In ’t Jaer ons Heeren 1618, den 28. December, ben ick, Willem Ysbrantsz. Bontekoe van Hoorn, Tessel uytghevaren voor schipper, met het schip ghenaemt: Nieu-Hoorn, ghemant met 206 eters, groot ontrent 550 lasten, met een Oosten-Wint1.

Den 29. dito sijn wy de Hoofden gepasseert.

Den 30. dito ’s avondts Poortlandt ghesien, de wint noch al Oostelijck. Den 31. dito Pleymuyen ghepasseert2.

Den eersten Januarij 1619 passeerden wy Enghelandts-End, de wint noch als vooren, stelden onse koers S.W. ten S. in zee.

Den 2. dito liep de wint S.O., stelden onse koers S.S.W. met stijve koelte.

Den 3. dito liep de wint Zuyden met stijve koelte, liepen W.S.W. aen.

Den 4. dito liep de wint S.W. met een aennemende harde wint, soo dat wy de marsseylen mosten innemen. ’s Nachts begon het soo stijf te waeyen, dat wy de fock innamen, en liepen al Westwaert over, met een seyl.

Den 5. dito, ’s nachts, kregen wy drie worpen waters in, dat het bovenste boeve-net bykans half vol waters was; waer door het volck begon te roepen: „wy sincken, wy sincken, de boegh-poorten sijn op”3. Ick dat hoorende liep metter haest nae vooren in ’t galjoen, ende bevondt dat de boegh-poorten noch toe waren; riep derhalven: „wy hebben gheen noodt”, en sey: „knap-handigh een man nae d’urck4 en besiet of er geen water in ’t ruym is”. ’t Welck datelijck gheschiede, doch bevonden geen water in ’t ruym; stelden daerom datelijck ordre om het water uyt te baliën met leeren emmers. Maer het volck haer kisten, door ’t rumoer van ’t water, schobbelden en dreven heen en weder, dat men qualijck schrab konde komen om te baliën. Waren derhalven genootsaeckt de kisten met koevoeten in stucken te smijten5; kreghen als doen ruymte om te baliën en raeckten daardoor, met Godts hulpe, het water quijt. Dreven doen sonder seylen, doch het schip slingerden soo geweldigh, dat wy genootsaeckt waren het seyl weder by te setten, om ’t slingeren van ’t schip wat te stutten. Leydent al Westwaert over; het weer was heel onstuymigh, met reghen, dat het scheen dat de lucht ende zee aan malcanderen vast en de gansche zee brandende was6.

Den 6. 7. en 8. dito wast noch al7 quaedt weder, vermenght met reghen; saghen dien dagh een groote menighte mieuwen, daer door ons vermoeden was, dat wy by het Eylandt Brasil waren, soo der sulcken Eylandt is; doch saghen het niet8. Halsden dien selfden dagh om en leyden de steven Oost-waert over9, de wint was ontrent W.S.W. al met ongestuymigh weder, en alsoo de storm langh geduert hadde en noch niet op en hiel, soo is eyndelijck door ’t geweldigh slingeren van ’t schip en door ’t recken van onse groote want (alhoewel wy het tot twee plaetsen gheswicht hadden) onse groote mast gebroocken, ontrent vijf vadem boven het boevenet10. Door deze breuck of krack vreesden wy, dat wy de mast gheheel souden verlooren hebben; resolveerden daerom onse groote stengh door te schieten11 om, waert mogelijck, de mast noch staende te houden, terwijl onse reys daer aen gheleghen was, want indien de mast overboort geraeckt hadde, souden genootsaekt geweest hebben wederom nae ’t vaderlandt te loopen; doch kregen met groote moeyten en ongelegentheyt de stengh door en lieten het onderste end vande stengh door ’t bovenste boevenet schieten, en woelden de stengh alsoo tegen de mast aen, waer door hy (tot onser aller blijdtschap) alsdoe vast stondt12. Dese storm duerde tot den 19. dito toe; leyden ’t dan West-waert dan Suyd-waert over, nae dat de wint schevielde13.

Den 20. dito worden het moy stil weder, en terwijle wy in stilte dreven woelden wy onse mast wel vast, en taliden onse groote want stijf aan14, en haelden het groote marsseyl uyt de mars, met de marsse-ree, en stelden dat inde plaets van ons groot seyl, en setten de bramstengh op, in plaets van onse groote stengh, en voerden het bramzeyl daer aen, soo dat wy doen alle dingh weder klaer maeckten om te seylen en onse reys te vervorderen15. Stelden onse koers nae de Canarische Eylanden, S.S.W. aen; hadden de wint ontrent S.O. met moy weer en raeckten door de bequaemheydt van ’t weer te met weder op onse stel.

Den 21. dito sagen wy, achter uyt, een zeyl, dat sijn best deed (soo wy merckten) om by ons te komen; worpen het op de ly en wachten hem in. By ons komende wast een Oostindisch vaerder, die den 29. December 1618 uyt Zeelandt was gheseylt, daeghs na dat wy uyt Tessel liepen. Sy waren heel kant16 en haperde niet; hadden door de storm gheen schade gheleden. Het schip was genaemt Nieu-Zeelandt, des schippers naem was Pieter Tijssz. van Amsterdam; hadden doen goed compagnij aen malkander, wy seylden ten naesten by soo hard als hy, al schoon ’t ons aen de zeylen haperde, als verhaelt. De koers was als vooren.

