[TR1] "perperit" → "peperit"
ARGUMENT: THE DUEL OF MENELAUS AND PARIS.
The armies being ready to engage, a single combat is agreed upon between Menelaus and Paris (by the intervention of Hector) for the determination of the war. Iris is sent to call Helen to behold the fight. She leads her to the walls of Troy, where Priam sat with his counsellers observing the Grecian leaders on the plain below, to whom Helen gives an account of the chief of them. The kings on either part take the solemn oath for the conditions of the combat. The duel ensues; wherein Paris being overcome, he is snatched away in a cloud by Venus, and transported to his apartment. She then calls Helen from the walls, and brings the lovers together. Agamemnon, on the part of the Grecians, demands the restoration of Helen, and the performance of the articles.
The three-and-twentieth day still continues throughout this book. The scene is sometimes in the fields before Troy, and sometimes in Troy itself.
TEXT:
1
At postquam instructi-fuerunt una-cum ducibus quique,
Trojani quidem cum clangoreque clamoreque incedebant, avium instar:
sicut clangor gruum est cœlum versus;
quæ postquam hiemem effugerunt et immensum imbrem,
5
cum clangore hæce volant supra Oceani fluenta,
viris Pygmæis cædem et fatum ferentes:
aeriæ autem hæce noxium conflictum afferunt:
illi vero ibant cum silentio, robur spirantes Achivi,
in animo gestientes opem-ferre sibi-invicem.
10
Quemadmodum montis verticibus Notus infudit caliginem,
pastoribus nequaquam gratam, furi autem nocte commodiorem,
et tantum quis tum prospicit, quantum lapidem jacit:
sic igitur horum sub pedibus pulvis excitabatur turbidus
euntium; valde autem celeriter pertransibant campum.
15
Hi vero quum jam prope essent se-invicem aggressuri,
Trojanis in-prima-acie-erat Alexander divina-forma-præditus,
pardi-pellem humeris gestans et incurvos arcus
et ensem: atque is hastilia duo præfixa ære
vibrans, Argivorum provocabat quosque fortissimos,
20
ut-contra se dimicarent in sæva pugna.
Hunc autem postquam animadvertit Marti-carus Menelaus
procedentem ante agmen, passibus-magnis gradientem,
sicut leo gavisus-est, magnum in corpus incidens,
nactus aut cervum cornutum, aut agrestem capram,
25
esuriens; valde etenim devorat, etiamsi ipsum
insequantur velocesque canes, florentesque juvenes:
sic gavisus-est Menelaus Alexandrum divina-forma-præditum
oculis conspicatus: cogitabat enim ulturum se virum sceleratum;
statimque de curru cum armis desiliit humi.
30
Hunc autem postquam animadvertit Alexander divinæ formæ
inter primos-pugnatores apparentem, perculsus-est suo corde;
retroque sociorum in agmen recessit mortem evitans.
Ut vero quum quis draconem conspicatus resiliens fugit
montis in saltibus, subtusque tremor occupavit artus,
35
retroque recessit, pallorque eum cepit genis:
sic retro in agmen se-condidit Trojanorum superborum,
metuens Atrei filium, Alexander divina-forma-præditus.
Hunc autem Hector objurgavit conspicatus probrosis verbis:
infelix-Pari, forma præstantissime, mulierose, deceptor,
40
utinam non-natusque fuisse, cœlebsque periisses!
Atque hoc vellem, et fere multo utilius erat,
quam sic dedecusque esse et suspectum aliis.
Certe cachinnantur capite-comantes Achivi,
opinati egregium te propugnatorem esse, quoniam venusta
45
species tibi inest: sed non est vis animo, neque ullum robur.
Num talis quum-sis, in pontum-transeuntibus navibus
mare emensus, sociis caris congregatis,
permixtus alienigenis, mulierem formosam abduxisti
e longinqua terra, sponsam virorum bellicosorum,
50
patrique tuo magnum detrimentum, civitatique, omnique populo,
inimicis quidem gaudium, dedecus autem tibi ipsi?
nonne vero sustinueris Marti-carum Menelaum?
nosses utique, qualis viri teneas florentem uxorem.
Non tibi profuerit cithara, et dona Veneris,
55
et illa coma et species, quando pulveri immixtus-fueris.
Sed valde Trojani timidi sunt: alias certe jam
lapideam indutus-esses tunicam (sepultus esses), malorum gratia quanta patrasti.
Hunc autem vicissim allocutus-est Alexander divinæ-formæ:
Hector: quoniam me jure increpaste nec ultra fas:
60
semper tibi cor, securis instar, est indomitum,
quæ penetrat lignum a viro acta, qui quidem arte
lignum navale exscindit, augetque illa viri impetum:
sic tibi in præcordiis intrepidus animus est.
Ne mihi dona amabilia exprobra aureæ Veneris:
65
neutiquam rejicienda sunt deorum præclara dona,
quæcunque ipsi dederint, sponte autem non quivis ceperit.
Nunc rursum si me vis bellare et pugnare,
ceteros quidem sedere-jubeas Trojanos et omnes Achivos,
sed me in medio et Marti-carum Menelaum
70
committite de Helena et opibus omnibus pugnaturos:
uter autem vicerit superiorque fuerit,
opes accipiens penitus omnes mulieremque domum abducat:
vos autem ceteri, amicitiam et fœdera firma quum-iceritis,
habitetis Trojam glebosam: illi vero redeant
75
Argos ad equos-pascens, et Achaiam pulcras-mulieres-habentem.
Sic dixit. Hector vero gavisus-est multum, sermone audito,
et in medium progressus, Trojanorum cohibuit phalanges,
media hasta prehensa: illi autem resederunt omnes.
In-hunc autem sagittas-dirigebant capite-comantes Achivi,
80
missilibusque[TR1] collineantes lapidibusque petebant.
Sed alte clamavit rex virorum Agamemno:
Continete-vos, Argivi, ne jaculemini, juvenes Achivorum:
pollicetur enim se aliquid dicturum galeam-motans Hector.
Sic dixit: illi autem abstinuere a-pugna, tacitique facti-sunt
85
confestim. Hector vero inter utrosque locutus-est:
Audite ex-me, Trojani et bene-ocreati Achivi,
sermonem Alexandri, cujus causa contentio orta-est.
Ceteros quidem jubet Trojanos et omnes Achivos
arma pulcra deponere in terra alma,
90
ipsum vero in medio et Marti-carum Menelaum
solos de Helena et opibus omnibus pugnare:
uter autem vicerit superiorque fuerit,
opes accipiens penitus omnes mulieremque domum abducat;
ceteri autem amicitiam et fœdera firma feriamus.
95
Sic dixit: illi autem omnes taciti facti-sunt silentio.
His vero et locutus-est bellico-clamore strenuus Menelaus:
Audite nunc et me; maxime enim hæc molestia incessit
animum meum; censeo autem diremtum-iri jam
Argivos et Trojanos, quoniam mala multa passi-estis
100
propter meam contentionem, et Alexandri propter inceptum.
Nostrûm vero utri mors et fatum paratum-est,
hic moriatur; ceteri autem dirimamini citissime.
Afferetis vero duos-agnos, alterum album, alteram vero nigram,
Terræque et Soli: Jovi autem nos offeremus alium.
105
Adducetisque Priami vim (Priamum), ut fœdus feriat
ipsa, quoniam ejus filii superbi sunt et infidi:
ne-quis transgressione Jovis fœdera violet.
Semper autem juniorum virorum animi instabiles-sunt;
quibus vero senex interfuerit, simul porro et retro (futura et præterita)
110
spectat, ut quam optime inter utrosque eveniat.
Sic dixit; at gavisi-sunt Achivique Trojanique,
sperantes se finem-facturos ærumnosi belli.
