat, quod ipsum diligunt potentissimi

immortalium: hi vero inanes sunt, qui hactenus quidem

Trojanis defendere conantur prælium et cædem.

125

Omnes autem de-cœlo descendimus interfuturi

huic pugnæ, ut ne-quid inter Trojanos patiatur

hodie: in-posterum vero ea patietur, quæcunque ei Parca

nascenti nevit lino, quando ipsum peperiter mater.

Si vero Achilles non hæc deorum didicerit ex voce,

130

timebit inde, quando aliquis contra deus venerit

in prælio: terribiles vero dii, quum-apparent manifesti.

Huic autem respondit deinde Neptunus terræ-concussor:

Juno, ne sævi sine mente; neutiquam te decet.

Non ego-sane velim deos ad-certamen committere;

135

[nos alios, quoniam multo fortiores sumus:]

sed nos quidem inde consideamus profecti

ex via in speculam, prælium vero viris curæ-erit.

Sin autem Mars incipiat pugnam, aut Phœbus Apollo,

vel Achillem inhibeant, et non sinant pugnare:

140

statim inde et nobis ilico certamen orietur

conflictus: perquam autem celeriter decreto-eos-prælio puto

redituros in-Olympum, deorum ad cœtum aliorum,

nostris sub manibus necessitate violenter domitos.

Sic quidem locutus præibat Cæruleus-crinibus

145

murum ad circumaggeratum Herculis divini,

altum, quem quidem ei Trojani et Pallas Minerva

fecerant, ut cetum effugiens evitaret,

quando eum persequens-ageret a litore ad-planitiem.

Illic igitur Neptunus consedit, et dii alii,

150

ac nesciam-scindi nubem humeris circumdederunt:

illi vero ex-altera-parte considebant in jugis Callicolones,

circum te, arcitenens Phœbe, et Martem urbium-vastatorem.

Sic hi quidem utrinque sedebant meditantes

consilia: incipere autem exitialem pugnam

155

pigrabantur utrique: Jupiter vero, sedens alte, jubebat.

Illis vero totus impletus-erat campus, et fulgebat ære,

virorum et equorum: resonabatque-tremens terra pedibus

concurrentium simul. Duo autem viri longe fortissimi

in medium utrorumque congrediebantur, ardentes pugnare

160

Æneasque Anchisiades, et divinus Achilles.

Æneas autem primus minabundus processit,

nutans casside valida: ac clypeum impetuosum

prætendebat pectori, vibrabatque æream hastam.

Pelides vero ex-altera-parte contra ruebat, leo veluti

165

exitialis, quem quidem viri interficere animis-ardent,

congregati, totus pagus: is vero primum quidem contemnens

incedit; sed quando aliquis pugna-impigrorum juvenum

hasta ferierit, contorquetque-se hians, circaque dentes spuma

oritur, inque corde ei gemit generosus animus;

170

cauda vero lateraque et femora utrinque

verberat, seque ipsum excitat ad-pugnandum;

torvumque-intuens recta fertur furore, si quem occidat

virorum, vel ipse pereat prima in turba:

sic Achillem incitabat robur et animus magnus,

175

obviam ut-iret magnanimo Æneæ.

Illi vero quando jam prope erant in alterum-alter vadentes,

hunc prior allocutus-est pedibus-velox divinus Achilles:

Ænea, cur tu, tantum agminum spatium permensus,

hic constitisti? an te utique animus mecum pugnare jubet,

180

sperantem Trojanis te imperaturum equûm-domitoribus

dignitate qualis est Priami? Sed si me interfeceris,

non tibi propterea Priamus hoc præmium in manu ponet:

sunt enim ei filii: ipse autem firmus, nec imprudens-mente.

An vero tibi Trojani agri-portionem tribuerunt, egregiam præ-aliis,

185

amœnam vitifero-solo, et arabili, ut colas,

si me interfeceris? difficulter autem te spero hoc facturum.

Jam enim te, credo, et alias hasta fugavi.

An non recordaris, quando te a bobus, solus quum-esses,

agitavi de Idæis montibus velocibus pedibus

190

celeriter? tunc vero nusquam convertebaris fugiens:

inde autem in Lyrnessum evasisti: verum ego hanc

everti, aggressus (auxiliante) Minerva et Jove patre:

captivas autem mulieres, libero die erepto,

abduxi: at te Jupiter servavit, et dii ceteri.

195

Sed non nunc te servaturos puto, ut in animum

inducis: verum te ego regressum hortor

in multitudinem ire, neu adversus stes mihi,

antequam quid mali patiaris: factum vero et stultus sensit.

Huic vero Æneas respondit, dixitque:

200

Pelide, ne jam me verbis, puerulum tanquam,

speres te territurum: quippe aperte scio et ipse

et convicia, et opprobria proloqui.

Scimus autem alter-alterius genus, scimus et parentes,

jam-olim-dicta audientes verba mortalium hominum:

205

visu vero certe nec tu meos nosti, neque ego tuos.