Den 23. dito saghen wy noch een zeyl aen stuerboort uyt; liepen daer nae toe en vernamen dat het het schip Enchuysen was, dat met ons was uytgeloopen, mede gedestineert om nae Oost-Indien te gaen. De schipper was ghenaemt Jan Jansz. van Enchuysen. Waren als doe met ons drie schepen in compagny; voeren malcanderen aen boort te gast, en vertelden yder sijn wedervaren. Hielden de koers noch al nae de Canarische Eylanden, die wy in ’t gesicht kregen en passeerden; hadden de wint S. O. met moy weer, voerden onse marsseyls in top, sochten het eyland St. Anthoni aen te treffen om ververssinge te bekomen17, doch konden het niet in ’t gesicht krijgen door de groote mist en reghen; stelden derhalven om de seeckerheydt onse koers nae het eylandt Ilje de May, of Ilje del Foege toe18. Daer ontrent ghekomen sijnde wierd het stilletjes met variabele winden, en mosten laveren eer wy daer aen quaemen; raeckten doe van onse twee mackers af, alsoo sy aen Ilje de May en wy aen Ilje del Foege raeckten, welcke eylanden niet verre van malkander leggen.

By het eylandt komende konden geen anckergrondt vinden; liepen dicht onder ’t landt inde calmte. Wy hadden ettelijcke kleyne masten en spieren uyt Hollandt mede ghenomen; haelden die voor den dagh, voerden die achter tot de poort uyt, en haeldense in ’t schip. Een spier van 14 palm saeghden wy middendoor19, maeckten daer twee wanghen af, leyden die (neven noch twee andere wanghen) op onse mast, ’t welck onse mast zoo sterck maeckten als hy te vooren geweest hadde. Ondertusschen sonden wy onse sloep nae landt om te visschen; dicht onder ’t landt komende quamen de Spanjaerts met geladen musschetten op strand en schoten nae onse sloep toe, te kennen gevende dat sy ons volck niet aan landt begheerden te hebben; quamen alsoo met de sloep wederom aen boort, mede brengende weynigh vis, die sy noch gevanghen hadden. Waren ondertusschen noch al besich met woelen en wangen van onse mast. De mast klaer sijnde, setten onse stengh daer weder op, en kregen alle dingh weder klaer en kant, daer over wy al te samen seer verblijdt waren, want onse mast stond weder soo fray dat het een lust was. Hy was bynae soo dick als een pijlaer van een kerck. Raeckten dien avondt wederom uit de calmte van ’t voorschreven eylandt, stelden onse koers om de Linie Aequinoctiael te passeren.

’t Gebeurde terwijl wy onder dit eylandt lagen, dat sulcken stof van ’t landt quam, even gelijck oft as van vyer gheweest ware, en stoof soo dicht aen ’t want van ’t schip, dat het want soo wit was of het met witte as bestooven was. ’s Anderen daeghs ’s morgens, doen de kock vroo-kost hadde geschaft20, sagen wy twee seylen in ly achter uyt, lieten onse marsseylen loopen21 en hielden daer nae toe. Daer bykomende warent onse twee mackers, te weten ’t schip Nieuw-Zeelandt en ’t schip Nieuw-Enchuysen, die by de eylanden Ilje de May en Ilje del Foege by nacht van ons gheraeckt waren; waren seer verblijdt, voeren malkander aen boort, vertelden malcander ons wedervaren. Sy verhaelden ons, dat sy aen landt hadden gheweest op Ilje de May om te verversen, doch hadden niet konnen bekomen en hadden twee man verlooren, die van de Spanjaerts doodt gheslaghen waren, waer van den eene van Hoorn was, ghenaemt Ysbrant Dirckz. Hadden een S. O. wint; hielden noch al koers nae de Linie Aequinoctiael. Onder de Linie komende werdt het stil, hadden somtijdts oock harde travaden22 met regen en wint, hadden de wint altemet uyt alle boeghen, soo dat wy drie weecken t’ soeck brachten eer wy de Linie Aequinoctiael konden passeeren. Het was by nacht altemet of de gantsche zee vyer was, soo pruysten de zee, en schenen voncken vyers te zijn, die voor van de boegh van ’t schip af stoten, en by daegh hiel het op; waren over dat (meer als gemeen) vyeren des zees altesamen seer verwondert. Stelden onse koers om boven de Abriolhos te seylen23; hadden een S. O. wint. By de Abriolhos komende stilde de wint; vreesden derhalven wy daer niet boven souden mogen24, doch te met naderende, ruymde de wint handt over handt, liepen evenwel daer soo dicht by langhs dat wy de uytterste eylanden sagen; raeckten alsoo (met Godts hulpe) daer boven, waren daer over altesamen seer verblijdt, want hadden wy ’t moeten wenden, soude een langhe reys gevallen hebben, met perijckel om veel sieck volck te krijgen. Wy gaven het volck dien dagh dubbelt rantsoen van eten en aen yder bacx-volck een flap-kanne Spaensche wyn25. Setten doe onse koers nae de eylanden van Tristandeconde26. En nae dat wy ettelijcke dagen geseylt hadden, kregen wy de hooghte van de selfde eylanden, doch en sagense niet. Kregen een N.W. wint, liepen doe Oostelijck aen om de Caep de Bonesperanse aen te doen. En nae dat wy een tijdt langh die koers hadden gehouwen, sagen wy swart ghesprenckelde mieuwen, vinghender altemet, met houtjes, die wy met een velletje van een reusel overtogen, met hoecken daer aen, en haeldense in ’t schip tot tijdt-kortinge.

Het sien van deze voorschreven mieuwen is een teycken dat men de Caep de Bonesperanse is naeckende, want sy volghden ons tot de Caep toe. Maer dit is een onfeylbaer teycken om de Caep te sien, of om te weten dat ghy daer ontrent zijt, te weten: Als ghy met de peylinghe van ’t compas bevindt, dat het compas recht Suyen en Noorden houdt27, siet dan uyt nae landt. Wy dit proevende sagen het landt, te weten de Caep de Bonesperanse, doch waeyden soo stijf uytten Westen, dat wy met een ghebolde fock liepen28; dorsten het landt niet aendoen. Vergaderden derhalven de scheepsraedt en resolveerden, dat wy de Caep verby souden seylen, door dien dat wy altemael noch gesont volck hadden en geen water ghebreck; lietent daerom deur staen en voort loopen. Dit was in ’t laetste van de May, wesende vijf maenden nae dat wy uyt Hollandt seylden.

Wy hielden onse koers ontrent by de wal langhs tot het landt van Terre de Natal toe. Daer verby seylende wast heel moy weer, voeren malcander aen boort en maekten goet chier. En alsoo het schip Enchuysen ghedestineert was om nae de kust van Cormandel te gaen, begeerden ons te verlaten en een ander koers te stellen, om binnen het Eyland St. Lourentius oft anders ghenaemt Madagascar door te loopen, en voort nae de Mayottes om aldaer te ververschen29; namen afscheydt, malcander behouden reys wenschende. Wy en het schip Nieu-Zeelandt stelden onse koers om buyten St. Lourentius om te loopen, en terwijl wy met het schip Nieu-Zeelandt in compagnie seylden, quamen malcander altemet aen boord en voerden nacht om nacht het vyer30, doch kreghen achter nae differentie om de koers te stellen, konden niet accordeeren, ja, liep soo verd’, dat wy van malcander af scheyden en liepen elck die koers die hem best docht. Nieu-Zeelandt liep 2 streecken Suydelijcker als wy; sy hadden op die tijdt al veel sieck volck.

Nae dat wy een langhe tijdt geseylt hadden sint wy van een scheyden, hebbende de hooghte van 23 graden besuyen de Linie Aequinoctiael, kreghen alle dagen veel siecken, uyt welcke oorsaeck de officiers (uyt last van ’t ghemeene volck) inde kejuyt quamen, versoeckende dat wy nae het Eylandt Madagascar souden loopen om te ververschen: waren bevreest dat al ’t volck noch sieck soude worden, want daer lagender ontrent 40 inde koy en veel andere van ’t volck klaeghden van niet wel te pas te zijn. Besloten daerom, met de gansche scheeps-raet, dragent te houden31 nae het Eylandt Madagascar toe, nae een Bay genaemt Sancte Losie. By ’t landt komende konden geen plaetse bekennen om ’t schip te berghen; setten onse boot uyt en ick ben met de boot wel gemant na ’t landt gevaren; het schip hielt af en aen by ’t landt. Met de boot by ’t landt komende storte de zee soo tegen ’t landt, datter geen kans was aen te komen, saghen ettelijcke persoonen op strant komen, en een van onse maets sprongh overboort en quam by ’t volck op ’t landt, maer hy kond’ haer niet verstaen; sy wesen met de handen neerwaert aen, als of sy seggen wilden dat daer wel plaets was om aen te komen. Sylieden en hadden geen vervarschinge by haer, dat wy sien konden; mosten derhalven vruchteloos wederom nae boort toe. Als wy nu sonder vervarschinghe aen boort quamen (hoewel het ons altesamen heel moeyelijck was) soo waren de siecken daer in boven maten bedroeft. Resolveerden weder zee te kiezen en liepen om de Suyd’ tot de hooghte van 29 graden, en wendent doe weder over en liepen Oost ten Suyen aen, tot dat wy ons vonden op 17 graden suyder breete van de Aequinoctiael. Doe versocht het volck wederom om het landt aen te doen, om te sien of wy geen ververschingh konden becomen, ’t welck wy goedt vonden, want wy saghen, datter alle dagen noch meer in vielen van ons volck, en eenige storven. Resolveerden daerom het Eylandt Mouritius of het Eylandt de Maskarinas aen te doen en stelden de koers tusschen beyden in, want dese eylanden legghen niet verd van malcander32. Quamen alsoo op ’t Oost-eynde van ’t Eylandt de Maskarinas te land, liepen dicht by de hoeck om, by de wal langhs, vonden 40 vadem diepte dicht aen ’t landt; lietent ancker vallen, doch was een onbequame plaets om ’t schip te legghen, door dien het soo dicht aen ’t landt was. Daer leggende quamen de siecken uyt haer koyen kruypen en wouden gaern aen landt wesen; maer alsoo de zee vry wat aenliep33, waren wy schroomachtigh met de siecken aen landt te varen; stuerden de boot nae landt toe, om te sien hoe of daer ghestelt was; quamen aen landt en vonden hoop-werck van landt-schiltpadden, quamen wederom scheep en de siecken stonden al aen, datmen haer aen landt soude brengen, want sy de lucht in de neus hadden, seggende: „Waren wy aen landt wy waren half ghesondt”. Maer de koopman, Heyn Rol, wilde het in geenderleye manieren consenteren; gaf voor reden dat het daer schor was34, dat wy licht mochten van ’t landt afdrijven en van al ons volk versteecken worden. Doch het volck hielt al aen en baden my bynae met gevouwen handen, of ick haer aen landt wilde brengen, soo dat sy my eyndelijck vermurruwden dat ick het consenteerde. Gingh by de koopman Heyn Rol en vraeghde of hy het wilde toestaen. Gaf voor antwoordt: „neen, in geender manieren”. Doe seyde ick teghen hem: „soo neem ick het dan over my, ick salse aen landt brenghen”. Liep boven by ’t volck en seyde: „kom, t’sa mannen, helpt malcander inde boot, ick sal u aen landt brengen”. Doen holpen de maets de siecken inde boot; ick liet haer een seyl geven om een tent af te maken, oock oly en asijn, potten om in te koocken, nevens andere eetbare waren; oock kox, die de siecken souden waernemen en bekoocken35, en voer datelijck met haer nae landt.

Aan landt wesende kroopen sy by malcander in ’t gras en seyden: „wy voelen alreets beterschap”; en soo wy toesaghen vonden in de boomen groote menighte van duyven, van die blauwe velt-vliegers; lieten haer met de handen grijpen en met stockjens en rieten doodt slaen, sonder dat sy het belul hadden wegh te vlieghen. Sloeghender op dien dagh wel ontrent de twee hondert; trocken daer mede te vyer, aen ’t sieden en aen ’t braden voor de siecken, en oock voor de gesonden. Vonden oock menighte van landt-schiltpadden; koockten die met pruymen van Damast36, die wy uyt Hollandt genoegh hadden mede ghebrocht. Ick voer eyndelijk weder aen boort, latende de siecken (die ontrent veertigh in ’t ghetal waren) met de kocx aen landt blijven. Scheep komende vonden goet (alsoo het schip op een quade perijculoose plaets lagh), dat ick met de ghemande boot ’s nachts van boort soude varen, en seylen by de wal langhs om te besien of wy gheen beter ree (om het schip te leggen) konden bekomen. ’t Welck ick dede en seylde met de boot by ’t landt langhs en vondt een fraye santbay om ’t schip in te leggen, ontrent vijf mijlen vande plaets daer ’t schip lagh. Voeren in de bay aen landt en bevonden dat aldaer een groot binne-water was, doch niet heel vers en ontstont hier uyt, soo wy oordeelden, om dat het boven drie schepen-langhte niet van de strand’ was, waer door het soute zeewater door ’t sant heen lecte in ’t binnewater en maeckte dit alsoo brack.

Voort op het landt komende vonden menighte van gansen, duyven, grauwe papegayen en ander ghevoghelte, oock menighte van landt-schiltpadden; sagender wel 20 a 25 onder de schaduwe van een boom sitten, kondender soo veel van krijghen als wy begheerden. De gansen waren soo wijs niet datse opvloghen als wyse naliepen; smetense37 met stocken doodt, sonder dat se opvlogen. Daer waren oock eenige dod-eersen, die kleyne vleugels hadden, maer konden niet vliegen; waren soo vet dat se qualijck gaen konden, want als sy liepen sleepte haer de neers langhs de aerde38.

Maer dat meest te verwonderen was, de papegayen en ander gevoghelte, als wy daer een of hadden en dat wat meulden39 dat het kreet, soo quamen alle de anderen, die daer ontrent waren, daer nae toe, ghelijck of sy haer wilden ontsetten, en lieten haer mede grijpen; kregen derhalven genoegh van dat goet om te eten. Dit alsoo gesien hebbende keerden wederom met de boot nae ’t schip, dat (als geseydt) ontrent vijf mijlen daer van daen lagh. Aen boort komende vertelden hoe wy ghevaren waren, hoe wy daer een goede reed’ in een sandt-bay ghevonden hadden en goede ancker-grondt om ’t schip in verseeckertheydt te legghen. Hier over waren sy altesamen seer verblijdt; voeren met de boot en bootschapten ons volck, die wy tegen ’t schip over aen landt hadden geset, dat wy met het schip verseylen souden vijf mijlen van daer, en souden weder by haer komen; die daerin wel tevreden waren.

Aen boort komende lichten onse ancker op en liepen daer nae toe, en setten ’t40 in de voornoemde sant-bay op 35 vadem en vertuydent wel vast41; lieten doe al het volck meest aen landt loopen om te bosscharen wat sy krijgen konden42; stelden oock ordre datter acht mannen met de segen souden gaen visschen in het binne-water (daer van verhaelt is), om te sien of sy voor ’t volck de sood’ souden konnen vangen. Sy togen te werk en vingen schoone visschen, te weten harder en ander vis, oock mede visschen van de groote gelijck salmen, die delicaet en vet waren.

Vonden mede vers water, sijnde een kleyn reviertje, dat vande bergen quam afloopen nae de strand’ toe, welck reviertje aen beye sijden heel cierlijck met kleyne boompjes bewassen was daer ’t water tusschen door liep soo klaer als een kristal; brachten daerom al onse lege-leggers43 aen landt en vuldense uyt dat reviertje, en lietense staen ter tijdt toe wyse tegen ons vertreck souden scheep halen, of alst ons goet dochte.

Hier by dit water vonden wy oock een seecker bort, daer in met gehouwen of ghesneden letters gheschreven stont, dat de commandeur Ariaen Maertsz Block daer hadde gheweest met een vloot van derthien seylen; hadde aldaer ettelijcke sloepen verlooren met eenige van sijn maets, alsoo de sloepen in ’t landen sticken worden gesmeten waer door eenige maets verdroncken44. Die tijdt dat wy daer lagen lieper de zee noyt soo sterk aen.

Op dit voorschreven Eylandt de Maskarinas en woont gheen volck. Ons volck liep meest het geheele eylandt deur en deur, en boschkaerden overal; geneerden haer al45 met het gevogelte en visschen. Sy wisten de vogelen soo fray te braden aen houten speeten en namen het smeer uyt de schilt-padden en bedroopten in ’t braden de voghels daer mede, waer door sy soo delicaet worden46 dat het een lust was om daer van te eten.

Vonden oock mede een afloopent water, daer groote aalen in waren. Het volck trocken haer hemden uyt en hielen die soo open in ’t afloopent water, en vinghense alsoo in haer hemden; waren heel lecker van smaeck.

Hier sagen wy oock een dingh, daer in wy alle verwondert waren, te weten: hoe dat de zee-schiltpadden ’s morgens uytter zee op strant quamen loopen en schraepten een kuyl in ’t sant en leyden hare eyjeren daer in, in groot getal, wel tot hondert ja twee hondert toe, en schraepten het sant dan weder over de eyjeren, welcke eyjeren door de son, als die op de middagh en door den dagh heet scheen, worden46 uytgebroet, datter jonge schiltpadden uyt quamen. Saghen se met verwonderingh aen, want sy waren niet grooter als dat haer schiltjes waren als groote neute-doppen.

Vonden daer oock eenighe segewaer en palmede-boomen, daer wy dranck uyt tapten, soo soet en van smaeck als soet-way47.

Sagen daer oock eenighe bocken loopen, maer door haer groote wildigheydt kostender gheen bekomen, als alleen eene, die soo oudt was dat sijn hoornen hem van de wormen worden opge-eten. Was onbequaem om van menschen ge-eten te worden.

En dewijl wy alle dagen daer dus doende waren, quamen diegene die wy sieck aen landt hadden geset (als verhaelt is) altemael wederom by ons, ghesondt en fris zijnde, uytghenomen seven die noch sieck bleven leggen, die wy noch daer nae (doe wy klaer waren) met de boot wederom t’ scheep haelden.

Wy teerden het schip van binnen en buyten en setten de poorten altemael op, datter de lucht in en door soude wayen, en besprenghden het schip oock tot ettelijcke plaetsen met asijn; alles om een goede gesonde lucht in ’t schip te krijgen.

Wy hadden tot ons gerijf een sonne-wijser aen landt gheordoneert, daer aen wy altijdt konden sien hoe laet het op den dagh was. En na dien wy alle dagen het gevogelte soo nae liepen, waren sy eyndelijck soo schichtigh en schuw’ van ons, dat sy wegh vlogen als wy haer ontrent quamen; waer door dat het ghebeurde dat onse opper-stierman Jan Piet van Hoorn met een voghel-roer aen landt gingh, om noch ettelijcke gansen en andere voghels te schieten. En na veel of eenighe schoten borst, in ’t schieten, de loop uyt de laed van ’t roer, dat de broeck-schroef recht boven sijn oogh in ’t hooft sprongh, waer door hy sijn eene oogh verloor.

Eyndelijck maeckten wy ons schip weder klaer om te vertrecken. Sloegen onse zeylen weder aen, haelden onse water t’ scheep, stuerden een trommelslager aen landt, die sloegh ende riep het volck altemael by malkander; namen ontrent hondert schildt-padden mede in de boot, die sy scheep brochten. Hadden ons van alles wel versien, van schilt-padden, gevogelte, gedrooghde vis, die het volck ghevangen en ghedrooght hadden. Wy in de cajuyt hadden een heel vat vol gansen ingheleydt met asijn, half gaer ghekoockt wesende; hadden oock mede een goedt parthy vis ingheleydt, met asijn om goedt te blijven.

En nae dat wy aldaer 21 dagen gelegen hadden en gereet waren, zijn wy t’ seyl ghegaen; staecken by de windt over, hoopten het eylandt Mauritius te beseylen, maer quamen te laegh48, konden het van beneden moy sien doch niet aen komen. Want al schoon wy aen het eylandt de Maskarinas soo langh ghelegen hadden, en van alles wat op het eylandt was ghenoegh bekomen hadden, soo waren evenwel ons volck noch altemael niet gesont geworden, want daer warender vele, die noch klaeghden. Dit gaf de officiers oorsaecke, om uyt de naem van ’t volck in de cajuyt te komen en te vraghen, of het niet geraetsaem was, dat wy noch een ander verversch-plaets souden aendoen, dewijl het volck noch niet altemael ghesont was en wy noch langh om de Suydt mosten loopen, aleer wy inde travande winden49 souden komen, om alsoo onse reys nae Batavia of Bantem te vervorderen, dat het ons konde ontschieten en het volck wederom invallen50. Waer op wy nae langhe deliberatie met de scheepsraedt goedt vonden draghent te houden nae het eylandt Sancte Maria, leggende dicht aen ’t landt van Madagasker, recht voor de groote Bay van Antongiel. Steldender onse kours nae toe, kreghent in ’t gesicht en liepen boven ’t West-eynd’ van ’t eylandt om, op 6, 7 a 8 vadem waters; mochten de grondt soo klaer sien als den dagh; liepen aen de binne-kant van ’t eylandt en settent op 12 a 13 vadem goede grondt. De inwoonders van ’t landt ons siende zijn datelijck met een prauwtjen (zijnde een schuytjen uyt een boom ghehouwen) aen ons boordt ghekomen en brochten eenige appelen, lemoenen, wat rijs en hoenderen met haer; bewesen ons dat sy sulck goedt meer aen landt hadden, brachten dit tot een munster. Bewesen ons oock door kennelijcke tekenen met de mondt, dat sy oock noch koeyen, schapen, kalveren, hoenderen en ander goet hadden; riepen boe, bee, koekleloeloe: dat waren koeyen, schapen en hoenderen. Wy sagen dit volck met verwonderingh aen. Wy gaven haer wijn te drincken uyt een silveren schael; sy waren soo wijs niet, dat sy daer te degen uyt konden drincken, maer staken het hooft of aengesicht in de schael en droncken ghelijck de beesten uyt een emmer drincken; en doen sy de wijn in ’t lijf hadden, tierden sy haer of sy geck waren.

Dit volck was gantsch naeckt, uytgeseydt dat sy een kleetjen om de middel hadden voor de schamelheydt; waren geelachtigh-swart van coleur.

Wy voeren alle dagen aen landt en ruylden kalveren, schapen, rijs en melck voor bellen, lepels, geel-hechte messen51 en kralen.

De melck brochten sy ter merckt in bladeren, die in malkander gevlochten waren, van fatsoen als buysse-koolen52. Aen boort komende sneden wy de bladen stucken, en soo quam de melck daer uyt loopen. Ruylden oock appelen en lemoenen, doch weynigh. Resolveerden derhalven met het schip een mijl 2 a 3 te verseylen; lichten ons ancker en seylden op een ander plaets. Aen landt komende vonden daer oock weynigh appelen; hier waren oock water-lemoenen en Spaens speck53. Wy vonden goedt dat ick met de ghemande boot soude overvaren aen ’t landt van Madagaskar, om met wat koopmanschap te besien of ick aldaer niet een party appelen en lemoenen konde bekomen; ’t welck ick dede en voer over. Quamen voor een revier, die wy wel een mijl anderhalf oproeyden; souden hem verder opgeroeyt hebben, maer de boomen, die aen beyde sijden van de revier stonden, hingen soo nae malkander toe, jae, tegen malkander aen (so nau worden het vaer-water van de revier op ’t laetst), dat wij eyndelijck terugh mosten keeren. Vernamen gants geen volck, noch vruchten; mosten also vruchteloos wederom. Sliepen een nacht op ’t landt; quamen (na dat wy drie dagen uyt geweest hadden) weder behouden aen ’t schip. Voeren des anderen daeghs weder aen ’t eylandt daer ’t schip onder lagh; kregen doen noch een deel lemoenen, appelen, melck, rijs en banannessen.

Al ons volck worden in die tijdt dat wy daer lagen weder soo fris en gesont, of wy eerst uyt Hollandt geseylt waren. Wy namen veeltijdts als wy aen landt voeren een speelman mede, die op de fioel speelde, waer in het volck van ’t landt haer seer verwonderden, jae waren daer soo nieu toe, dat sy niet wisten hoe sy ’t hadden; ginghen daer rondom sitten en staen, knipten op de duymen, dansten en sprongen, en waren verheught en vrolijck. Wy en konden aen haer geen teycken van kennisse Godts of godsdienst bespeuren, maer hadden aen sommighe plaetsen buytens huys ossen-hoofden op staken opgerecht, daer voor sy (soo wy bemercken konden) nedervielen en aenbaden; schenen heel vreemt te wesen en sonder gevoel van den waren Godt.

Den 9. dagh dat wy daer gelegen hadden, ons volck als geseyt fris en gesont wesende, krengden54 wy ons schip op zijd, soo veel als wy konden, en maeckten ’t onder schoon met verckenen en schrobben, en gingen t’ seyl; liepen om de Zuyd tot op de hooghte van 33 graden, wenden als doen weder Oost-waert over en stelden onse koers doen na de Straet van Sunda toe. En ghekomen sijnde op de hooghte van vijf en een halve graed, sijnde de hooghte van de voorschreven Straet van Sunda, wesende den 19. dagh van November 1619, soo is door ’t pompen van brandewijn de brandt in de brandewijn ghekomen; want de botteliers-maet gingh (nae ouder gewoonte) met sijn vaetjen ’s achter-middaeghs in ’t ruym en soude dat vol pompen, om alsoo ’s anderdaeghs ’s morgens aen de gasten yder een half mutsjen uyt te deelen55. Hy nam een keers mede en stack de steker inde boom van een vat56, dat een laegh hooger lagh alst vat daer hy uyt pompte. Sijn vaetje vol gepompt hebbende soude hy de steker daer de keers op stond uyt halen, en alsoo hy die wat vast hadde ghesteecken, haelt hyser met een force uyt. Daer was een dief aende keers57; die vielder doe of, en viel juyst inde spons [lees: spon] van ’t vat daer hy uyt gepompt hadde. Hier door ontfingh de brande-wijn en vloogh terstondt op, tot het vat uyt; de booms borsten uyt het vat en de brandende brandewijn liep beneden in ’t schip, daer smits-koolen laghen. Strackx wordender gheroepen: „brandt! brandt!” Ick lagh doen ter tijdt op ’t boevenet en keeck door de traliën58. Dat gherucht hoorende liep datelijck beneden in ’t ruym. Daer komende sagh gheen brandt; vraeghde: „waer is de brandt?” Sy seyden: „Schipper sie daer, in dat vat”. Ick stack mijn arm in ’t vat en konde geen brandt voelen.

De botteliers-maet, daer de brandt deur quam, was van Hoorn, en was genaemt Keelemeyn. Hy hadde twee kitten met water by hem gehadt; die had hyder opgegooten, waer door het scheen dat de brandt uyt was. Doch ick riep om water van boven, ’t welck datelijck quam, met leeren emmers, en goot so langh dat wy geen meer gewach van brandt sagen. Gingen uyt het ruym; maer omtrent een half uer daernae begonnen sy weder te roepen: „brandt! brandt!” waer door wy altesamen seer verbaest59 waren. Trokken nae ’t ruym en saghen dat de brandt van onderen opwaert sloegh, want de vaten stonden drie en vier hoogh, en de brandt was door de brandewijn beneden inde smits-koolen gheraeckt; trocken wederom te werck met leeren-emmers en gooten soo veel water dat het te verwonderen was. Maer alweder een nieuwe swarigheydt, want door ’t water gieten in de smits-koolen gaf sulcken stinckende-swaveligen roock op, datmen smooren en sticken wilde in ’t ruym van bangigheydt60. Ick was meest in ’t ruym om order te stellen en liet altemet ander volck in ’t ruym komen tot ververschingh. Ick vermoede datter al veel in ’t ruym verstickt bleven leggen, die de luycken niet hebben konnen vinden; ick self was menighmael het soecken schier bijster, gingh met mijn hooft altemet op de vaten leggen om adem te scheppen, het aengesicht na ’t luyc toekeerende; lieper eyndelijc uyt; gingh altemet by de coopman Heyn Rol en seyde: „maet, het is best dat wy het kruyt over boord smijten”; maer de coopman Heyn Rol en konde hier toe niet resolveeren, gaf voor antwoordt: „smijten wy het kruyt over boort, wy mochten de brandt uyt krijghen en komen daernae in ’t gevecht teghen onse vyandt, en als wy dan (geen kruyt hebbende) genomen wierden, hoe souden wy ’t verantwoorden?”

De brant en wilde niet slissen, en niemant konde in ’t ruym schier langer harden door den stinckenden roock (als verhaelt is). Wy hielden achter nae gaeten inden overloop61 en gooten gheweldigh met water daer door, en door de luycken; mochte evenwel niet helpen. Onse groote boot hadden wy wel drie weecken te voren uytgheset en sleepten hem achter aen, en de sloep, die voor op ’t boevenet stont, was oock uytgeset, omdat hy ons in de weegh stont om ’t water te mannen62; en alsoo daer groote verbaestheydt63 in ’t schip was, ghelijck men wel dencken mag, (want het vyer en het water was voor ooghen en geen ontset van yemandt op aerden, door dien wy alleen waren sonder eenigh landt, schip of schepen te sien) soo liepender veel van ’t volck te met over boort en kropen tersluyp met het hooft onder de rusten64, opdat men haer niet sien soude, en lieten haer dan in ’t water vallen en swommen alsoo aen de schuyt en boot, klommender in en verburgen haer onder de doften en plechten totter tydt toe dat haer dochte dat sy volckx genoegh in hadden.

Heyn Rol, de coopman, quam by geval inde geldery65; was verwondert datter soo veel volck inde boot en schuyt was. Het volk riep Heyn Rol toe en seyden, dat sy wilden ofsteken en soo hy mee wilde soo mochte hy hem op de val-reep neder laten. Heyn Rol liet hem overreden en klom by de val-reep neer, en quam alsoo by haer in de boot. Heyn Rol die seyde: „Mannen laet ons wachten tot dat de schipper komt”, maer hy en hadde daer geen commandement, want toen sy Heyn Rol hadden, sneden sy de touwen sticken66 en roeyden alsoo van ’t schip of. En alsoo ick doende was met het volck met order te stellen om de brandt, waer ’t mogelijck, te uytten, quamen andere van ’t volck by my gheloopen en seyden met groote verbaestheydt: „Och lieve schipper, wat raedt! Wat sullen wy doen? De schuyt en boot zijn van ’t schip en roeyen wegh!” Ick seyde teghen haer: „Is de schuyt en boot wegh, soo zijnse op sulcken conditie wegh gevaren, datse niet weer sullen komen.” Doe liep ick metter haest nae boven toe en sach dat sy wegh roeyden. De seylen van ’t schip laghen doe ter tijdt op de mast67; het grootzeyl was opghegijt68. Ick riep teghen ’t volck knaphandigh: „Hael de seylen om! Wij sullen sien, of wyse konnen beseylen en stroopense onder de kiel deur69. Dat haer dit en dat hael!” Wy setten de seylen schrap en seylden daer nae toe. By haer komende roeyden sy ontrent drie schepen-langhte voor ’t schip over, want sy wilden by ons niet wesen, maer roeyden in de windt op, van ’t schip af. Doe seyde ick: „Mannen, wy hebben (naest Godt) onse hulpe nu by ons, ghelijck ghy siet. Een yegelijck steeck nu sijn handen uyt de mouw om (soo veel als ghy kondt) de brandt te uytten, en gaet datelijck nae de kruytkamer en smijt het kruyt overboort, dat ons de brandt in ’t kruyt niet en beloopt.” ’t Welck gedaen wierde.

Ick met alle de timmer-luyden stracx overboort met dopgudsen en navegers70 om gaten in ’t schip te boren, zijnde van voornemen het water een vadem anderhalf in ’t schip te laten loopen, om de brandt alsoo van onderen te uytten; maer konden niet door ’t schip komen, overmidts datter soo veel yserwerck in de weegh was. Somma, de benautheydt die in ’t schip was kan ick niet wel uytspreecken; het ghekerm en ghekrijt was boven maten groot. Vielen doen wederom dapper aen ’t water gieten, waer door het leeck dat de brandt minderde; doch een weynigh tijdts daer nae quam de brandt inde oly; doen was de moet gants verloren: want hoemen meer water goot, hoe de brandt scheen grooter te worden, sóó vloogh de brandt op door de oly. Hier door ontstont sulcken ghehuyl, ghekerm en gekrijt in ’t schip dat een mensche de hayren te berghen stonden; jae, de bangigheydt en benautheydt was soo groot, dat het klamme sweet de menschen afliep; waren evenwel noch al besich met water te gieten en kruyt over boordt te smijten, tot het eynde toe dat de brandt ons in ’t kruyt beliep. Ontrent 60 half vaten kruyt hadden wy overboordt, doch haddender noch wel ontrent 300 in, daer wy mede opvloghen, met alle man. Het schip sprongh aen hondert duysent stucken; 119 persoonen waren wy noch in ’t schip doe het sprongh.

Ick stonde doen ’t aengingh by de groote hals boven op ’t schip en ontrent 60 persoonen stonden recht voor de groote mast, die ’t water overnamen71; die worden al te samen wegh genomen en aan hutspot gheslaghen, datmen niet en wist waer een stuck bleef, als oock van alle de anderen. En ick, Willem Ysbrantsz. Bontekoe, doe ter tijdt schipper, vloogh mede inde lucht; wiste niet beter of ick most daer mede sterven. Ick stack mijn handen en armen nae den Hemel en riep: „Daer vaer ick heen, o Heer! weest my arme sondaer genadigh!” Meende daermede mijn eynde te hebben; doch hadde evenwel in ’t op-vlieghen mijn volle verstant, en bemerckte een licht in mijn herte dat noch met eenige vrolijckheydt vermenght was, soo ’t scheen, en quam alsoo wederom neer in ’t water, manck de stucken en borden van ’t schip, dat heel aan stucken was72. In ’t water leggende kreegh ick sulcke nieuwe couragie gelijck of ick een nieu mensch hadde gheweest. Toe siende soo lagh de groote mast aen mijn eene zijd’ en de focke-mast aen mijn ander zijd’; ick klom op de groote mast en gingh daer op leggen en sagh het werck eens over, en seyd’: „O Godt! hoe is dit schoone schip vergaen, gelijck Sodoma en Gomorra.”