Et equos quidem continuere per in ordines, descenderunt autem ipsi,
armaque exuerunt, quæ quidem deposuerunt in terra
115
prope se-invicem; exiguus autem erat hinc-inde campus.
Hector vero ad urbem duos præcones misit,
qui festinanter agnosque afferrent, Priamumque vocarent.
At Talthybium misit rex Agamemno,
naves ad cavas ut-iret, et agnos-duos jussit
120
afferre; ille vero haud immorigerus-fuit Agamemnoni divino.
Iris autem Helenæ candidas-ulnas-habenti nuntia venit,
assimilata glori, Antenoridæ uxori,
quam Antenorides habebat rex Helicaon,
Laodicen, Priami filiarum forma præstantissimam.
125
Eamque invenit in domo: ea vero magnam telam texebat,
duplicem-vestem purpuream: multosque intexebat labores
Trojanorumque equûm-domitorum, et Achivorum ære-loricatorum,
quos sua causa sustinebant a Martis manibus.
Prope autem stans allocuta-est pedibus velox Iris.
130
Huc veni, nympha cara, ut admiranda facta spectes
Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum ære-loricatorum:
qui prius sibi-invicem inferebant lacrimosum bellum
in campo, perniciosæ cupientes pugnæ,
hi jam nunc sedent taciti (bellum autem cessavit),
135
scutis innixi, juxtaque hastæ longæ in terra fixæ-sunt.
At Alexander et Marti-carus Menelaus
longis hastis pugnabunt de te:
ei vero qui-vicerit, cara vocaberis uxor.
Sic locuta dea, dulce desiderium injecit animo
140
virique prioris, et urbis atque parentum.
Protinus autem Helena candidis velata linteis
properavit e cubiculo, teneram lacrimam defundens:
non sola, simul eam et famulæ duæ sequebantur,
Æthra, Pitthei filia, Clymeneque magnis-oculis.
145
Confestim deinde pervenerunt, ubi Scææ portæ erant.
At Priamus et Panthous et Thymœtes,
Lampusque Clytiusque, Hicetaonque, soboles Martis,
Ucalegonque et Antenor, prudentes ambo,
sedebant populi-seniores in Scæis portis,
150
præ senectute a-bello cessantes; sed erant concionatores
boni, cicadis similes, quæ in silva
arbori insidentes vocem suavem emittunt:
tales utique Trojanorum proceres sedebant in turri.
Hi autem ubi viderunt Helenam ad turrim venientem,
155
submisse inter se verba alata dixerunt:
Non est indigne-ferendum, Trojanos et bene-ocreatos Achivos
tali de muliere longum tempus dolores pati:
valde immortalibus deabus ad vultum similis-est.
Sed etiam sic, talis quamvis sit, in navibus redeat,
160
neque nobis liberisque in-posterum detrimentum relinquatur.
Sic igitur dixerunt: Priamus autem Helenam vocavit voce:
huc coram veniens, cara filia, asside mihi,
ut videas prioremque maritum, affinesque, amicosque
(non mihi tu in-causa es; dii quidem mihi in-causa sunt,
165
qui mihi immiserunt bellum lacrimosum Achivorum):
ut mihi et istum virum ingentem nomines,
quisnam iste sit Achivus vir præstansque magnusque.
Certe quidem capite etiam altiores alii sunt:
pulcrum autem adeo ego nondum vidi oculis,
170
neque sic venerabilem: regi enim viro similis est.
Huic autem Helena verbis respondet, nobilissima mulierum:
reverendusque mihi es, dilecte socer, timendusque;
utinam mors mihi placuisset mala, quando huc
filium tuum secuta-sum, thalamumque fratresque relinquens,
175
filiamque carissimam, et cœtum-æqualium amabilem.
Sed hæc non facta-sunt: quamobrem et lacrimans contabui.
Illud autem tibi dicam, quod ex me quæris ac percontaris:
hic quidem Atrides est, late-imperans Agamemno,
utrumque, rexque bonus, fortisque bellator:
180
levir item meus erat inverecundæ, si-unquam erat.
Sic dixit: hunc vero senex admiratus-est, dixitque:
o beate Atrida, læto-fato-nate, felici-genio!
certe tibi multi sub-imperio-sunt juvenes Achivorum.
Olim etiam Phrygiam ingressus-sum vitiferam,
185
ubi vidi plurimos Phrygas, viros agilibus-equis,
populos Otrei et Mygdonis deo-similis,
qui quidem tunc castra-habebant ad ripas Sangarii:
etenim ego auxiliaris quum-essem, cum illis numerabar
die illo, quando venerunt Amazones viragines:
190
sed ne isti quidem tot erant, quot sunt agilibus-oculis Achivi.
Secundo rursum Ulyssem conspicatus, interrogavit senex:
dic age mihi et istum, dilecta filia, quisnam is sit:
minor quidem capite Agamemnone Atrida,
latior vero humeris et pectoribus visu.
195
Arma quidem ei jacent in terra alma,
ipse vero, aries veluti, obit ordines virorum:
arieti ipsum ego assimilo densi-velleris,
qui ovium magnum gregem lustrat candidarum.
Huic autem respondit deinde Helena, Jove nata:
200
hic porro est Laertiades, ingeniosus Ulysses,
qui nutritus-est in populo Ithacæ, asperæ quidem,
sciens omnimodosque dolos et consilia prudentia.
Hanc autem Antenor prudens contra locutus-est:
o mulier, profecto valde hoc verbum verum dixisti.
205
Jam enim et huc olim venit divinus Ulysses,
in legationem de-te, cum Marti-caro Menelao:
hos autem ego hospitio-excepi, et in ædibus amice-tractavi,[TR2]
amborum vero indolem perspexi et consilia prudentia.
At quum jam Trojanis cum congregatis mixti-essent,
210
stantibus quidem, Menelaus eminebat latis humeris;
ambobus autem sedentibus, augustior erat Ulysses.
Sed quum jam verba et consilia omnibus texebant,
certe quidem Menelaus cursim concionabatur,
pauca quidem, sed valde argute; quoniam non multiloquus[TR3]
215
nec verbis-aberrans, vel ætate posterior erat.
Sed quum jam ingeniosus surrexisset Ulysses,
stabat, deorsumque spectabat, in terram oculis defixis,
sceptrum vero nec retrorsum neque in-anteriorem partem movebat,
sed immotum tenebat, imperito viro similis:
220
dixisses fere iracundumque aliquem esse, stultumque itidem.
At quum jam vocemque magnam e pectore mitteret
et verba imbribus-nivalibus similia hibernis,
non deinde cum-Ulysse contendisset mortalis alius:
non sum sic Ulyssis mirabamur speciem intuentes.
225
Tertior rursus Ajacem conspicatus, interrogabat senex:
quisnam item iste alius Achivur vir, præstansque magnusque,
procerissimus Argivorum capite et latis humeris?
Huic autem Helena peplum-trahens respondit, nobilissima feminarum:
hic vero Ajax est ingens, propugnaculum Achivorum:
230
Idomeneus autem illinc inter Cretenses, deus veluti,
stat; circum vero ipsum Cretensium duces congregati-sunt.
Sæpe eum hospitio-excepit Marti-carus Menelaus
domo in nostra, quando ex-Creta venit.
Nunc vero alios quidem omnes video agilibus-oculis Achivos,
235
quos facile cognoverim, nomenque protulerim:
duos vero non possum conspicere principes populorum,
Castoremque equûm-domitorum, et pugillatu strenuum Pollucem,
germanos-fratres, quos mihi una peperit mater.
An non secuti-sunt Lacedæmone ex amœna?
240
an huc quidem secuti-sunt navibus in mare-transeuntibus
nunc autem nolunt pugnam inire virorum,
dedecora veriti et probra multa, quæ mihi sunt?
Sic dixit: hos autem jam continebat alma tellus
in Lacedæmone istic dilecta in patria terra.
245
Præcones autem per urbem deorum ferebant (victimas ad) foedera firma,
agnos duos et vinum lætum, fructum telluris,
utre in caprino; ferebat etiam cratera splendidum
præco Idæus, atque aurea pocula;
excitabatque senem astans his verbis:
250
Surge, Laomedontiade! vocant optimates
Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum ære-loricatorum,
in campum descendas, ut fœdera firma feriatis:
atque Alexander et Marti-carus Menelaus
longis hastis dimicabunt de muliere;
255
eum autem qui-vicerit mulier et opes sequentur:
ceteri vero, amicitia et fœderibus fidis percussis,
incolemus Trojam glebosam; illi autem revertentur
Argos in equos-pascens et Achaiam pulcras-mulieres-habentem.
Sic dixit; cohorruit autem senex, jussitque socios
260
equos jungere: illi vero impigre paruerunt.
Ascendit itaque Priamus, ac lora traxit retrorsum:
juxtaque eum Antenor perpulcrum inscendit currum.
Illi autem per Scæas portas in-campum dirigebant veloces equos.
At ubi jam venerunt ad Trojanos et Achivos,
265
ex equis descendentes in terram almam,
in medium Trojanorum et Achivorum processerunt.
Surrexitque statim deinde rex virorum Agamemno,
surrexit etiam Ulysses ingeniosus: at præcones conspicui
(victimas ad) fœdera fida deûm cogebant, cratere autem vinum
270
miscebant; ac regibus aquam super manus fuderunt.
Atrides vero, stricto manibus cultro,
qui ei ad ensis magnam vaginam semper pendebat,
agnorum ex capitibus abscidit pilos: atque eos inde
præcones Trojanorum et Achivorum distribuerunt principibus.
275
Inter-eos vero Atrides alta-voce precabatur, manibus sublatis:
Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime,
Solque, qui omnia aspicis et omnia audis,
et Flumina et Tellus, et qui subter terram mortuos
homines punitis, quicunque perjurium juraverit,
280
vos testes estote, et conservate fœdera fida!
si quidem Menelaum Alexander interfecerit,
ipse deinceps Helenam retineto et opes omnes,
nos vero in navibus redeamus pontum-transeuntibus;
sin autem Alexandrum interfecerit flavus Menelaus,
285
Trojani exinde Helenam et opes omnes reddunto,
mulctam vero Argivis pendunto, quam pendi convenit,
quæque etiam posteros inter homines famâ feratur.
Sin autem mihi mulctam Priamus Priamique filii
pendere noluerint, Alexandro prostrato,
290
tum ego etiam deinde pugnabo, mulctæ gratia,
hîc manens, usque-dum finem belli invenero.
Dixit, et fauces agnorum abscidit sævo ferro,
et hos quidem deposuit in terra palpitantes,
anima carentes: nam vires ademerat ferrum.
295
Vinum vero ex cratere haustum poculis
effundebant, et vota-faciebant diis immortalibus:
sic autem aliquis (fere quisque) dicebat Achivorumque Trojanorumque:
Jupiter augustissime, maxime, et immortales dii ceteri!
utri priores præter fœdera offenderint,
300
sic ipsis crebrum humi fluat, sicut hoc vinum,
ipsorum et liberorum; uxores vero aliis subjiciantur.
Sic dicebant: nequaquam autem ipsis votum ratum-faciebat Saturnius.
His vero Dardanides Priamus verba fecit:
Audite me, Trojani et bene-ocreati Achivi:
305
namque ego vadam ad Ilium ventosum
retro, quia nullo-modo sustinebo in oculis videre
pugnantem dilectum filium cum Marti-caro Menelao.
Jupiter nimirum hoc scit et immortales dii reliqui,
utri mortis finis fato-destinatus sit.
310
Dixit, et in currum agnos posuit par-diis vir,
atque ascendit ipse, ac lora traxit retrorsum;
juxtaque eum Antenor perpulcrum inscendit currum:
hi quidem itaque reversi ad Ilium abibant.
Hector vero Priami filius et divinus Ulysses
315
locum quidem primum dimensi-sunt, ac deinde
sortes in galea ærea quatiebant prehensas,
uter prior emitteret æream hastam.
Populi autem supplicabant, diisque manus elevanbant;
et sic aliquis dicebat Achivorumque Trojanorumque:
320
Jupiter pater, ab-Ida imperans, augustissime, maxime!
uter horum facinorum inter utrosque auctor-fuerit,
hunc da interemtum subire domum Orci intro,
nobis vero rursus amicitiam et fœdera fida fieri.
Sic quidem dixerunt; concutiebat vero magnus galeam-motans Hector,
325
retro spectans; Paridis autem ilico sors exsiliit.
Illi deinde consederunt secundum ordines, ubi unicuique
equi veloces et varia arma jacebant.
At hic circa humeros induit arma pulcra,
divinus Alexander, Helenæ maritus pulcras-comas-habentis.
330
Ocreas quidem primum circa tibias posuit
pulcras, argenteis fibulis apte-junctas;
tum autem loricam circa pectora induebat
sui fratris Lycaonis; quae habilis-erat ipsi.
Circa autem humeros suspendit ensem argenteis-clavis-distinctum,
335
æreum; ac postea scutum magnumque solidumque:
capiti vero forti galeam affabre-factam imposuit,
setis-equinis-comantem; terribiliterque crista desuper nutabat.
Sumsit robustam hastam, quæ ipsius manibus apta-erat.
Eodem ipso-modo et Menelaus Mavortius arma induebat.
340
Hi postquam igitur ex-utraque acie armati-erant,
in medium Trojanorum et Achivorum processerunt,
torvum intuentes: stupor autem occupabat aspicientes
Trojanosque equûm-domitorum et bene-ocreatos Achivos.
Atque hi prope steterunt dimenso in loco,
345
quassantes hastas, sibi-invicem irati.
Prior autem Alexander emisit longam hastam,
et feriit Atridæ scutum undique æquale,
nec perrupit æs: inflexa-est autem ei cuspis
scuto in valido. At alter impetum-fecit ferro
350
Atrides Menelaus, precatus Jovem patrem:
Jupiter rex, da ulcisci, qui me prior injuria affecit,
divinum Alexandrum, et meis sub manibus doma;
ut quisque horrescat etiam posterorum hominum,
hospiti male facere, qui benignitatem exhibuerit.
355
Dixit, et vibratam emisit longa-umbra hastam,
et feriit Priamidæ scutum undique æquale.
Per scutum penetravit fulgidum fortis hasta,
et per loricam affabre-factam infixa-est;
ex-adverso autem juxta ile discidit tunicam
360
hasta: ille vero inclinatus-est et evitavit mortem atram.
Atrides autem educto ense argenteis-clavis-distincto
percussit attollens galeæ conum; super eo vero
in-triaque et quatuor-frusta disruptus excidit manu.
Atrides autem questus-est, suspiciens in cœlum latum:
365
Jupiter pater, nullus te deorum perniciosior alius!
certe speraveram me ulturum Alexandrum de-injuria:
nunc autem mihi in manibus fractus-est ensis; mihique hasta
emissa-est manibus irrita, neque ferii ipsum.
Dixit, et irruens galaea eum prehendit setis-equinis-densa,
370
trahebatque conversus ad bene-ocreatos Achivos:
præfocabat autem eum acu-pictum ligamen tenero sub jugulo,
quod ipsi sub mento retinaculum adstrictum-erat galeæ.
Et jam pertraxisset eum, et immensam tulisset gloriam,
nisi cito animadvertisset Jovis filia Venus,
375
quæ ipsi rupit lorum bovis vi occisi:
inanis autem galea simul sequebatur manum robustam.
Eam quidem tum heros ad bene-ocreatos Achivos
projecit contorquens, sustuleruntque dilecti socii.
Atque ille iterum irruit, interficere istum cupiens
380
hasta ærea: eum autem eripuit Venus
facile valde, utpote dea: cooperuitque caligine multa,
collocavitque in thalamo suaveolenti, fragrante-suffimentis.
Ipsa autem Helenam vocatura abiit: hanc autem invenit
turri in alta; circumque Troades abunde erant.
385
Manu vero odora veste concussit Helenam prehendens;
anui autem eam similis-facta grandævæ allocuta-est,
lanificæ, quæ ipsi Lacedæmone habitanti
carpebat lanas pulcras, maximeque ipsam diligebat.
Huic se quum-assimilasset, allocuta-est eam divina Venus:
390
Huc veni: Alexander te vocat domum ut-redeas:
ille ipse est in thalamo et tornatis lectis,
pulcritudineque splendens et vestibus: neque dixeris
cum-viro congressum-armis eum rediisse, sed ad choream
ire, vel a-chorea modo cessantem considere.
395
Sic dixit: huic autem animum in pectoribus commovit:
atque ut animadvertit deæ perpulcrum collum,
pectoraque amabilia et oculos splendentes,
expavit inde, verbumque dixit, et elocuta-est:
Improba, quid me his cupis decipere?
400
an aliquo me ulterius urbium bene-habitatarum
abduces, vel Phrygiæ, vel Mæoniæ amœnæ,
si quis tibi et illic amicus articulate-loquentium hominum?
quandoquidem nunc divino Alexandro Menelaus
victo vult odiosam me domum abducere,
405
an ideo jam nunc huc dolos-struens advenisti?
sede apud istum, profecta, a-deorum vero decede via;
neque unquam tuis pedibus revertaris in-Olympum,
sed semper juxta illum ærumnas-perfer, et ipsum serva,
donec te vel uxorem fecerit, vel ille ancillam.
410
Illuc autem ego non ibo (reprehensu dignum utique esset),
illius ornatura lectum; Troades vero me postea
omnes vituperabunt; sustineo autem dolores plurimos animo.
Hanc autem irata allocuta-est diva Venus:
ne me irrites, misera: ne irata te deseram,
415
tantumque te odio-habeam, quantum jam mirifice amavi,
in-medio autem utrorumque moliar odia perniciosa,
Trojanorum et Danaorum; tu vero malo fato pereas.
Sic dixit: timuit vero Helena, Jove prognata;
ivitque cooperta veste candida, splendenti,
420
tacite; omnesque Troadas latuit; præibat autem dea.
Hæ vero ubi in Alexandri domum perpulcram venerunt,
ancillæ quidem deinde velociter ad munera sua convertebantur,
ipsa autem in altum thalamum ibat nobilissima ferminarum.
Ei vero sellam prehensam amans-risum Venus
425
ex-adverso Alexandri dea deposuit ferens:
ibi consedit Helena, filia Jovis ægidem-tenentis,
oculis retro versis; virumque objurgavit hac oratione:
Venisti ex bello—utinam illic periisses,
a-viro interfectus forti, qui meus prior maritus erat.
430
Certe quidem antea gloriabaris, Marti-caro Menelao
tuaque vi et manibus et hasta te præstantiorem esse:
sed vade, nunc provoca Marti-carum Menelaum
rursus pugnare contra. At te equidem
cessare moneo, neu cum-flavo Menelao
435
contrà bellum bellare, et pugnare
temere, ne-forte cito ab ipso hasta domeris.
Hanc autem Paris verbis respondens est-allocutus:
ni mihi, mulier, acerbis opprobriis animum incesse!
Nunc quidem enim Menelaus vicit cum Minerva;
440
illum vicissim ego vincam; nam dii adsunt et nobis.
Sed age in-gratiam redeamus concumbentes.
Non enim unquam mihi sic amor mentem circumfudit,
ne-tunc-quidem, quando te primum Lacedæmone ex amœna
navigabam rapta in pontum-transeuntibus navibus,
445
insulaque in Cranae junctus-sum amore et concubitu:
sicut te nunc amo, et me dulce desiderium capit.
Dixit, et præibat ad-lectum vadens, simulque sequebatur uxor:
hi quidem igitur in tornatis cubuerunt lectis.
Atrides vero (Menelaus) per turbam ruebat, feræ similis,
450
sicubi conspicaretur Alexandrum divina-forma-præditum:
verum nullus poterat Trojanorum inclytorumque auxiliatorum
ostendere Alexandrum tunc Marti-caro Menelao.
Nec enim propter-amicitiam abscondissent, si quis vidisset:
æque enim ipsis omnibus odio-erat, atque-Mors atra.
455
Inter-hos autem locutus-est rex virorum Agamemeno:
Audite me, Trojani et Dardani et auxiliatores:
victoria quidem jam manifesta-est Marti-cari Menelai:
vos autem Argivam Helenam-et opes cum ipsa
reddite, et mulctam persolvite, quam oportet,
460
quæque et posteros inter homines fama feratur.
Sic dixit Atrides: comprobabant autem ceteri Achivi.
[TR1] "missibilibusque" → "missilibusque"
[TR2] "amice-tractavi" → "amice-tractavi,"
[TR3] "multitoquus" → "multiloquus"
ARGUMENT: THE BREACH OF THE TRUCE, AND THE FIRST BATTLE.
The gods deliberate in council concerning the Trojan war: they agree upon the continuation of it, and Jupiter sends down Minerva to break the truce. She persuades Pandarus to aim an arrow at Menelaus, who is wounded, but cured by Machaon. In the meantime some of the Trojan troops attack the Greeks. Agamemnon is distinguished in all the parts of a good general; he reviews the troops, and exhorts the leaders, some by praises and others by reproof. Nestor is particularly celebrated for his military discipline. The battle joins, and great numbers are slain on both sides.
The same day continues through this as through the last book (as it does also through the two following, and almost to the end of the seventh book). The scene is wholly in the field before Troy.
TEXT:
1
Dii autem apud Jovem sedentes consultabant
aureo in pavimento; interque hos veneranda Hebe
nectar ministrabat; illi autem aureis poculis
excipiebant alter-alterum, Trojanorum urbem aspicientes.
5
Tum continuo conabatur Saturnius irritare Junonem
mordacibus verbis, oblique dicens:
Duæ quidem Menelao adjutrices sunt dearum,
Junoque Argiva, et Alalcomeneis Minerva.
Verum etiam seorsum sedentes, aspicientes modo
10
oblectantur; huic vero (Paridi) risum-amans Venus
semper adest, et ab-ipso Parcas repellit;
atque nunc conservavit putantem se moriturum.
Sed victoria quidem Marti-cari Menelai est:
nos vero consultemus, quomodo futuræ-sint hæ res:
15
utrum rursus bellumque perniciosum et certamen grave
excitemus, an amicitiam inter utrosque conciliemus.
Quod si hoc omnibus gratum et jucundum fuerit,
utique habitetur urbs Priami regis,
retro autem Argivam Helenam Menelaus abducat.
20
Sic dixit; illæ vero compressis-labris-gemebant, Minervaque et Juno;
propinquæ hæ sedebant, malaque Trojanis meditabantur.
Ac Minerva quidem tacita erat, nec quicquam dixit,
irata Jovi patri, ira autem ipsam sæva tenebat:
Junoni vero non continuit pectus iram, sed locuta-est:
25
Durissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti!
Quomodo vis vanum reddere laborem et sine-fructu,
sudoremque, quem sudavi præ labore? defatigati autem sunt mihi equi
copias cogenti, Priamo mala ejusque filiis.
Fac: at nequaquam omnes comprobamus dii ceteri.
30
Hanc autem valde indignatus allocutus-est nubes-cogens Jupiter:
improba, quî tibi Priamus Priamique filii
tanta mala faciunt, quod indesinenter cupis
Ilii evertere bene-ædificatam urbem?
quod si tu, ingressa portas et muros altos,
35
crudum voraveris Priamum Priamique filios,
ceterosque Trojanos, tunc fortasse iram saturaveris.
Fac quomodo vis; sed cave ne hæc contentio posthac
tibi et mihi magna concertatio inter utrosque sit.
Aliud autem tibi dicam, tu vero in præcordiis repone tuis:
40
si-quando et ego ardens urbem exscindere
talem voluero, ubi tibi dilecti homines insunt,
ne-quid remoreris meam iram, sed me facere permittas.
Etenim ego tibi urbem hanc dedi volens invito animo.
Quæ enim sub soleque et cœlo stellifero
45
habitantur urbes terrestrium hominum,
harum a-me maxime ex-animo honorabatur Ilium sacrum,
et Priamus et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami.
Non enim mihi unquam ara carebat epulis æquis,
libationeque nidoreque: hunc enim sortiti-sumus honorem nos.
50
Huic autem respondit inde magnis-oculis veneranda Juno:
certe mihi tres quidem multo dilectissimæ sunt urbes,
Argosque, Spartaque, et latas-vias-habens Mycene:
has exscinde, quando tibi invisæ-fuerint vehementer animo;
his nequaquam ego propugno, nec invideo tibi.
55
Quamvis enim invideremque et non sinerem exscindere,
nihil profecerim invidendo, quoniam multo potentior es.
Sed oportet et meum reddere laborem non irritum.
Nam et ego dea sum, genus autem mihi inde est unde tibi,
et me maxime-venerandam genuit Saturnus versutus,
60
utrumque, et per-genus, et quod tua conjux
vocata-sum: tu autem omnes inter immortales regnas.
At certe quidem in-his concedemus nobis-invicem,
tibi quidem ego, tu autem mihi; et sequentur dii ceteri
immortales. Tu vero ocyus Minervæ manda,
65
ire in Trojanorum et Achivorum pugnam gravem,
conarique, ut Trojani gloria-elatos Achivos
incipiant priores præter fœdera lædere.
Sic dixit; nec non-paruit pater hominumque deorumque:
protinus Minervam verbis alatis allocutus-est:
70
Cito admodum ad exercitum vade, ad Trojanos et Achivos,
et conare, ut Trojani gloria-elatos Achivos
incipiant priores præter fœdera lædere.
Sic fatus, instigavit antea id-studentem Minervam:
descendit vero ab Olympi verticibus festinans.
75
Qualem autem stellam mittit Saturni filius versuti,
aut nautis portentum, aut exercitui lato populorum,
splendidam; ex-ea autem multæ scintillæ emittuntur:
huic similis impetu-ferebatur in terram Pallas Minerva,
desiliitque in medium; stupor autem tenebat aspicientes,
80
Trojanosque equûm-domitores et bene-ocreatos Achivos.
Sic vero aliquis loquebatur intuitus in propinquum alium:
Sane rursus bellumque perniciosum et pugna gravis
erit, aut amicitiam inter utrosque statuit
Jupiter, qui inter-homines arbiter belli est.
85
Sic igitur aliquis dicebat Achivorumque Trojanorumque.
Illa vero viro similis Trojanorum subiit multitudinem,
Laodoco Antenoridæ, forti bellatori,
Pandarum deo-similem quærens, sicubi inveniret.
Invenit Lycaonis filium laudatumque fortemque,
90
stantem; circaque ipsum fortes ordines clypeatorum
virorum, qui ipsum secuti-fuerant ab Æsepi fluentis.
Prope autem stans, verbis alatais eum allocuta-est:
Numquid jam mihi parueris, Lycaonis filii bellicose?
ausisne Menelao immittere velocem sagittam?
95
ab-omnibus utique Trojanis gratiam et gloriam reportaveris,
ex omnibus vero maxime ab-Alexandro rege.
Ab hoc profecto inprimis luculenta dona tuleris,
si viderit Menelaum Mavortium, Atrei filium,
tuo telo domitum, rogum conscendentem tristem.
100
Sed age, sagitta-pete Menelaum gloriosum:
vove autem Apollini in-Lycia-genito, arcu-inclyto,
agnorum primogenitorum te sacrificaturum inclytam hecatomben,
domum reversum sacræ in urbem Zeleæ.
Sic dixit Minerva; huic autem animum dementi flectebat.
105
Statim eduxit arcum bene-politum, factum ex cornu salacis capri
agrestis, quem quondam ipse sub pectore assecutus,
e-rupe exeuntem excipiens in insidiis,
percusserat in pectus; hic autem supinus incidit petræ:
hujus cornua ex capite sexdecim-palmorum nata-erant;
110
atque hæc quidem elaborans cornuum-politor aptaverat faber,
totumque bene quum-lævigasset, aureum imposuit apicem.
Et hunc quidem arcum scite deposuit tendens, ad terram
inclinando: ante eum autem scuta tenebant strenuii socii,
ne prius consurgerent in eum Mavortii filii Achivorum
115
quam percussus-esset Menelaus Mavortius, Atrei filius.
Atque ille detraxit operculum pharetræ, exemitque sagittam
novam, pennatam, atrorum causam dolorum;
statimque ad nervum aptavit acerbam sagittam,
vovitque Apollini in-Lycia-genito, arcu-inclyto,
120
agnorum primogenitorum se sacrificaturum inclytam hecatomben,
domum reversum sacræ in urbem Zeleæ.
Traxit autem simul crenasque sagittae prehensas, et nervos bubulos:
nervum quidem mammæ admovit, arcui autem ferrum.
Ac postquam rotundum magnum arcum tetenderat,
125
stridit funis, nervusque valde sonuit, saliitque sagitta
acuta-cuspide, in turbam advolare cupiens.
Neque tui, Menelae, dii beati obliti-sunt
immortales, prima autem Jovis filia prædatrix,
quæ ante te stans, sagittam amaram depulit.
130
Hæc vero eam tantum inhibuit a corpore, ut quum mater
ab-infante arcet muscam, quando dulci decubuit somno.
Ipsa vero eam direxit eo, ubi baltei annuli
aurei constringebant et duplex obtendebatur lorica.
Incidit autem in-balteum bene-aptatum acerba sagitta,
135
et per balteum quidem adacta-est affabre-factum,
et per loricam artificiose-factam infixa-est,
laminamque, quam portabat tutamen corporis, munimentum adversus-tela,
quæ ipsum plurimum juvit, perforavit tamen et hanc.
Summam vero sagitta perstrinxit cutem viri,
140
statimque fluxit sanguis ater e vulnere.
Ac veluti quando aliqua ebur mulier purpura tinxerit
Mæonia, vel Caria, maxillare ut-sit equorum:
jacet autem ebur in thalamo, multique ipsum optarunt
equites gestare; regi vero est-repositum ornamento,
145
utrumque, ornatusque equo, agitatorique decus:
talia tibi, Menelae, fœdata-sunt cruore femora
formosa, suræque et malleoli pulcri inferius.
Cohorruit autem deinde rex virorum Agamemno,
ut vidit atrum sanguinem defluentem e vulnere;
150
cohorruit autem et ipse Marti-carus Menelaus.
Quum vero vidit nervumque et sagittæ hamos exstantes,
iterum ei animus in pectoribus collectus-est.
Inter-hos autem graviter-suspirans locutus-est rex Agamemno,
manu tenens Menelaum; adgemebantque socii:
155
Care frater, in mortem ergo tibi fœdera percussi,
solum quum-objeci pro Achivis cum-Trojanis pugnaturum.
Sic te vulnerarunt Trojani, et fœdera fida conculcarunt!
Non tamen ullo-modo irritum est fœdus sanguisque agnorum,
libaminaque mero-facta, et dextræ, quibus fisi-sumus.
160
Etsi enim protinus Olympius non perfecerit,
tamen etiam sero perficiet: et (cum) magno luerint,
(cum) propriis capitibus, uxoribusque et liberis.
Bene enim ego hoc scio in mente et in animo:
erit dies, quando olim pereat Ilium sacrum,
165
et Priamus, et populus hastæ-fraxineæ-periti Priami,
Jupiter vero ipsis Saturnius, in-excelso-sedens, in-æthere habitans,
ipse incutiet terrificam ægidem omnibus,
ob-hanc fraudem iratus: hæc quidem erunt non irrita.
Sed mihi gravis dolor tui causa erit, o Menelae,
170
si moriaris et fatum adimpleveris vitæ:
ac tum summa-ignominia-notatus siticulosum Argos repetierim.
Statim enim recordabuntur Achivi patriæ terræ,
verum gloriationem Priamo et Trojanis reliquerimus
Argivam Helenam: tua autem ossa putrefaciet terra
175
jacentis in Troja, non-finito super opere.
Et aliquis sic dixerit Trojanorum ferocientium,
sepulcro insultans Menelai gloriosi:
utinam sic in omnibus iram expleverit Agamemno,
sicut et nunc incassum exercitum duxit huc Achivorum.
180
Et sane rediit domum, dilectam in patriam terram,
cum vacuis navibus, relicto strenuo Menelao.
Sic aliquando aliquis dicet; tunc mihi dehiscat lata terra!
Hunc autem confirmans allocutus-est flavus Menelaus:
bono-sis-animo, nec quicquam terrefacias populum Achivorum.
185
Non in letali loco acuta fixa-est sagitta, sed ante
tutatus-est balteusque pervarius, et subtus
cinctusque, et lamina, quam ærarii cuderant viri (fabri).
Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno:
utinam sane ita sit, dilecte o Menelae!
190
vulnus autem medicus tractabit, et imponet
medicamina, quæ sedent atros dolores.
Dixit, et Talthybium, divinum præconem, allocutus-est:
Talthybi, quam citissime Machaonem huc accerse,
virum Æsculapii filium, laudatissimi medici,
195
ut videat Menelaum Mavortium, ducem Achivorum,
quem aliquis missa-sagitta vulneravit, arcuum bene sciens,
e-Trojanis, vel Lyciis; illi quidem gloria, nobis vero luctus.
Sic dixit; neque ei præco inobsequens fuit, quum-audisset;
profectus-est autem ire per copias Achivorum ære-loricatorum,
200
circumspiciens heroem Machaonem; illum vero vidit
stantem, circumque ipsum fortes ordines clypeatorum
virorum, qui ipsum secuti-erant Tricca ex equorum-altrice.
Prope autem stans, verbis alatis eum allocutus-est.
Vade, Asclepiade; vocat te rex Agamemno,
205
ut videas Menelaum Mavortium, ducem Achivorum,
quem aliquis sagitta-missa vulneravit, arcuum bene sciens,
e-Trojanis, vel Lyciis: illi quidem gloria, nobis autem luctus.
Sic dixit; huic vero animum in pectoribus commovit.
Profecti-sunt autem ire per turbam in exercitu lato Achivorum.
210
Ac quum jam pervenissent, ubi flavus Menelaus
vulneratus fuerat (circumque ipsum congregati-erant quique præstantissimi,
corona-facta, ille vero in mediis stabat similis-deo vir,
protinus e balteo bene-aptato extraxit sagittam;
ea vero dum-extraheretur, retro fracti-sunt acuti hami.
215
Solvit autem ipsi balteum variegatum, et subtus
cinctumque, et laminam, quam ærarii cuderant viri (fabri).
Atque ubi inspexerat vulnus, quo inciderat acerba sagitta,
sanguine exsucto, lenia medicamenta peritus
inspersit, quæ ejus quondam patri bene cupiens præbuit Chiron.
220
Dum hi occupati-erant circa bellico-clamore strenuum Menelaum,
interim Trojanorum ordines admovebantur clypeatorum:
illi autem rursus arma induerunt, memineruntque pugnæ.
Tunc non dormitantem vidisses Agamemnona divinum,
neque timidum, neque detrectantem pugnare,
225
sed valde properantem pugnam in viros-nobilitantem.
Equos enim dimisit et currus varios ære;
et hos quidem minister seorsum tenebat anhelantes
Eurymedon, filius Ptolemæi Piraidæ;
huic plurimum mandavit prope-se-tenere currus, si quando ipsi
230
membra occuparet defatigatio, per multos imperitanti:
at ipse pedes obibat lustrans ordines virorum;
et quos quidem properantes videret Danaorum velocibus-equis,
his magnopere animum-addebat astans verbis:
Argivi, ne-quid remittatis de-acri fortitudine:
235
non enim in perfidis pater Jupiter erit auxiliator:
sed qui priores præter fœdera injuriam-intulerunt,
horum certe ipsorum tenera corpora vultures vorabunt;
nos autem uxoresque dilectas et infantes liberos eorum
abducemus in navibus, postquam urbem ceperimus.
240
Quos contra detrectantes videret invisum bellum,
eos valde objurgabat iracundis verbis:
Argivi sagittis-addicti, probro-digni, nonne vos-pudet?
cur-nam sic statis stupidi, sicut hinnuli?
qui postquam fessi-sunt per-magnum campum currentes,
245
stant, nec ullum ipsis in præcordiis oritur robur:
sic vos statis stupidi, neque pugnatis.
Anne exspectatis Trojanos propius venire, ubi naves
subductæ-sunt pulcris-puppibus, cani in litore maris,
ut cognoscatis, an vos protegat manu Saturnius?
250
Sic is imperitans obibat ordines virorum;
venitque ad Cretenses, vadens per cohortem virorum.
Hi autem circum Idomeneum bellicosum armabantur:
Idomeneus quidem inter primos-pugnatores apro similis robore;
Meriones autem ei extremas incitabat phalanges.
255
Hos vero conspicatus, lætatus-est rex virorum Agamemno,
protinusque Idomeneum allocutus-est blandis verbis:
Idomeneu, te honore præ Danais velocibus-aurigis,
tum in bello, tum alio quolibet in opere,
tum-etiam in convivio, quando quidem honorarium nigrum vinum
260
Argivorum proceres in crateribus miscent.
Etsi enim ceteri capite-comantes Achivi
portionibus-certis bibunt, tuum tamen plenum poculum semper
stat, sicut mihi meum, ut-bibas, quando animus jusserit.
Sed propera in-bellum, qualem antea te profitebaris esse.
265
Hunc autem Idomeneus, Cretensium dux, contra sic est-allocutus:
Atrida, valde quidem tibi ego concors socius
ero, sicut primum promisi et annui:
verum alios hortare capite-comantes Achivos,
ut quamprimum pugnemus; quoniam fœdera confuderunt
270
Trojani: his autem mors et mala postmodum
erunt, quoniam priores contra fœdera injuriam-intulere.
Sic dixit; Atrides vero præteribat, lætus corde.
Venitque ad Ajaces, vadens per cohortem virorum:
hi vero armabantur, simulque nimbus sequebatur peditum.
275
Sicut autem quando a specula vidit nubem pastor vir,
venientem per mare a Zephyri flatu:
eique procul stanti nigra, ceu pix,
apparet veniens per mare, ducitque turbinem multum,
cohorruitque videns, subque speluncam coegit pecudes:
280
tales simul cum-Ajacibus Jovis-alumnorum juvenum
infestum in prœlium densæ movebantur phalanges
fuscæ, scutisque et hastis horrentes.
Et hos quidem lætatus-est conspicatus rex Agamemno,
et isps compellans verbis alatis est-allocutus:
285
Ajaces, Argivorum duces ære-loricatorum,
vobis quidem (nec enim convenit vos incitare) neutiquam præcipio:
ipsi enim valde populum instigatis ut-fortiter pugnet.
Utinam enim, Jupiterque pater, et Minerva, et Apollo,
talis omnibus animus in pectoribus esset:
290
sic cito ceciderit urbs Priami regis,
manibus sub nostris captaque excisaque.
Sic fatus, hos quidem reliquit illic, ivit autem ad alios.
Inde is Nestorem invenit, argutum Pyliorum oratorem,
suos socios ordinantem, et hortantem ad-pugnandum,
295
magnum Pelagontem, Alastoremque, Chromiumque,
Hæmonemque principem, Biantemque pastorem virorum.
Equites quidem primum cum equis et curribus,
pedites autem a-tergo constituit multosque et strenuos,
vallum ut-essent belli; imbelles vero in medium coegit,
300
ut etiam non volens quis necessitate pugnaret.
Equitibus quidem primum mandata-dabat: hos enim jussit
suos equos continere, nec turbatis-ordinibus-versari in-turba:
Neve quis equitandi-peritiaque et robore fretus,
solus ante alios ruat-cupidus cum-Trojanis pugnandi,
305
neu retrocedat: imbecilliores enim sic eritis.
Quicunque autem vir a suo curru ad-alium currum venerit,
hasta porrecta-expetat hostem: quoniam multo melius ita.
Sic et illi veteres urbes et muros evertebant,
hanc mentem et hunc animum in pectoribus habentes.
310
Ita senex adhortabatur, dudum bellorum bene sciens,
Et eum quidem lætatus-est quum videret rex Agamemno,
et ipsum compellans verbis alatis est-allocutus:
O senex, utinam, sicut animus est in pectoribus tuis,
sic te genua sequerentur, roburque tibi firmum esset:
315
verum te senectus atterit omnibus-æqua (aeque molesta): utinam quis
virorum alius eam haberet, tu autem in-juvenum numero-esses!
Huic respondit deinde Gerenius eques Nestor:
Atrida, valde quidem ego vellem et ipse
sic esse, ut quando divinum Ereuthalionem interfeci:
320
verum nunquam simul omnia dii dederunt hominibus:
si tunc juvenis eram, nunc autem me senectus invadit.
Verumtamen et sic equitibus interero, et adhortabor
consilio et verbis: hoc enim munus est senum.
Hastas autem vibrabunt juniores, qui me
325
alacriores sunt, confiduntque suo robore.
Sic dixit: Atrides vero præteribat, lætus corde.
Invenit filium Petei, Menestheum equos-agitandi-peritum,
stantem: circumque erant Athenienses, periti pugnæ:
atque prope stabat ingeniosus Ulysses,
330
juxtaque Cephallenum circùm ordines non imbecilli
stabant; nondum enim horum audierant copiæ clamorem belli,
sed recens concitatæ movebantur phalanges
Trojanorumque equûm-domitorum et Achivorum: hi vero exspectantes
stabant, quando acies Achivorum alia invadens
335
in-Trojanos impetum-faceret, et inciperent prælium.
Hos autem conspicatus objurgavit rex virorum Agamemno,
et ipsos compellans verbis alatis est-allocutus:
O fili Petei, Jovis-alumni regis,
et tu, malis dolis instructe, astute (Ulysse),
340
cur trepidantes absistitis, exspectatisque alios?
vos quidem conveniebat inter primos
consistere, et pugnæ ardenti occurrere.
Primi enim et ad-convivium vocamini a-me,
quando convivium proceribus instruimus Achivi.
345
Ibi juvabat assatas carnes edere, et pocula
vini bibere suavis, quoad volebatis:
nunc vero libenter videretis, et si decem acies Achivorum
vobis propugnarent sævo ferro.
Hunc autem torve intuitus allocutus-est ingeniosus Ulysses:
350
Atrida, quale tibi verbum fugit ex-septo dentium!
quomodo vero dicis in-bello nos remissos-esse? Quando Achivi
Trojanos in equorum-domitores ciemus acre prœlium,
videbis, si volueris, sique tibi hæc curæ-fuerint,
Telemachi carum patrem primis-pugnatoribus immixtum
355
Trojanorum equûm-domitorum: tu autem hæc vana dicis.
Hunc vero subridens allocutus-est rex Agamemno,
ut sensit iratum; retroque sumsit (rectractavit) sermonem:
Generose Laertiade, sollertissime Ulysse,
neque te objurgo nimium, neque impero.
360
Scio enim ut tibi animus in pectoribus caris (tuis)
benevola consilia noverit: eadem enim sentis, quæ et ego.
Quin age: hæc autem in-posterum componemus, si quid mali nunc
dictum-est; ea vero omnia dii irrita faciant.
Sic locutus, hos quidem reliquit illic, ivitque ad alios.
365
Invenit vero Tydei filium, magnanimum Diomedem,
stantem interque equos et currus coagmentatos:
juxtaque ipsum stabat Sthenelus, Capanei filius.
Atque hunc objurgavit conspicatus rex Agamemno,
et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est:
370
Væ mihi, Tydei fili bellicosi, equorum-domitoris,
cur trepidas? cur circumspicis belli semitas?
non utique Tydeo ita solitum trepidare erat,
sed longe ante dilectos socios cum-hostibus dimicare,
sicut dixere, qui eum viderunt laborantem; non enim equidem
375
interfui, neque vidi: verum aliis eum dicunt præstitisse.
Certe enim sine bello (sine copiis) intravit Mycenas
hospes, cum deo-pari Polynice, copias colligens,
qui tunc bellum-admovebant sacra ad mœnia Thebes;
et valde supplicabant, ut-darent inclytos auxiliatores.
380
Atque isti quidem volebant dare, et annuebant, sicut hortabantur illi;
sed Jupiter rem evertit, sinistra prodigia ostendens.
HI autem postquam abierant, et in-via progressi-fuerant,
ad-Asopumque venerant juncosum, herbosum:
inde porro in legationem (Thebas) Tydeum miserunt Achivi.
385
Atque ille abiit, multosque invenit Cadmeos
convivantes in domo fortitudinis Eteocleeæ (Eteoclis).
Tunc non, hospes licet esset, agitator-equorum Tydeus
pavebat, solus stans multos inter Cadmeos:
quin ad certandum eos provocabat; in-omnibus autem vincebat
390
facile: talis ei auxiliatrix erat Minerva.
Verum irati Cadmei, stimulatores equorum,
ei revertenti densas insidias locaverunt ducentes,
juvenes quinquaginta; duo autem ductores erant,
Mæo Hæmonides, similis immortalibus diis,
395
filiusque Autophoni, in-pugna stans Polyphontes.
Tydeus tamen et his indecoram mortem intulit:
omnes interfecit, unumque solum dimisit domum ut-redeat;
Mæonem utique dimisit, deorum signis obsequens.
Talis erat Tydeus Ætolus; sed filium
400
genuit se-ipso inferiorem pugna, in-concione autem præstantiorem.
Sic dixit; huic vero nihil respondit fortis Diomedes,
reveritus regis increpationem venerandi.
Huic autem filius Capanei respondit gloriosi:
Atrida, ne mentiaris, sciens vere loqui.
405
Nos sane patribus longe fortiores gloriamur esse;
nos etiam Thebes sedem cepimus septem-portas-habentis,
pauciores copias ducentes sub murum Marti-sacrum,
freti signis deorum et Jovis auxilio:
illi autem sua vecordia perierunt.
410
Quare ne mihi patres unquam in simili ponas honore.
Hunc autem torve intuitus allocutus-est fortis Diomedes:
o-mi Sthenele, tacitus sede, meoque pare sermoni.
Non enim ego succenseo Agamemnoni, pastori populorum,
cohortanti ad-pugnandum bene-ocreatos Achivos.
415
Hunc enim gloria simul sequetur, si quidem Achivi
Trojanos debellarint, ceperintque Ilium sacrum;
huic vero contra ingens luctus, Achivis cæsis.
Verum age jam et nos cogitemus de-impetuosa fortitudine.
Dixit, et de curru cum armis desiliit in-terram;
420
terribiliter autem sonuit æs in pectoribus principis
conciti: vel firmum-animum-habentem metus subiisset.
Ut vero quando in litore sonoro fluctus maris
concitatur confertim, Zephyro submovente:
in-alto-mari quidem primum attollitur, sed postea
425
terræ allisus vehementer fremit, et circa promontoria
tumidus fastigiatur, exspuitque maris spumam:
sic tunc confertæ Danaorum movebantur phalanges
continuo ad pugnam. Imperabat autem suis unusquisque
ducum; ceteri vero taciti ibant (neque dixisses
430
tantas copias sequi habentes in pectoribus vocem),
silentio reveriti ductores: circum autem omnes
arma varia splendebant, quibus induti procedebant-ordine.
Trojani autem, perinde-atque oves locupletis viri in caula
innumeræ stant, dum-mulgentur lac album,
435
assidue balantes, audientes vocem agnorum:
sic Trojanorum fremitus per exercitum latum est-exortus.
Non enim omnium erat una vociferatio, neque una vox,
sed lingua mixta-erat; nam e-multis-locis-convocati fuerant viri.
Instigabat vero hos quidem Mars, illos autem cæsiis-oculis Minerva,
440
Terrorque et Fuga, et Discordia insatiabiliter furens,
Martis homicidæ soror sociaque:
quæ parva quidem primum attollitur, sed postea
cœlo condit caput, et in terra ingreditur.
Quæ ipsis et tunc litem utrinque-æquam injecit in-medium,
445
gradiens per turbam, augens gemitum virorum.
Hi vero quando jam in locum unum coeuntes venerant,
committebant scuta, unaque hastas et robora virorum
æreis-loricis-indutorum; atque clypei umbones-habentes
appropinquabant invicem, multusque tumultus coortus-est.
450
Tum autem simul ejulatusque et gloriatio erat virorum
perdentiumque et pereuntium, fluebatque sanguine terra.
Ut vero quando torrentes fluvii, de montibus fluentes,
in convallem conferunt rapidas aquas,
scatebris ex magnis, concavum intra alveum-voraginis;
455
horumque procul fragorem in montibus audit pastor:
sic hisce commixtis oriebatur clamorque timorque.
Primus autem Antilochus Trojanorum occidit virum bellatorem,
strenuum inter primos-pugnatores, Thalysiaden Echepolum,
quem percussit primus galeæ in-conum setis-equinis-densæ,
460
inque fronte fixit; penetravit autem intra os
cuspis ærea: ei vero tenebræ oculos operuerunt;
ceciditque, sicut quando turris cadit, in forti pugna.
Hunc autem prostratum pedibus prehendit rex Elephenor
Chalcodontiades, magnanimorum princeps Abantum,
465
subtrahebatque extra tela, cupidus, ut quamprimum
arma spoliaret: brevis vero ei fuit iste conatus.
Cadaver enim trahentem conspicatus magnanimus Agenor,
latera, quæ ei inclinato a clypeo denudata-erant,
vulneravit hastili ærato, solvitque ei membra.
470
Ita hunc quidem reliquit animus; super eum vero pugna coorta-est
ardua Trojanorum et Achivorum: hi autem, luporum instar,
sibi invicem irruebant, virque virum manu-occidebat.
Tunc percussit Anthemionis filium Telamonius Ajax,
juvenem florentem, Simoisium; quem olim mater,
475
ab-Ida descendens, ad ripas Simoentis
peperit, quum parentes simul sequeretur, pecora ut-videret:
propterea ipsum vocabant Simoisium: neque parentibus
nutritia caris reddidit, brevis autem ei ætas
fuit, ab Ajace magnanimo lancea interfecto.
480
Primum enim ipsi venienti percussit pectus, ad mammam
dexteram; ex-adverso autem per humerum ærea hasta
ivit. Hic autem in pulvere humi decidit, populi instar,
quæ in irriguo-loco paludis magnæ nata-est,
lævis; atque ei rami in summo vertice creverunt;
485
quam quidem curruum-fabricator vir micanti ferro
excidit, ut curvaturam-rotæ flectat ad perpulcrum currum;
et illa quidem arescens jacet fluvii ad ripas:
talem sane Anthemiden Simoisium interfectum-spoliavit
Ajax deo-ortus. In hunc autem Antiphus indutus-varium-thoracem,
490
Priamides, per turbam jaculatus-est acuta hasta.
Ab-eo quidem aberravit; at Leucum, Ulyssis strenuum socium,
percussit in-inguine, cadaver aliorsum trahentem:
cecidit autem juxta ipsum, cadaverque ei excidit manu.
Ob-hunc vero interfectum Ulysses valde animo iratus-est:
495
prodiit autem per primos-pugnatores, armatus corusco ære,
stetitque valde prope accedens, et jaculatus-est hasta splendenti,
circa se oculos-convertens. At Trojani retrocesserunt,
viro jaculante: ille vero non irritum telum misit,
sed filium Priami nothum percussit, Democoontem,
500
qui ei ex-Abydo venerat, ab equabus velocibus.
Hunc utique Ulysses, ob-socium iratus, percussit hasta
in-tempore, atque alterum per tempus penetravit
cuspis ærea: illi autem tenebræ oculos cooperuerunt.
Fragorem vero edidit cadens, sonueruntque arma super ipso.
505
Recesserunt autem primi-pugnatores, et splendidus Hector:
Argivi autem altum clamabant, trahebantque cadavera;
rectaque-proruperunt multo longius. Indignatus-est autem Apollo,
e Pergamo despiciens, Trojanosque adhortatus-est clamans:
Irruite equûm-domitores Trojani, neu cedite pugna
510
Argivis, quoniam non illis lapis est cutis, nec ferrum,
ut-æs sustineat secans-cutem percussis.
Sed neque Achilles, Thetidis filius pulcras-comas-habentis,
pugnat, verum ad naves iram cruciantem coquit.
Sic dixit ab arce terribilis deus: at Achivos
515
excitavit Jovis filia, laudatissima Tritonia,
gradiens per turbam, ubi remittentes a pugna videret.
Tunc Amarynciden Diorem fatum implicavit.
Saxo enim percussus-est ad malleolum aspero,
in tibi dextra; percussit autem Thracum dux virorum,
520
Pirous Imbrasides, qui ex-Æno venerat.
Ambos autem nervos et ossa lapis improbus
prorsus confregit; ille vero supinus in pulverem
decidit, ambas manus caros ad-socios pandens,
animam exspirans. Ille autem accurrit, qui quidem percusserat,
525
Pirous, vulneravitque hasta ad umbilicum; atque omnia
effusa-sunt humi intestina: illique tenebræ oculos cooperuere.
Istum vero Thoas Ætolus irruentem percussit hasta
in-pectore super mammam, fixum-est autem in pulmone æs.
Prope vero ad-illum accessit Thoas, et validam hastam
530
extraxit pectore: strinxit autem ensem acutum,
eoque is ventrem percussit medium, abstulitque animam.
Arma vero ei non exuit: circumstabant enim socii,
Thraces vertice-summo-comantes, longas hastas manibus tenentes,
qui ipsum, magnum licet, et fortem, et præclarum,
535
propulsarunt a se: is vero recedens, vi-repulsus est.
Sic hi duo in pulvere juxta alterum-alter extensi-sunt,
hic quidem Thracum, ille vero Epeorum ære-loricatorum,
duces; multi autem circùm interfecti-sunt et alii.
Tunc neutiquam opus (pugnam) aliquis reprehendisset interveniens,
540
qui adhuc illæsus et invulneratus acuto ære
versaretur in medio, duceretque ipsum Pallas Minerva,
manu prehendens, atque telorum averteret impetum.
Multi enim Trojanorum et Achivorum die illo
proni in pulvere juxta alium-alius prostrati-sunt.