Aiunt te quidem Pelei eximii prolem esse

matre vero ex Thetide, comis-pulcris marina-nympha:

at ego me filium magnanimo Anchisa

profiteor prognatum esse, mater autem mihi est Venus:

210

horum jam nunc alterutri certe carum filium plorabunt

hodie: non enim puto verbis omnino puerilibus

sic diremtos, e pugna nos redituros-esse.

Quodsi vis et hæc doceri; ut bene scias

nostrum genus (multi autem ipsum homines norunt):

215

Dardanum jam primum genuit nubes-cogens Jupiter:

condidit autem is Dardaniam: quippe nondum Ilios sacra

in campo ædificata-erat, urbs articulate-loquentium hominum,

sed adhuc radices habitabant irriguæ-fontibus Idæ.

Dardanus autem genuit filium Erichthonium regem,

220

qui tum opulentissimus erat mortalium hominum:

hujus ter-mille equæ per palustria pascebantur

feminæ, pullis exsultantes teneris:

harum aliquas et ipse Boreas adamavit pascentium,

equoque se quum-assimulasset, cæruleis-jubis, concubuit:

225

illæ vero gravidæ-factæ pepererunt duodecim equulas:

hæ autem quando saltu-lasciviebant super almam terram,

summum super aristarum fructum currebant, nec eas frangebant:

at quum saltu-lasciviebant super lata dorsa maris,

in-superficie super collisos-fluctus maris cani currebant.

230

Troem autem Erichthonius genuit Trojanis regem:

ex-Troe vero tres filii eximii geniti-sunt,

Ilusque, Assaracusque, et deo-par Ganymedes,

qui sane pulcerrimus erat mortalium hominum:

quem et in-altum-rapuerunt dii, Jovi ut-pocillator-esset,

235

pulcritudinem ob ipsius, ut immortalibus interesset.

Ilus autem genuit filium eximium Laomedontem;

Laomedon autem Tithonum genuit, Priamumque,

Lampumque, Clytiumque, Hicetaonemque, sobolem Martis:

Assaracus vero Capyn; is autem Anchisen genuit filium:

240

aque me Anchises; Priamus vero genuit Hectorem divinum.

Ex-hoc quidem genereque et sanguine me profiteor esse.

Jupiter vero virtutem viris augetque minuitque,

prout voluerit; ipse enim est potentissimus omnium.

Sed age ne-amplius hæc disseramus, pueruli tanquam,

245

stantes in media acie prælii.

Licet enim ambobus opprobria proloqui

multa admodum: ne navis quidem centiremis onus ferret.

Volubilis vero lingua est hominum, multique insunt sermones,

omnigeni; verborum autem latus campus hinc et inde.

250

Qualecunque dixeris verbum, tale et audieris.

Sed quid jurgiis et rixis nobis opus est

altercari inter-nos-contra, tanquam mulieres,

quæ iratæ per contentionem animum-rodentem

altercantur inter-se, mediam in viam prodeuntes,

255

multa veraque et non vera: ira vero et hæc jubet.

A-virtute tamen non me verbis avertes animosum,

priusquam ære pugnes contra. Verum age, ocyus

experiamur alter-alterum æratis hastis.

Dixit, et in terribile scutum intorsit gravem hastam,

260

horrendum: ingensque scutum circumsonuit hastæ cuspide.

Pelides vero scutum quidem a se procul manu robusta

tenuit, perculsus: credebat enim longæ-umbræ hastam

facile penetraturam-esse magnanimi Æneæ:

imprudens; nec cogitabat in mente et in animo,

265

quod non facile est, deorum inclyta dona

a-viris certe mortalibus domari, neque ea his cedere.

Neque tunc Æneæ bellicosi gravis hasta

perrupit scutum; aurum enim eam inhibuit, dona dei:

sed duas quidem transiit per plicas; verum etiam tres

270

supererant: quoniam quinque plicas duxerat Vulcanus,

duas æreas, duasque interiores stanni,

unam vero auream: qua demum detenta-est fraxinea hasta.

Secundus autem Achilles emisit longæ-umbræ hastam,

et percussit Æneæ clypeum undique æqualem,

275

oram ad summam, ubi tenuissimum ambibat æs,

tenuissimum vero inductum-erat corium bovis; ac penitus

Pelias prorupit fraxinus, crepuit vero clypeus ab ea (ictu ejus).

Æneas autem contractus-subsedit, et a se procul scutum sustulit,

territus: hasta autem supra dorsum in terra

280

stetit ulterius pergendi-cupida: et utrosque disruperat orbes

clypei totum-hominem-tegentis: is vero evitata hasta longa

constitit, (dolor autem ei offusus-est immensus oculis,)

perculsus, quod prope se fixum-erat telum. Verum Achilles

promtus irruit, stricto ense acuto,

285

terribilem edens-clamorem: at saxum sumsit manu

Æneas, manum pondus, quod ne duo quidem viri ferrent,

quales nunc homines sunt: is vero ipsum facile agitabat et solus.

Tum certe Æneas quidem irruentem percussisset saxo,

vel in-galeam, vel in-scutum, quod ab eo defendisset tristem mortem;

290

ipsum vero Pelides cominus ense anima privasset:

nisi celeriter animadvertisset Neptunus concussor-terræ.

Statim autem inter immortales deos verbum dixit:

Dii boni, certe mihi dolor est de-magnanimo Ænea,

qui cito a-Pelide domitus ad-Orcum descendet,

295

credens verbis Apollinis longe-jaculantis:

domens: nec quicquam is ab-eo propulsabit triste exitium.

Sed cur nunc hic insons mala patitur,

immerito, ob debitos-aliis dolores; grata autem semper

munera diis exhibet, qui cœlum latum inhabitant?

300

Sed agite, nos ipsi eum e morte subducamus,

ne-forte et Saturnius irascatur, si Achilles

hunc interimat: fatale vero ei est effugere,

ut ne sine-prole genus et prorsus-exstinctum pereat

Dardani, quem Saturnius præ omnibus dilexit liberis,

305

qui ex-se nati-sunt mulieribusque mortalibus.

Dudum enim Priami genus odit Saturnius:

nunc vero certe Æneæ vis Trojanis imperabit,

et filii filiorum, qui in posterum nati-fuerint.

Huic autem respondit deinde magnis-oculis veneranda Juno:

310

Terræ-concussor, ipse tu in mente tua consule

de-Ænea, utrum eum e-periculo-extrahas, an relinquas.

[a-Pelide Achille domandum, strenuus quanquam-sit.]

Sane enim nos multa juravimus jurajuranda

omnes inter deos, ego et Pallas Minerva,

315

nunquam a Trojanis nos depulsuras-ope-allata malum diem,

ne quando quidem Troja exitiali igne tota cremabitur

incensa, incenderint autem Mavortii filii Achivorum.

Sed ut hoc audivit Neptunus terræ-concussor,

profectus-est ire perque pugnam et per stridorem hastarum,

320

pervenitque, ubi Æneas, atque inclytus erat Achilles.

Confestim vero huic quidem inde ob oculos fudit caliginem,

Pelidæ Achilli: ipseque hastam ære-solido-præfixam

clypeo extraxit magnanimi Æneæ;

et eam quidem ante pedes Achillis posuit;

325

Æneam vero vi-abegit a terra in-altum sublatum.

Multos autem ordines heroum, multos et equorum

Æneas superavit-saltu, dei a manu impetu-sumto:

pervenitque ad extremam-partem impetuosi prælii;

ibi autem Caucones ad pugnam armabantur.

330

Eum vero admodum prope accessit Neptunus concussor-terræ,

et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est:

Ænea, quis te sic deorum attonitum instigat

contra Peliden ferocem pugnare,

qui te simul fortior est et carior immortalibus?

335

Sed recede, quandocunque obvius-fueris-factus illi,

ne et præter fatum in-domum Orci pervenias.

At postquam Achilles mortem et fatum assecutus-fuerit,

audacter jam deinceps inter primos pugna;

non enim aliquis te alius Achivorum interficiet.

340

Sic fatus, eum reliquit illic, postquam præceperat omnia.

Tunc confestim Achillis ab oculis dispersit caliginem

magnam: is vero continuo clare vidit oculis;

ingemiscens autem dixit ad suum magnum animum:

Dii boni, certe magnum miraculum hoc oculis video:

345

hasta quidem hæc jacet in terra, neque omnino virum

video, in-quem immisi, interficere eum cupiens.

Certe et Æneas igitur carus immortalibus diis

erat: sed ipsum putabam frustra sic gloriari.

Valeat: non ei animus me amplius experiri

350

erit, qui et nunc fugit lubens ex morte.

Sed agedum, Danaos bellicosos adhortatus,

illos alios Trojanos experiar obvius profectus.

Dixit, et in ordines saliit: hortabaturque virum quemque:

Ne-amplius nunc a-Trojanis procul state, divini Achivi,

355

sed age, vir contra virum eat, promtusque-sit pugnare.

Difficile vero mihi est, etiam fortis licet sim,

tot homines insequi, et cum-omnibus pugnare:

neque-vel Mars, qui-tamen deus immortalis, nec Minerva,

tantæ aciei persequens-obierit os, et impigre-egerit:

360

sed quantum quidem ego valeo manibusque pedibusque

et animis, me jam nego remissurum ne minimum quidem:

sed omnino per-ordines ibo penitus, nec quenquam puto

Trojanorum gavisurum-esse, qui meam prope hastam venerit.

Sic dixit incitans: Trojanos vero splendidus Hector

365

hortabatur increpitans, affirmabatque se iterum contra Achillem: